Ενδυματολογικές επιλογές με νόημα:
για τον Ahmed Douma
Sarah Rifky
Mada Masr - 08.04.2026
Η Sarah Rifky είναι επιμελήτρια εκθέσεων και συγγραφέας με έδρα το Κάιρο της Αιγύπτου. Είναι συνιδρύτρια της καλλιτεχνικής πρωτοβουλίας Beirut art initiative και ιδρύτρια του CIRCA (Cairo International Resource Center for Art). "Θεωρώ τον εαυτό μου Αράβισσα και Αμερικανίδα. Μεγάλωσα στην Τυνησία και μετακόμισα στις ΗΠΑ όταν ήμουν δεκαοκτώ χρονών".
Υπάρχει μια ιδιαίτερη ποιότητα στις φιλίες που δεν θυμόμαστε να έχουμε επιλέξει. Πριν από δύο χρόνια, Απρίλιος μήνας πάλι, στεκόμουν στο πίσω μέρος του γεμάτου κόσμο σαλονιού στο διαμέρισμα της Λάιλα Σουέιφ—ένα μέρος οικείο σε πολλούς που έχουν εκδηλώσει την αλληλεγγύη τους στον Αλάα Άμπντελ Φατάχ τα τελευταία χρόνια. Η Λάιλα φιλοξενούσε μια ανάγνωση ποίησης, μια αυτοσχέδια παρουσίαση του Curly, μιας ποιητικής συλλογής του Άχμεντ Ντούμα, ακτιβιστή και πρώην πολιτικού κρατούμενου. Το βιβλίο είχε απαγορευτεί από το κρατικό bĕhēmōth [βιβλικό τέρας του χάους -σ.σ.]. Άκουσα τον Ντούμα να διαβάζει στα αραβικά. Είχα περάσει το μεγαλύτερο μέρος μιας δεκαετίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, και ο ήχος της γλώσσας με έκανε να νιώσω ότι βουτούσα σε νερά που δεν ήξερα καν ότι μου είχαν λείψει.
Ήξερα για τον Ντούμα, φυσικά, αλλά δεν τον γνώριζα—τουλάχιστον όχι προσωπικά. Μέχρι το τέλος της βραδιάς, σε έκανε να νιώθεις ότι γνωριζόμασταν από πάντα, κι εγώ αφέθηκα σε αυτό με ευγνωμοσύνη, με τον τρόπο που αφήνεσαι σε κάτι που είναι αληθινό.
Έχει πάντα ένα λαμπερό βλέμμα, χωρίς άμυνες, έχοντας κάτι από ειλικρίνεια παιδιού και κάτι από κλόουν στην πολιτική του οξύνοια. Κινείται στον χώρο με αφοπλιστική αμεσότητα. Ο τρόπος που εκφράζεται είναι διάφανος. Βλέπεις ξεκάθαρα πίσω από τους τρόπους του. Το ηθικό του θάρρος αποσαφηνίζει τα πράγματα, έχοντας την αντανακλαστική δύναμη ενός καθρέφτη. Δεν υπάρχει καμία αδιαφάνεια ανάμεσα στη χειρονομία και το νόημα. Αυτό, υποθέτω, είναι που εννοούσε η Χάνα Άρεντ με την "αποκάλυψη": την ικανότητα, μέσα από τον λόγο και την παρουσία, να φανερώνει κανείς ποιος είναι, αντί για το τι κάνει ή πού ανήκει.
Δεν είναι η αποκάλυψη μιας εξομολόγησης, ούτε η ισοπεδωτική οικειότητα που ενώνει και διαλύει, αλλά κάτι πιο σπάνιο: μια μορφή ριζοσπαστικής διαθεσιμότητας απέναντι στον κόσμο και τους ανθρώπους του.
Η Άρεντ διακρίνει τη φιλία από την αγάπη ακριβώς πάνω σε αυτή τη βάση. Η αγάπη, υποστηρίζει, διαλύει τον χώρο ανάμεσα στους ανθρώπους. Καταναλώνει. Η φιλία διατηρεί την απόσταση, κρατά ανοιχτό τον ενδιάμεσο χώρο — μέσα ακριβώς σε αυτόν τον χώρο, που κρατιέται ζωντανός από τον λόγο, την προσοχή και την παρουσία, ώστε κάτι σαν ένας κοινός κόσμος να γίνεται εφικτός. Αυτός είναι ο λόγος που η Άρεντ βλέπει στη φιλία μια πολιτική κατηγορία, και όχι απλώς μια προσωπική. Το να είσαι φίλος κάποιου σημαίνει να επιμένεις ότι ο κόσμος ανάμεσά σας είναι πραγματικός, αξίζει να τον φροντίζεις, αξίζει τον κόπο της επιστροφής.
Παρόλο που μοιάζει με φιλία μιας ζωής, για μένα ο Ντούμα είναι ένας "νέος" φίλος. Η σχέση μας στηρίζεται στην κοινή μας σύνδεση με τον Αλάα και με τη γραφή, και έχει τροφοδοτηθεί από ένα κοινό —βιωματικό, πολιτικό, διανοητικό— ενδιαφέρον για τη γενεσιουργία. Αν και αυτό το ενδιαφέρον μας έχει πάρει πολύ διαφορετικές μορφές. Πέρυσι, ο Ντούμα έγραψε ένα δοκίμιο σε δύο μέρη, με τίτλο Μια μάχη που έχασα και η κυρία κέρδισε, στο οποίο γράφει για την επιθυμία του να γίνει πατέρας κατά τη διάρκεια των χρόνων της φυλάκισής του, τις φαντασιώσεις γύρω από την τεχνολογία αναπαραγωγής, τους Παλαιστίνιους κρατούμενους ως πρότυπο και έμπνευση, τους δισταγμούς, τις αποτυχίες, τις σχεδόν-παραδόσεις. Η έννοια της γενεσιουργίας κατά την Άρεντ, "η ανθρώπινη ικανότητα για ένα νέο ξεκίνημα", για τη μετάφραση της οποίας διαφωνούμε (wilada ή mawludiyya), διατρέχει αθόρυβα τα δοκίμια και τις συζητήσεις μας, χωρίς ποτέ να κατονομάζεται. Το παιδί που κάποτε ήθελε ο Ντούμα, τότε που δεν μπορούσε να το αποκτήσει, δεν ήταν μόνο—ή μάλλον δεν ήταν καν στην πραγματικότητα—ένα παιδί. Ήθελε απλώς ένα ξεκίνημα, μια διεκδίκηση του μέλλοντος μέσα από ένα παρόν σχεδιασμένο να του το αποκλείσει.
Συνελήφθη πριν από δύο μέρες, και πιάνω τον εαυτό μου να επιστρέφει στη δυσοίωνη ατμόσφαιρα εκείνων των συζητήσεων που προμήνυαν το κακό, όπου εγώ—ένθερμη υποστηρίκτρια του να προγραμματίζεις το μέλλον και να προετοιμάζεσαι για το χειρότερο—τον παρότρυνα καμιά φορά να καταψύξει το σπέρμα του, με τον τρόπο που μια ολόκληρη γενιά γυναικών έχει μάθει να καταψύχει τα ωάριά της· για να κρατήσει κάτι ως εφεδρεία απέναντι σε ένα μέλλον που διαρκώς απομακρύνεται.
Αλλά αυτό που με συγκλονίζει σήμερα, επιστρέφοντας σε αυτά τα συγκεκριμένα δοκίμια, καθώς αναλογίζομαι την πιθανότητα και τον επικείμενο κίνδυνο της συνεχιζόμενης κράτησής του, είναι το πόσο πολύ αφορούν επίσης τη φιλία· το ποιος μπορεί να χωρέσει και να προστατεύσει την εσωτερική ζωή ενός άλλου ανθρώπου και ποιος όχι. Η επιθυμία στο επίκεντρο αυτών των κειμένων είναι μια επιθυμία για γενεσιουργία με την πιο κυριολεκτική έννοια: να γίνει πατέρας ενός παιδιού μέσα από τη φυλακή, να φυγαδεύσει κάτι από τον εαυτό του πέρα από τους τοίχους, να επιμείνει σε ένα μέλλον όταν το παρόν έχει γίνει ανυπόφορο. Ποιος μοιράστηκε αυτή την επιθυμία μαζί του και ποιος δεν μπόρεσε; Υπήρχε ο Αλάα, ο ισόβιος σύντροφός του, που συζήτησε το θέμα μαζί του τις πρώτες μέρες της κοινής τους κράτησης—ο μόνος που το έκανε, ενώ οι άλλοι τον κατηγορούσαν για εγωισμό, μια ετυμηγορία που μερικές μέρες την απηύθυνε και ο ίδιος στον εαυτό του. Υπήρχε ο Παλαιστίνιος σύντροφος, ένας αποφυλακισμένος κρατούμενος, που προσφέρθηκε να μοιραστεί την απόφασή του. Υπήρχαν οι σύντροφοι της φυλακής που λογομαχούσαν φιλοσοφικά χωρίς να ξέρουν τι πραγματικά διακυβευόταν, συζητώντας την ηθική της ιδέας σε θεωρητικό επίπεδο, ενώ εκείνος υπερασπιζόταν μια θέση της οποίας τον συναισθηματικό πυρήνα δεν αποκάλυψε ποτέ. Και υπήρχε η ανώνυμη γυναίκα, που είχε ευχηθεί να γίνει η μητέρα του παιδιού του, η οποία ήρθε σαν οπτασία και βρήκε μόνο ένα φάντασμα όταν έφτασε. Εκείνος ήταν πλέον μια εντύπωση, ένα άγχος διάσπαρτο σε μηνύματα, μια παρουσία χωρίς σώμα. Εκείνη δεν μπορούσε να κρατήσει αυτό που είναι αδύνατο να κρατηθεί. Και μετά από αυτήν, εκείνος σταμάτησε να προσπαθεί εντελώς. Πώς μπορεί να γεννηθεί το νέο μέσα από αυτό; Καθένα από αυτά τα πρόσωπα σηματοδοτεί ένα διαφορετικό όριο αντοχής, το πόσο μεγάλο μέρος της εσωτερικής ζωής κάποιου είμαστε ικανοί να κουβαλήσουμε, πόσο πρόθυμοι είμαστε να εισέλθουμε στη δυσκολία του άλλου, και τι μας κοστίζει όταν δεν μπορούμε.
Αυτό που θεωρώ δεδομένο, τις περισσότερες μέρες, είναι το εξής: ότι οι άνθρωποι που αγαπώ είναι προσβάσιμοι, ότι η φιλία δεν είναι ένα πιστοποιητικό για κάτι που υπήρξε, αλλά μια ζωντανή πρακτική επικοινωνίας. Τα δοκίμια του Ντούμα είναι, μεταξύ άλλων, μια καταγραφή του τι προκαλεί ο εγκλεισμός σε αυτήν ακριβώς την πρακτική· όχι μόνο τον βίαιο αποχωρισμό, αλλά την αργή διάβρωση της ικανότητας να πιστεύεις ότι ο έξω κόσμος είναι ακόμα εκεί, ακόμα ζεστός, ακόμα ικανός να σε υποδεχτεί.
Λίγο μετά την αποφυλάκιση του Ντούμα—όπου πέρασε σχεδόν 12 χρόνια από τη ζωή του προτού μια προεδρική χάρη τού αποδώσει την ελευθερία του τον Αύγουστο του 2023—άρχισε να καλείται ξανά και ξανά και ξανά για ανάκριση ενώπιον της Εισαγγελίας Κρατικής Ασφάλειας. Αυτή την εβδομάδα είναι η έβδομη φορά που τον καλούν. Η κατηγορία είναι πλέον κλισέ: "διασπορά ψευδών ειδήσεων". Τον ρωτούν για ένα άρθρο σχετικά με τον φωτισμό των φυλακών, για μια ανάρτηση, για μια μαρτυρία. Και μέσα από όλα αυτά, το συνολικό ποσό της εγγύησης διογκώνεται, ενώ το μοτίβο μένει απαράλλαχτο. Είναι πάντα ένα είδος παιχνιδιού μεταμφίεσης. Μια φορά εμφανίστηκε φορώντας ένα καπέλο Παναμά. Έχει ορκιστεί, περισσότερες από μία φορές, ότι την επόμενη φορά θα εμφανιστεί με σαγιονάρες. Έχει μια βαθιά περιφρόνηση για τα παπούτσια. Κι όμως, εμφανίζεται πάντα ντυμένος με νόημα. Και συχνά, αν και όχι πάντα, μαζευόμαστε στο καφέ δίπλα στη στοά, ή στο εμπορικό κέντρο με το κατάστημα με τα πουλιά και το συνεχές τιτίβισμά τους, και περιμένουμε. Υπάρχει μια αίσθηση κοινότητας στην αναμονή.
Πιάνω τον εαυτό μου να σκέφτεται τον τρόπο με τον οποίο κάνει έναν ξένο να νιώθει ήδη γνώριμος. Είσαι ήδη φίλος του. Η φιλία απλώς σε περιμένει. Η Άρεντ έγραψε ότι ο κόσμος γίνεται πραγματικός μέσα από τον λόγο ανάμεσα σε φίλους. Νομίζω ότι αυτό που εννοούσε, πίσω από τις φιλοσοφικές θεωρίες, είναι κάτι πιο απλό και πιο τρομακτικό: ότι χωρίς αυτόν τον λόγο, ο κόσμος μπορεί να γίνει μη πραγματικός πολύ γρήγορα· και ότι τίποτα σε αυτόν τον κάματο—της γραφής, της ανάγνωσης, του να κρατάς κάποιον μέσα στο δωμάτιο ακόμη κι όταν δεν είναι εκεί—δεν αφορά ποτέ αποκλειστικά και μόνο τον άνθρωπο που προσπαθείς να κρατήσεις.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Άχμεντ Ντούμα: "Στη φυλακή, είναι πιο εύκολο να περάσεις μέσα ναρκωτικά παρά να βγάλεις έξω ένα ποίημα".
Για την Λάιλα Σουέφ
Η συστηματική εξόντωση του αιγύπτιου αγωνιστή Alaa Abdel Fattah
