Με τίτλο «Human in the loop», η έκθεση ONX Showcase Athens 2026 παρουσιάζει δέκα έργα από το οικοσύστημα των Onassis ONX και AiR, αναζητώντας το χειροποίητο και το αναλογικό σε μια βαθιά τεχνολογική εποχή. Ο επικεφαλής Ψηφιακής Ανάπτυξης και Καινοτομίας του Ιδρύματος Ωνάση, Πρόδρομος Τσιαβός, μας ξεναγεί στα συστήματα που διαμορφώνουν ολοένα περισσότερο την τεχνητή νοημοσύνη και τις τεχνολογικές υποδομές, εξετάζοντας τι σημαίνει να παραμένουμε άνθρωποι εν μέσω αυτής της κατάστασης.
― Πώς θα περιγράφαμε το ONX Showcase σε κάποιον που το ακούει πρώτη φορά;
Είναι μια εμβυθιστική εμπειρία που διερευνά τα διαρκώς μεταβαλλόμενα όρια του ανθρώπινου και του ψηφιακού, μια έκθεση για το πώς μπορούμε να μιλήσουμε με και για την τεχνολογία, έχοντας ως επίκεντρο τον άνθρωπο. Ταυτόχρονα, είναι μια ευκαιρία να έρθει σε επαφή το κοινό με το έργο των καλλιτεχνών που αποτελούν την παγκόσμια κοινότητα του Onassis ONX, με τα θέματα που τους απασχολούν, τα εργαλεία που χρησιμοποιούν και τη σημασία του να επανεφευρίσκεις το αναλογικό και το χειροποίητο στην εποχή του ψηφιακού.
― Ο τίτλος της έκθεσης είναι «Human in the loop». Τι σημαίνει;
Είναι ένας όρος που έρχεται από τη μακρινή δεκαετία του 1950 και την κυβερνητική. Όπως και οι ίδιοι οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, ο όρος ξεκινάει από τα πρώτα αυτοματοποιημένα οπλικά συστήματα. Ήδη στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η κυβερνητική παρήγαγε συστήματα που μπορούσαν να διακρίνουν μια απειλή και να προκαλέσουν μια αυτοματοποιημένη αντίδραση. Ωστόσο, για να φύγει ένας πύραυλος πάντα έπρεπε να υπάρχει ένας άνθρωπος για να πάρει την τελική απόφαση, να πατήσει το κουμπί. Σχεδόν ειρωνικά, το θέμα τίθεται εκ νέου σήμερα, όχι μόνο στο επίπεδο των αυτόνομων οπλικών συστημάτων αλλά και κάθε έκφανσης της τεχνολογίας και των αλγορίθμων: πού είναι οι άνθρωποι και τι σημαίνει να είναι ο άνθρωπος μέρος μιας τέτοιας διαδικασίας, ενός loop, ενός βρόγχου;
Όταν η τεχνολογία είναι παντού, τότε είναι η ώρα της να εξαφανιστεί και να αφήσει χώρο στις ανθρώπινες ιστορίες που θέλουμε να πούμε και να μοιραστούμε.
― Τίθεται συχνά το ζήτημα αν η τεχνολογία ενισχύει την τέχνη ή την επισκιάζει. Πώς προσεγγίζετε εσείς αυτή την ισορροπία;
Για το Onassis ONX το επίκεντρο είναι πάντοτε –και έχει πολύ μεγάλη σημασία αυτό, γιατί μας διαφοροποιεί από τις περισσότερες πρωτοβουλίες τέχνης και προηγμένων τεχνολογιών– ο καλλιτέχνης και η ιστορία του. Αυτή είναι η αφετηρία μας και το όραμα το οποίο θα θέλαμε να υπηρετεί η τεχνολογία. Καταλαβαίνουμε βέβαια ότι σε έναν κόσμο στον οποίο η ζωή –ανθρώπινη και μη– έχει αποικιστεί από την τεχνολογία το τεχνολογικό περιβάλλον είναι πολύ πιο έντονο από ό,τι στο παρελθόν. Για τον λόγο αυτό και η ψηφιακή τέχνη του 2020 είναι πολύ διαφορετική από αυτήν της δεκαετίας του ’60, όταν ο υπολογιστής ήταν ένα ολόκληρο δωμάτιο, ή των ψηφιακών καλλιτεχνών της δεκαετίας του ’90 ή του 2000, όταν δεν υπήρχαν καν κοινωνικά δίκτυα, ή του 2010, όταν δεν υπήρχε παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη. Όταν η τεχνολογία είναι παντού, τότε είναι η ώρα της να εξαφανιστεί και να αφήσει χώρο στις ανθρώπινες ιστορίες που θέλουμε να πούμε και να μοιραστούμε. Αυτό σχετίζεται εξάλλου και με την επιμελητική κατεύθυνση που έχει συνολικά η Στέγη φέτος: οι οικογένειες που επιλέγουμε να κάνουμε, οι σχέσεις και οι συγγένειες που δημιουργούμε καθορίζουν αυτό ή αυτά που είμαστε. Δεν είναι αντιστικτική η τεχνολογία προς την τέχνη, αλλά πρέπει να μην την αφήνουμε να την καταβροχθίσει. Όπως λέει και η καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, όταν συζητάμε ένα οποιοδήποτε έργο, το ερώτημα είναι εάν ένα έργο έχει ψυχή και τι είναι τελικά αυτό που μας λέει.
― Γιατί πιστεύετε ότι αυτό που αποκαλείται immersive art, εμβυθιστική τέχνη, αγγίζει τόσο έντονα το κοινό σήμερα;
Η καθημερινότητα ενός ανθρώπου σήμερα αποτελείται σε πολύ μεγάλο βαθμό από μια ατελείωτη αλυσίδα εμβυθιστικών εμπειριών. Το να σκρολάρεις στο Instagram ή στο Tiktok είναι μια πράξη εμβύθισης, το καταλαβαίνεις όταν πηγαίνεις σε ένα μπαρ ή ένα καφέ και οι μισοί άνθρωποι είναι χωμένοι μέσα σε ένα κινητό. Η ζωή μας σήμερα και η σχέση μας με το οικοσύστημα των νέων μέσων είναι τέτοια που την προσοχή μας διεκδικούν διαρκώς διάφορα μιντιακά περιβάλλοντα – αυτή είναι η καθημερινότητά μας. Ταυτόχρονα, αναζητούμε ως άνθρωποι ολοένα περισσότερο εμπειρίες οι οποίες δεν έχουν τεχνολογικό ή αλγοριθμικό χαρακτήρα. Διεκδικούμε το να μη χανόμαστε σε ένα ψηφιακό περιβάλλον. Η φύση και η ανθρώπινη επαφή λειτουργούν θεραπευτικά σε ένα τραυματισμένο από την ψηφιακότητα σώμα και πνεύμα. Η εμβυθιστική τέχνη είναι μια βαθιά σύγχρονη τέχνη γιατί μιλάει ακριβώς για το πώς μπορείς να δημιουργήσεις κόσμους με οποιοδήποτε μέσο, όχι απαραίτητα τεχνολογικό. Tα όρια και τα μέσα για την κατασκευή κόσμων, είτε είναι ένα ηχοτοπίο, είτε ένα VR, είτε μια αναλογική εγκατάσταση, είναι η ουσία της δουλειάς του Onassis ONX.
― Υπάρχουν συγκεκριμένες θεματικές ή κοινωνικά ζητήματα που αναδεικνύονται φέτος μέσα από τα έργα;
Η βασικότερη θεματική που αναδεικνύεται είναι τα όρια της αλγοριθμοποίησης της ζωής, σε ποιον βαθμό μπορούμε να πάρουμε μια ανάσα από την τεχνολογία και τι σημαίνει η ύπαρξη όλων αυτών των συσκευών γύρω μας, οι οποίες διεκδικούν ανελέητα την προσοχή μας. Πώς διαμορφώνονται και αναδιαμορφώνονται οι σχέσεις, ανθρώπων και μη ανθρώπων; Τι συμβαίνει όταν, όπως λέει ο Λαμπατούτ, παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο; Με έναν παράδοξο τρόπο, η τεχνητή νοημοσύνη μάς αναγκάζει να απαντήσουμε στο ερώτημα τι σημαίνει, τελικά, να είσαι άνθρωπος.
― Η εμβυθιστική τέχνη εξελίσσεται σε mainstream πολιτιστικό ρεύμα;
Ναι, και αυτό το βλέπουμε κυρίως από το γεγονός ότι έχουμε ολοένα και πιο διαφορετικούς τομείς τέχνης στους οποίους εμφανίζεται· το βλέπουμε στα μεγάλα φεστιβάλ, από τη Βενετία μέχρι την Art Basel, τις Κάννες ή την Tribeca. Γίνεται mainstream όταν σταματάμε από ένα σημείο και μετά να τη θεωρούμε αυτοτελή μορφή τέχνης και απορροφάται από άλλες, το θέατρο, τον χορό, τα εικαστικά.
― Μπορεί η τεχνολογία να δημιουργήσει αληθινή συναισθηματική σύνδεση;
Η τέχνη και οι καλλιτέχνες είναι που δημιουργούν τις συνδέσεις. Η τεχνολογία απλώς τους υπηρετεί. Όταν η τεχνολογία λειτουργεί σωστά, τότε σταματάς να τη βλέπεις.
― Πώς αλληλεπιδρά το κοινό με τα έργα; Είναι παθητικός θεατής ή συνδημιουργός της εμπειρίας;
Είναι σίγουρα συνδημιουργός. Η έκθεση αυτή είναι μια συνολική εμπειρία και τα έργα έχουν αυτό τον χαρακτήρα. Παράδειγμα αποτελεί το «Handle with care», που είναι εμβυθιστικό θέατρο, ή το έργο της Sister Sylvester, όπου οι θεατές παίρνουν οδηγίες από μια προβολή για ένα κοκτέιλ που αναζητά το DNA του Μπρεχτ και τα όρια του αλγοριθμικού θεάτρου. Οι Marc Da Costa και Matthew Niederhauser παράγουν μια ατέρμονη μυθολογική αφήγηση που αλληλεπιδρά με το κοινό, το οποίο προσπαθεί να βάλει τις δικές του ιστορίες. Ο Dionysios μάς προτείνει έναν αυτόματο πωλητή στον οποίο βάζεις μάρκες (tokens) για να πάρεις ένα ιερό αντικείμενο, μια παραβολή για το κόστος των tokens της τεχνητής νοημοσύνης στο πλανητικό σώμα. Η Ivona Tau αναζητά τις μνήμες της γιαγιάς της σε ένα αρχείο από φωτογραφίες της σοβιετικής εποχής που το επανερμηνεύει μια παραγωγική νοημοσύνη. Ο Gregor Kuschmirz δημιουργεί μια βροχή από μαχαιροπίρουνα σε ένα οικογενειακό τραπέζι χωρίς ανθρώπους. Ο Andrew Thomas Huang μάς καλεί να ανακαλύψουμε την πραγματική μας ταυτότητα μέσα από μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας εμπνευσμένη από τις μεταμορφώσεις του Βούδα. Η Noemi Iglesias Barrios μάς ζητά να μείνουμε αγκαλιασμένοι ενώ φωτίζονται πολύχρωμα λουλούδια. Το «Twelve Minutes» της Marion Lasserre εμπνέεται από το γεγονός ότι δεν περνάμε πάνω από 12 λεπτά χωρίς να κοιτάξουμε μια οθόνη και μας ζητά να μείνουμε ακίνητοι αυτό το διάστημα προκειμένου να διατηρήσει ένα γλυπτό την ισορροπία του. Έχουμε άλλα έργα που παρουσιάζουν αλγοριθμικές προβολές, εγκαταστάσεις, έργα διαδραστικά και άλλα που απαιτούν απλώς μια στάση, μια ανάσα, μια διακοπή.
― Αυτή η τέχνη είναι δημοκρατική ή είναι εξαρτημένη από μια ακριβή τεχνολογία;
Η ψηφιακή τέχνη είναι τόσο δημοκρατική όσο η τεχνολογία που την απαρτίζει. Aυτό αλλάζει διαρκώς. Ένα κινητό πριν από 15 χρόνια κόστιζε παραπάνω από τον βασικό μισθό, ενώ σήμερα κοστίζει λιγότερο από ένα γεύμα σε ένα εστιατόριο. Αυτά που θεωρούμε τεχνολογία σήμερα, μετά από 20 χρόνια θα τα θεωρούμε απλώς μέρος της ζωής μας.
― Ποιος είναι ο μεγαλύτερος φόβος για το μέλλον της digital art κουλτούρας;
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι να μην έχεις κάτι να πεις. Εκεί η τεχνολογία είναι πολύ εύκολο να σε πλανέψει και να σε «καταναλώσει», κι έτσι να μείνεις στις δυνατότητες του εργαλείου και να χάσεις το έργο ή –ακόμη χειρότερα– την ψυχή σου.
― Σε ποιους απευθύνεται το ONX;
Σε όλους μας, ή μάλλον σε όσους αναρωτιούνται πού έχουν χαθεί οι άνθρωποι σε έναν κόσμο που διαρκώς κυριαρχείται από τις μηχανές. Η φιλοδοξία μας είναι να μπορεί να την απολαύσει ένα παιδάκι 6 χρονών, βλέποντας τον εαυτό του σε ένα παραμύθι που φτιάχνεται ζωντανά από μια παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και ένας ενήλικας που αναρωτιέται γιατί δεν μπορεί να περάσει πάνω από 12 λεπτά χωρίς να δει μια οθόνη ή μια δημιουργός που αναζητά τα όρια της ψηφιακής τέχνης στη δουλειά της. Η έκθεση δεν απευθύνεται μόνο στο γενικό κοινό· είναι και μια έκθεση από δημιουργούς για δημιουργούς. Γι’ αυτόν τον λόγο έρχονται πάνω από είκοσι επιμελητές και διευθυντές οργανισμών από όλο τον κόσμο για να δουν αυτά τα έργα και να γίνει μια συζήτηση για το τι σημαίνει να είσαι δημιουργός σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από τους αλγόριθμους.
― Αν το ONX ήταν μια εμπειρία, μια εικόνα, ένα συναίσθημα, πώς θα το περιέγραφες;
Απρόσμενο, υλικό, βαθιά ανθρώπινο.
