Ένας νέος άνδρας, γυμνός, κρατάει στα χέρια του έναν κόκορα. Είναι ένας ορνιθοκλέφτης που γειτονεύει με μια γυναίκα η οποία πίνει κονιάκ, έναν αναπαυόμενο Ερμή, την Αθηνά Βοσκοπούλα. Αυτός είναι ο αινιγματικός αλλά και ολόφωτος κόσμος του Γιαννούλη Χαλεπά που ξεδιπλώνεται στην έκθεση «Δούναι και Λαβείν» στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών ΑΠΘ που εγκαινιάστηκε από την Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου και θα διαρκέσει έως τις 5 Ιουνίου 2022.
Η Θεσσαλονίκη υποδέχεται μια μεγάλη έκθεση που όχι μόνο είναι αφιερωμένη στο έργο που άφησε ως παρακαταθήκη ο μεγάλος Έλληνας γλύπτης αλλά και στην ιχνηλάτηση της δραματικής ζωής του.
Όσο πιο βαθιά μπαίνει κάποιος στην υπόθεση «Χαλεπάς», τόσο βυθίζεται σε ένα μυστήριο της ύπαρξης και της δημιουργίας, προσπαθώντας να ανασυνθέσει τα κομμάτια της ζωής και του έργου του, να φωτίσει τα κενά ανάμεσα στις περιόδους της δημιουργικής του δραστηριότητας αλλά και να ανιχνεύσει την πυρετώδη συνάντησή του με την ύλη, τη γη, τα υλικά της φύσης και τη γέννηση των πρωτοποριακών έργων του.
Τα σχέδια στα κατάστιχα είναι η πηγή και η αρχή για να κατανοήσουμε τον τρόπο που σκέφτεται. Ο Χαλεπάς τα σχεδιάζει όλα. Τα γοητευτικά κεφάλια, τα σπαστά μαλλιά, τις ρυτίδες, τις εκφράσεις, τη δυσφορία και τον πόνο, τις πτυχώσεις των ενδυμάτων, την καμπυλότητα των σωμάτων πριν τα περάσει στον πηλό.
Η έκθεση φιλοξενεί περισσότερα από εκατόν πενήντα έργα, τα ογδόντα από τα οποία προέρχονται από τη συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση και τα είκοσι πέντε από τη συλλογή του Τελλογλείου. Στόχος της είναι να αποκαλύψει τόσο τη μυστική συνομιλία μεταξύ τους, τα μυστικά κάθε έργου χωριστά, όσο και τον μυστηριακό τρόπο με τον οποίο δούλευε ξανά και ξανά τα θέματά του ο μέγας Χαλεπάς, ο ιδιοφυής και εμμονικός, ο καλλιτέχνης με την προσήλωση στην τελειότητα, στη λεπτομέρεια, εν τέλει στην ομορφιά, με την τόλμη μέσα στις μυθιστορηματικές δυσκολίες της ζωής του.
Όμως αυτό που είναι αποκαλυπτικό στην έκθεση, και δείχνει το ύψος και το μέγεθος του καλλιτέχνη, τη σχεδιαστική του δύναμη, είναι τα άγνωστα σε πολλούς σχέδιά του, τα σχέδια που με ευρηματικότητα και εκφραστικότητα δημιουργούνται μέσα στα κατάστιχα της επιχείρησης του πατέρα του, της εύρωστης επιχείρησης μαρμαρογλυπτικής του δέκατου ένατου αιώνα που διατηρούσε στο Βουκουρέστι, τη Σμύρνη και την Αθήνα ο Ιωάννης Χαλεπάς.
Δέκα κατάστιχα βρέθηκαν και διασώθηκαν, και υπάρχουν στην έκθεση, με χιλιάδες σχέδια, λεπτομέρειες και γραμμές που μας οδηγούν σε αόρατα μέχρι σήμερα μονοπάτια, έργα του πνεύματος και των χεριών αυτού του μεγάλου μάστορα της ύλης.
Ο τίτλος της έκθεσης, που ήταν μια ιδέα της διευθύντριας πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση Αφροδίτης Παναγιωτάκου, «Δούναι και Λαβείν», είναι εμπνευσμένος από τα κατάστιχα που διασώθηκαν, σημάδι αυτού του συναρπαστικού πάρε-δώσε που δηλώνει και την αμοιβαιότητας της τέχνης, και μας προτρέπει σε μια προσωπική ανάγνωση του έργου του Χαλεπά, του ανθρώπου με την ακαδημαϊκή παιδεία που ξεπέρασε τα όρια της εποχής και της εκπαίδευσής του.
Τα σχέδια στα κατάστιχα είναι η πηγή και η αρχή για να κατανοήσουμε τον τρόπο που σκέφτεται. Ο Χαλεπάς τα σχεδιάζει όλα. Τα γοητευτικά κεφάλια, τα σπαστά μαλλιά, τις ρυτίδες, τις εκφράσεις, τη δυσφορία και τον πόνο, τις πτυχώσεις των ενδυμάτων, την καμπυλότητα των σωμάτων πριν τα περάσει στον πηλό.
«Σχεδίαζε όπως ανέπνεε», λέει η επιμελήτρια της έκθεσης, ομότιμη καθηγήτρια Σχολής Καλών τεχνών ΑΠΘ και μελετήτρια του έργου του Χαλεπά, Αλεξάνδρα Βουτυρά. «Νομίζω ότι σήμερα, με αυτή την έκθεση, πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τη ζωή του για να καταλάβουμε το έργο του».
Σε έναν τοίχο υπάρχει μια μεγάλη φωτογραφία του Χαλεπά. Φορά γυαλιά και η ασκητική μορφή του είναι γαλήνια. Είναι περιποιημένος, η φωτογραφία είναι τραβηγμένη έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του. Είναι ασφαλής πλέον και ζει την περίοδο της ζωής του μετά τα ογδόντα, όταν η ανιψιά του τον πήρε στην Αθήνα, στο σπίτι της. Περιστοιχίζεται από αγάπη, σεβασμό, στοργή και αναγνώριση που είχε στερηθεί για δεκαετίες. Είναι η περίοδος που φιλοτεχνεί πενήντα ακόμα αριστουργηματικά έργα.
Ανάμεσα στα έργα του νιώθει κανείς την πρόκληση που έθετε ο ίδιος στον εαυτό του. Καλούμαστε με τη σειρά μας να τα κοιτάξουμε σφαιρικά, κάθε πλευρά τους είναι σημαντική, όπως και οι αντιθέσεις με τις οποίες παίζει: το μεγάλο και το μικρό, ο ηλικιωμένος και ο νέος. Αυτά τα πήλινα και τα γύψινα έργα έχουν βλέμμα, έχουν αισθήματα, είναι τέλεια, ολοκληρωμένα, αν και για τον δημιουργό τους δεν ήταν ποτέ έτσι, αναζητούσε την τελειότητα, είχε ένα ανικανοποίητο συναίσθημα μέχρι τέλους. Δείχνουν ότι από την πρώτη μέχρι την τελευταία περίοδο του έργου του έχουμε μπροστά μας έναν καλλιτέχνη ολοκληρωμένο από τα πρώτα κιόλας δημιουργικά του χρόνια.
«Όλο του το έργο έχει ξεχωριστή ποιότητα και σημασία. Ωστόσο μπορώ να πω ότι η δεύτερη περίοδος της Τήνου είναι η πιο ενδιαφέρουσα. Γιατί εκεί ξαφνικά γίνεται η μεγάλη αλλαγή, η μεγάλη και απότομη τομή στο έργο του. Θα μπορούσα να πω ότι μοιάζει να ασφυκτιά, να ενοχλείται έως την τρέλα από τις δεσμεύσεις του ακαδημαϊσμού, από το "ωραίο ένδυμα" της ακαδημαϊκής σχολής που έχουν η "Κοιμωμένη" και το "Σατύρος και Έρωτας Ι", γι’ αυτό ίσως κατέστρεψε και την πρώτη του "Μήδεια". Στην Τήνο πετάει το ωραιοποιημένο περίβλημα και κρατάει την ουσία, τη γενική δομή του γλυπτού, πλάθει τα έργα του με γεωμετρικούς όγκους, τα μελετάει επίμονα απ’ όλες τις πλευρές, όπως φαίνεται χαρακτηριστικά στις σχεδιαστικές μελέτες του», λέει η Αλεξάνδρα Βουτυρά.
Το κοροϊδευτικό βλέμμα του Σάτυρου, με τον οποίο ασχολήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του και δημιούργησε για πρώτη φορά την περίοδο που εμφανίστηκαν τα αρχικά σημάδια της ασθένειάς του, η αγνή, καθαρή μορφή της αδελφής του Κατερίνας, που, όπως έλεγαν, ήταν χτυπημένη κι αυτή από ψυχική νόσο, πέθανε πολύ νέα, ένα μικρό κεφάλι Κόρης, η προτομή της Ευτυχίας με τα σμιχτά φρύδια που πίσω της τοποθέτησε την ανάγλυφη προσωπογραφία του με κλειστά μάτια. Ονειρεύεται; Τι ονειρεύεται μέσα από αυτά τα τόσο διαφορετικά έργα, ποια άπιαστη έννοια κυνηγά;
Η αυτοπροσωπογραφία του δείχνει μια εικόνα που βλέπουμε σπάνια όταν στο μυαλό μας συνδέουμε τον Χαλεπά με τη μακριά γενειάδα, τα δράματα της δύσκολης ζωής του, τη μοναξιά, τη φύση και τον αέρα της Τήνου. Εικονίζεται περιποιημένος, με κοντό γένι, ελαφρά συνοφρύωση στο βλέμμα, φορώντας επίσημο ένδυμα και παπιγιόν. Ο Στρατής Δούκας έγραψε ότι πραγματοποίησε το πορτρέτο του το 1931, κοιτώντας στον καθρέφτη μια ντουλάπας. Έτσι θα ήθελε να τον θυμόμαστε; Ή θα ήθελε να δημιουργήσουμε τη δική μας εικόνα, τη δική μας ιδέα, κρυπτική και πολύπλοκη, όπως τα έργα του;
Η έκθεση τελειώνει με ένα γλυπτό του Δημήτρη Φιλιππότη, τον «Θεριστή», που με πρόταση του προέδρου του Ιδρύματος Ωνάση Αντώνη Παπαδημητρίου συμπεριλήφθηκε στο «Δούναι και Λαβείν» και φέρνει στο προσκήνιο τη σχέση του πατρικού εργαστηρίου του Χαλεπά με τη γλυπτική, τους γλύπτες και τη θέση του Γιαννούλη μέσα σε αυτό. «Αυτή την ανατρεπτική δύναμη της αμοιβαιότητας είναι που αγκαλιάζει το Ίδρυμα Ωνάση. Τη δημιουργία κάθε ανθρώπου ξεχωριστά, ακόμη και όταν συγκρούεται με τους κανόνες που άλλοι έχουν θέσει. Μια περιγραφή για τον κόσμο, έξω από καλούπια, χωρίς βεβαιότητες, αλλά με πίστη στο προσωπικό πάθος. Ο Χαλεπάς μας θυμίζει ότι πολλοί μπορούν να κατασκευάζουν, αλλά λίγοι δημιουργούν», αναφέρει ο πρόεδρος κ. Παπαδημητρίου.
Σημαντικό είναι επίσης να πουμε ότι τα έργα του Γιαννούλη Χαλεπά που ανήκουν στη συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση θα βρουν ψηφιακή στέγη μαζί με όλη τη συλλογή του Ιδρύματος, έτσι ώστε να είναι προσβάσιμα στο κοινό και να δημιουργηθεί, όπως λέει η κ. Παναγιωτάκου, «ένα περιβάλλον παιδείας για να δεις τον Χαλεπά». Στόχος του Ιδρύματος Ωνάση επίσης είναι να συμβάλει στην ανάδειξη του έργου του Χαλεπά, σχεδόν έναν αιώνα μετά τη δημιουργία του, και σε διεθνές περιβάλλον.
«Γιαννούλης Χαλεπάς: Δούναι και Λαβείν»
Επιστημονική επιμέλεια έκθεσης και δίγλωσσης έκδοσης/καταλόγου: Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά, Γενική Διευθύντρια Τελλογλείου Ιδρύματος Τεχνών ΑΠΘ, Ομότιμη Καθηγήτρια Σχολής Καλών Τεχνών ΑΠΘ
Σχεδιασμός έκθεσης: Παύλος Θανόπουλος, Σκηνογράφος.
Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών ΑΠΘ, με τη συνδρομή του Ιδρύματος Ωνάση
Αγίου Δημητρίου 159Α, Θεσσαλονίκη
18/2-5/6
