Το εργαστήριο σύγχρονης κεραμικής της Λουκίας Θωμοπούλου, Sealed Earth, που φιλοξενεί μια κοινότητα καλλιτεχνών και λειτουργεί ως εκθεσιακός χώρος και εργαστήριο κάτω από την Ακρόπολη, μοιάζει με κήπο. Εδώ φτάνουν καλλιτέχνες κεραμίστες για να δουλέψουν, σε έναν χώρο στον οποίο η ιδιοκτήτρια θέλει με πάθος να αναδείξει την καλλιτεχνική πλευρά μιας τέχνης που έρχεται από τα βάθη του χρόνου. Συχνά υποτιμημένη, η κεραμική τα τελευταία χρόνια έχει ξεφύγει από τους άχαρους διαχωρισμούς που την καθόριζαν και αναγνωρίζεται ισότιμα ως μια τέχνη με εμβληματικά έργα και πρωτοποριακά πρότζεκτ, ως πεδίο διαλόγου και δημιουργίας καλλιτεχνών με παγκόσμια απήχηση.
Η Λουκία υπερασπίζεται την εικαστική πλευρά της κεραμικής. Είναι η εμπνεύστρια, ιδρύτρια και καλλιτεχνική διευθύντρια της Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής (BCK) – της πρώτης διεθνούς μπιενάλε κεραμικής στην Ελλάδα. Από τον δημιουργικό κόμβο του Sealed Earth που προωθεί την καινοτομία, την ανταλλαγή και τη διαμόρφωση κοινότητας στον χώρο της σύγχρονης κεραμικής, δημιούργησε μια πλατφόρμα που φέρνει σύγχρονους κεραμίστες σε επαφή με το διεθνές κοινό και προκαλεί έναν παγκόσμιο καλλιτεχνικό διάλογο με έργα που συνδυάζουν την κεραμική πρακτική με χωρικές και εννοιολογικές αφηγήσεις, αναδεικνύοντας τη δυναμική της κεραμικής στο σύγχρονο καλλιτεχνικό πλαίσιο.
Η μπιενάλε έχει νομαδικό χαρακτήρα, κάθε δυο χρόνια μετακινείται σε διαφορετικό νησί. Μετά τη Σαντορίνη, σειρά έχει η Ρόδος που θα φιλοξενήσει τη διοργάνωση από τις 5 Ιουνίου έως τις 31 Οκτωβρίου 2026. Σε αυτήν θα συμμετέχουν περισσότεροι από 45 καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. «Η κεραμική είναι μια διαρκώς εξελισσόμενη τέχνη σε έναν κόσμο που αναζητά αυθεντικές μορφές έκφρασης και βιώσιμες πολιτισμικές αφηγήσεις. Η Ελλάδα, ως κοιτίδα δημιουργίας κεραμικών, είναι το ιδανικό σημείο συνάντησης δημιουργών, ερευνητών, επιμελητών και πολιτισμικών οργανισμών αν θέλουμε να εστιάσουμε σε θεματικές αιχμής, όπως η υλικότητα και ο βιώσιμος σχεδιασμός, η πολιτισμική ταυτότητα και το περιβάλλον, η πολιτιστική κληρονομιά ως σύγχρονο εργαλείο διαλόγου, και να δώσουμε το στίγμα μιας νέας εποχής στην τέχνη της κεραμικής, μετατρέποντάς την παράλληλα σε εργαλείο διαπολιτισμικής σύνδεσης», λέει.
«Η κεραμική μπήκε στη ζωή μας από πολλές πλευρές, ως ενέργεια και ως δημιουργική τέχνη, ως μέσο ερμηνείας και σύνδεσης, ξεκινώντας έναν ζωντανό διάλογο ανάμεσα στον χρόνο, στους καλλιτέχνες και στο κοινό».
Η ίδια δεν ήταν πάντα κεραμίστρια, έρχεται από τον χώρο της τεχνολογίας. Δούλεψε πολλά χρόνια στη ναυτιλία, στην οργάνωση, στα συστήματα πληροφορικής και στο κομμάτι του networking. «Περνούσα πολύ καλά γιατί ήμουν οργανωτική, αλλά μέσα στην κρίση άφησα τη ναυτιλία. Με τον άντρα μου σκεφτήκαμε να κάνουμε κάτι δικό μας στα Κουφονήσια, όπου είχαμε αγοράσει ένα οικόπεδο όταν ήμασταν νιόπαντροι. Ταυτόχρονα άρχισα να κάνω και μαθήματα κεραμικής. Έτσι ξεκίνησε όλο αυτό. Ήμουν καλή, αλλά με βοήθησε και η περιέργεια που είχα ως άνθρωπος, μια διαρκής δίψα να ρωτάω γιατί και πώς και να μαθαίνω διαρκώς». Ξεκίνησε με δασκάλα την Τζάνετ Λάινς και στη συνέχεια πήγε στον Μένανδρο Παπαδόπουλο –ο οποίος φέτος βραβεύεται τιμητικά με τον Κώστα Νεοφύτου στη Ρόδο–, στον Νίκο Σκλαβενίτη, στον Κώστα Ταρκάση, σε σπουδαίους δασκάλους. Στη συνέχεια άνοιξε το Sealed Earth, ένα εργαστήριο που φιλοδοξούσε από την αρχή να είναι συλλογικό και καλλιτεχνικό. «Ήθελα να μπω πιο βαθιά μέσα στην τέχνη, να δουλεύω με καλλιτέχνες, να δω την κεραμική πέρα από τη λειτουργικότητα, το χρηστικό και καθημερινό αντικείμενο. Από την αρχή η ενασχόλησή μου με τον πηλό είχε να κάνει με φόρμες και τη διαχείριση του υλικού με τρόπο πιο γλυπτικό και εικαστικό». Άνοιξε το εργαστήριο λίγο προτού ο κορωνοϊός μάς χτυπήσει την πόρτα, ωστόσο γρήγορα έγινε κέντρο καλλιτεχνικό, για καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό που δεν είχαν δικό τους εργαστήριο, ώστε να δουλεύουν και να δημιουργούν. «Δούλεψα με πολλούς καλλιτέχνες σε μικρά και μεγαλύτερα πρότζεκτ και δεν μου περνούσε καν από το μυαλό να οργανώσω κάτι μεγαλύτερο».
Όταν άρχισε να ασχολείται πιο συστηματικά με την κεραμική, ο μοναδικός τρόπος να δείξει το έργο της ήταν η Πανελλήνια Ένωση Αγγειοπλαστών στο Μαρούσι. «Θεωρούσα ότι είχαμε μείνει πίσω σε ό,τι αφορά τη σύγχρονη κεραμική, αυτό το έβλεπα στις εκθέσεις που παρακολουθούσα στο εξωτερικό, όχι μόνο κεραμικής αλλά και σύγχρονης τέχνης. Εκεί είδα πως η κεραμική είχε αρχίσει σταδιακά να καταλαμβάνει χώρο στη σύγχρονη τέχνη. Αρχικά είχα την επιθυμία να κάνουμε κι εμείς κάτι πιο οργανωμένο. Έχοντας εμπειρία από την προηγούμενη δουλειά μου στην οργάνωση, είπα να το δοκιμάσω, να επιχειρήσω να οργανώσω κάτι. Έτσι μου ήρθε και η ιδέα να το κάνω εκτός Αθήνας –γιατί εδώ γίνονται πολλά πράγματα–, βλέποντας πιο σφαιρικά τη διοργάνωση, και ήθελα να βρω με ποιο τρόπο θα είχε απήχηση και στο εξωτερικό».
Το 2022 η Λουκία πήρε τροχούς και καμίνια και κάλεσε στα Κουφονήσια δέκα καλλιτέχνες που πήγαν εκεί και δημιούργησαν έργα με σκοπό να τα εκθέσουν στο παραλιακό μονοπάτι του νησιού, αφού δεν υπήρχε άλλος χώρος. Αυτή ήταν η πρώτη της προσπάθεια, η «μπιενάλε μηδέν» όπως την αποκαλεί, κάτι που έκανε εκτός Αθηνών για να δει πώς λειτουργεί μια τέτοια διαδικασία.
«Ταυτόχρονα άρχισα να έχω κάποιες σχέσεις με τη Σαντορίνη, σκέφτηκα να κάνω εκεί μια μικρή γκαλερί και να δείχνω την καλλιτεχνική κεραμική των Ελλήνων. Όταν πήγα και είδα το Ακρωτήρι και το Αρχαιολογικό Μουσείο Προϊστορικής Θήρας, τρελάθηκα. Εν τω μεταξύ –θέλω να το σημειώσουμε αυτό– και με το ΝΕΟΝ και με την Documenta ο κόσμος είχε αλλάξει, είχε μετακινηθεί, είχε εξοικειωθεί περισσότερο με τη σύγχρονη τέχνη. Άρχισαν να έρχονται εδώ ξένοι καλλιτέχνες, είχε διαμορφωθεί ένα νέο τοπίο. Σκέφτηκα, λοιπόν, γιατί να είναι γνωστή η Σαντορίνη για το ηλιοβασίλεμα και το ωραίο κρασί και την Καλντέρα και να μην είναι και για την ιστορία του Ακρωτηρίου; Πώς μπορώ να κάνω κάτι που να σχετίζεται με την κεραμική; Κάναμε ένα open call το 2024. Έτσι γεννήθηκε η πρώτη Μπιενάλε Κεραμικής μέσα στο Μουσείο Προϊστορικής Θήρας, με τα σύγχρονα έργα να συνομιλούν και να συνδέονται αρμονικά και με πολλούς τρόπους με τα προϊστορικά αριστουργηματικά ευρήματα. Ήρθαν καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο –μας έστειλαν 200 αιτήσεις–, έγινε η έκθεση και είχε πάνω από 60.000 επισκέπτες. Το σημαντικό είναι ότι η επισκεψιμότητα είναι του μουσείου»
Επόμενη σκέψη και επόμενο βήμα ήταν να φιλοξενηθεί η Μπιενάλε Κεραμικής σε ένα άλλο νησί, πιο απομακρυσμένο. Έτσι, τον Ιούλιο του 2024, με τη στήριξη της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, επισκέφθηκε τη Ρόδο έπειτα από πολλά χρόνια και ανακάλυψε ξανά την ομορφιά της. Έκτοτε ξεκίνησε τη διοργάνωση, συζητώντας με την Εφορεία Αρχαιοτήτων και έχοντας κατά νου να κάνει focus σε καλλιτέχνες της Μεσογείου – ειδικά στη Ρόδο, ένα νησί που βλέπει σε τρεις ηπείρους. Πήγε στο Παρίσι, πρότεινε στην Aνίσα Τουατί να γίνει συνεπιμελήτρια της έκθεσης, μαζί με τη Σταματία Δημητρακοπούλου, και ξεκίνησαν.
«Μπήκαμε σε μια διαδικασία να ξεκινήσουμε τη νέα μας δράση, να πάμε ένα βήμα πιο πέρα, και η αλήθεια είναι ότι στηριζόμαστε οικονομικά σε κάποιες μικρές χορηγίες και στη δική μου δουλειά. Δουλεύω σκληρά, αφιλοκερδώς, το κάνω με μεγάλη αγάπη – σήμερα έχω λίγο παραπάνω εμπειρία. Καταφέραμε να φέρουμε σε αυτή την μπιενάλε ελληνικές γκαλερί και καλλιτέχνες, αλλά και καλλιτέχνες ξένους που έχουν κάποιον δεσμό με τη Μεσόγειο. Η φετινή διοργάνωση είναι δυο βήματα πιο μπροστά από την προηγούμενη, αν δει κάποιος τη λίστα των καλλιτεχνών και τα βιογραφικά τους θα το καταλάβει αμέσως», εξηγεί.
Η διοργάνωση αντλεί έμπνευση από το ιδιαίτερο τοπίο και τις αφηγήσεις του νησιού που τη φιλοξενεί, φωτίζοντας τη σχέση της κεραμικής με την πολιτιστική κληρονομιά και το παρόν, κοιτάζοντας και αναδεικνύοντας τη διαμόρφωση νέων αισθητικών ρευμάτων και τη διεπιστημονική προσέγγιση της τέχνης. Ο τίτλος της φέτος, «Where the day starts», λειτουργεί ως εννοιολογικός άξονας που συνδέει τον τόπο με το φως και την αρχή.
«Ο τίτλος της μπιενάλε δεν αναφέρεται μόνο στο μυθικό ξημέρωμα του νησιού αλλά και σε μια πρόσκληση για νέες αρχές, πυροδοτώντας καλλιτεχνική εξερεύνηση και διάλογο, προκαλώντας τους συμμετέχοντες να επαναπροσδιορίσουν την κοινή κληρονομιά και τις διαρκώς εξελισσόμενες ταυτότητες της Μεσογείου στο σύγχρονο φως. Το νησί διαθέτει ώριμες πολιτιστικές υποδομές, ένα ισχυρό δίκτυο χώρων φιλοξενίας, καθώς και πρόσβαση σε ευρωπαϊκές και διεθνείς αγορές. Η Ρόδος είναι πλήρως εξοπλισμένη για να φιλοξενήσει ένα σύγχρονο, πολυσύνθετο καλλιτεχνικό γεγονός υψηλών απαιτήσεων που ανοίγει έναν καλλιτεχνικό διάλογο με την τοπική κοινωνία, ενισχύει τη δικτύωση τοπικών δημιουργών και προβάλλει τη δυνατότητα του ίδιου του νησιού ως πολιτιστικού προορισμού με καλλιτεχνική ακτινοβολία», διευκρινίζει.
Η Λουκία Θωμοπούλου πιστεύει ότι η μπιενάλε, εκτός από μια διοργάνωση, στην οποία όλοι βάζουν ένα κομμάτι της καρδιάς τους, είναι και μια γιορτή που τιμά το υλικό. «Πάντα θεωρούσα ότι η κεραμική είναι “ριγμένη”. Ανέκαθεν θεωρούνταν τέχνη, σε όλες τις θρησκείες και σε όλες τις χώρες, και έπειτα από μια πολύ μεγάλη κρίση που πέρασε, επανέρχεται. Είναι μια ωδή στο υλικό αυτή η μπιενάλε, που μπορεί κάποιος να το δει τεχνικά, εν νοιολογικά ή θεωρητικά, γιατί έχει πλαστικότητα και πάρα πολλές δυνατότητες. Μπορώ να εξηγήσω την άνοδο της κεραμικής διεθνώς με πολλούς τρόπους. Μπήκαμε σε μια εποχή περιβαλλοντικής αφύπνισης έπειτα από πολλές δεκαετίες που η κεραμική ήταν εκτός αγοράς, σε μια περίοδο που παντού ο κόσμος άρχισε να ασχολείται με την ψυχολογία και παράλληλα με την κεραμική, την οποία, ως κάτι χειρωνακτικό, έχουμε ανάγκη αυτή την εποχή του στρες. Άρχισαν να ασχολούνται και οι καλλιτέχνες, να δίνουν βάση στο υλικό, ενώ παράλληλα βοήθησε και το fine dining, γιατί και οι σεφ άρχισαν να βλέπουν το κεραμικό πιάτο ως αντικείμενο τέχνης. Έτσι, η κεραμική μπήκε στη ζωή μας από πολλές πλευρές, ως ενέργεια και ως δημιουργική τέχνη, ως μέσο ερμηνείας και σύνδεσης, ξεκινώντας έναν ζωντανό διάλογο ανάμεσα στον χρόνο, στους καλλιτέχνες και στο κοινό».
Η δεύτερη Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής με τίτλο «Where the day starts» θα διεξαχθεί στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου από τις 6 Ιουνίου έως τις 31 Οκτωβρίου 2026.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
