Munira Khayyat
Τοπία Πολέμου, Αντίστασης και Αποκατάστασης
Στον πόλεμο και στην επιβίωση, το τοπίο δεν είναι απλός θεατής. Συμμετέχει ενεργά, αντάρτης στην αντίσταση και σύμμαχος της ανθεκτικής ζωής. Οι κάτοικοι τοπίων που μαστίζονται από εποχικούς πολέμους κατανοούν αυτή την έννοια με πρακτικούς όρους. Επειδή είναι αναγκασμένοι, βρίσκουν τρόπους να επιβιώνουν και ακόμη και να ευημερούν σε θανατηφόρες συνθήκες, περιηγούμενοι σε ένα τοπίο που είναι ταυτόχρονα πηγή ζωής και τόπος πολέμου. Οι "ανθεκτικές οικολογίες", λοιπόν, είναι οι πρακτικές δημιουργίας ζωής που αναπτύσσονται σε τέτοια τοπία: δημιουργικές αντιδράσεις ανθρώπων και ζώων ενάντια σε συστήματα σχεδιασμένα να σκοτώνουν και να καταστρέφουν τη ζωή.
Οι κατσίκες αποτελούν ένα ακόμα παράδειγμα. Ενώ καθ' όλη τη διάρκεια του 2024 κυκλοφορούσαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σκηνές με λιμοκτονούντα άλογα να παραπαίουν στους δρόμους των νότιων χωριών, και οι γάτες και οι σκύλοι στα παραμεθόρια χωριά είχαν μείνει πετσί και κόκαλο, οι κατσίκες είναι γνωστές για την ικανότητά τους να ευδοκιμούν στις αντιξοότητες. Βόσκουν, ευκίνητες, στους λόφους και τις κοιλάδες της μεθορίου, αψηφώντας τα εκρηκτικά που είναι θαμμένα στο έδαφος, επειδή είναι πολύ ελαφριές για να τα πυροδοτήσουν. Δεν πρόκειται για μια αλάνθαστη στρατηγική, αλλά επέτρεψε στις κατσίκες και τους ανθρώπινους συντρόφους τους, που βιοπορίζονται μαζί τους, να συνεχίσουν να ευημερούν σε ένα θανατηφόρο τοπίο και να επανακαταλαμβάνουν αντιστασιακά τη γη που έχει γίνει επικίνδυνη από τις νάρκες αμερικανικής και ισραηλινής κατασκευής.
Το καλοκαίρι του 2024, μια ισραηλινή επίθεση σε φάρμα στην Τζεζίν σκότωσε 700 κατσίκες και κατέστρεψε το βιος ενός κτηνοτρόφου. Αυτό το μοτίβο επαναλαμβάνεται σε όλο τον Νότο, όπως και στην Παλαιστίνη: η ισραηλινή πολεμική μηχανή στοχεύει σε εκείνες τις ανθεκτικές οικολογίες που, μέχρι τώρα, επέτρεπαν στη ζωή να συνεχίζεται σε μια γη που [το Ισραήλ] θέλει να αδειάσει από ζωή — και από αντίσταση.
Munira Khayyat, Dispatch from South Lebanon - Life as Resistance at the End of the World / Middle East Research and Information Project - 29.01.2025
Ο Alexander Foster (G2) παίρνει συνέντευξη από την ανθρωπολόγο Munira Khayyat (Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης στο Άμπου Ντάμπι)
Princeton University /Department of Anthropology - 06.02.2024
Munira, ο διορισμός σου στη θέση της Επισκέπτριας Ερευνήτριας του Παγκόσμιου Νότου στο τμήμα Ανθρωπολογίας σηματοδοτεί την επιστροφή σου στο Πρίνστον, μετά από μια προηγούμενη θητεία στο Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών μεταξύ 2018 και 2019. Πώς αισθάνεσαι που επιστρέφεις στο Πρίνστον;
Μοιάζει μαγικό! Το Πρίνστον υπήρξε ένας καθοριστικός χώρος στη ζωή και την καριέρα μου, όπου μετά από χρόνια μόχθου σε βαθιά ταραγμένους κόσμους (ξεκίνησα την πρώτη μου δουλειά στο Κάιρο τον Αύγουστο του 2013, τη φοβερή εκείνη μέρα που η αντεπανάσταση ξεκίνησε σοβαρά, και τα πρώτα μου χρόνια στην ακαδημαϊκή πορεία διαμορφώθηκαν από το σκοτάδι εκείνων των ετών – ήταν καλή δουλειά, απαραίτητη δουλειά, αλλά και εξοντωτική δουλειά). Το Πρίνστον είναι το μέρος όπου μπόρεσα επιτέλους να βρω λίγο χρόνο για να επικεντρωθώ στην έρευνα και τη συγγραφή μου, και εκεί είναι που ολοκληρώθηκε τελικά το πρώτο μου βιβλίο. Αναζωογονήθηκα και εμπνεύστηκα από την πνευματική κοινότητα του Ινστιτούτου Προηγμένων Σπουδών και του τμήματος Ανθρωπολογίας του Πρίνστον. Επίσης, θεραπεύτηκα και γαλήνεψα από το ειρηνικό περιβάλλον: την ησυχία, το δάσος, τα ελάφια, τους αγρούς. Ο χρόνος μου στο Πρίνστον ήταν μια μαγική στιγμή εκτός τόπου και χρόνου για μένα, και νιώθω αυτό το κύμα να με πλημμυρίζει κάθε φορά που επιστρέφω. Επισκέφθηκα επίσης το τμήμα Ανθρωπολογίας την άνοιξη του 2022 στο πλαίσιο ενός προγράμματος ανταλλαγής μεταξύ του Αμερικανικού Πανεπιστημίου στο Κάιρο, όπου δίδαξα για 10 χρόνια, και του Πρίνστον. Κατά τη διάρκεια αυτής της σύντομης διαμονής, έδωσα μια ομιλία στο τμήμα παρουσιάζοντας το πρώτο μου βιβλίο, το οποίο θα κυκλοφορούσε αργότερα εκείνη τη χρονιά. Ήταν το ιδανικό σκηνικό για την πρώτη μου βιβλιοπαρουσίαση! Μια μαγική επιστροφή…
Εδώ στο Πρίνστον, θα διδάξεις ένα μάθημα με τίτλο Landscapes of War, Resistance and Repair (Τοπία Πολέμου, Αντίστασης και Αποκατάστασης). Τι ελπίζεις να αποκομίσουν οι φοιτητές από αυτό και με ποια ερωτήματα θα ήθελες να ασχοληθούν περισσότερο;
Ο πόλεμος είναι ένα φλέγον ζήτημα της εποχής μας. Μεγάλωσα μέσα στον πόλεμο και εργάζομαι πάνω στον πόλεμο, και προσπαθώ να τον καταστήσω οικείο στη θεωρία, σαν κάτι που μας αφορά άμεσα.. Δηλαδή, προσεγγίζω τον πόλεμο ως ένα περιβάλλον όπου η ζωή συνεχίζεται και ως ένα πλαίσιο βιωμένης εμπειρίας, όπως ακριβώς είναι για πολλούς ανθρώπους σε αυτόν τον πλανήτη, κυρίως στον Παγκόσμιο Νότο. Η δική μου αντίληψη για τον πόλεμο διαφέρει από τους τρόπους με τους οποίους ο πόλεμος έχει σε μεγάλο βαθμό κατανοηθεί θεωρητικά: ως μια εξωτική και "άγρια" εξαίρεση στους κανονιστικούς κόσμους της "ειρήνης" του Παγκόσμιου Βορρά. Το έργο μου μεταφέρει την άσβεστη φλόγα του πρώτου μου δασκάλου, Michel-Rolph Trouillot, που ήθελε να εκδιώξει αυτό που ο ίδιος ονόμαζε "θέση του αγρίου" από την ανθρωπολογική θεωρία και πράξη. Σε αυτό το σύντομο σεμινάριο, το οποίο είναι πολύ επίκαιρο για την τρέχουσα στιγμή μας, ελπίζω να παρακινήσω τους φοιτητές να σκεφτούν τον πόλεμο διαφορετικά και να κατανοήσουν ότι ο πόλεμος, κάθε άλλο παρά μια βίαιη και παράξενη παρέκκλιση, αποτελεί στην πραγματικότητα συστατικό στοιχείο του παγκοσμιοποιημένου κόσμου μας. Ως ανθρωπολόγοι, έχουμε τη δυνατότητα μέσω των μεθόδων της εθνογραφίας, με δημιουργικά και εννοιολογικά εργαλεία αντλημένα τόσο από τις τέχνες όσο και από τις επιστήμες, να φέρουμε άγνωστους κόσμους στο πεδίο της εμπειρίας και της ανάλυσης. Αλλά η ελπίδα μου είναι να μην σταματήσουμε εκεί: ελπίζω ότι οι συγκλονιστικές αλήθειες που φέρνουμε στο φως στην ανθρωπολογία θα διαμορφώσουν πολιτικές ρήξεις στον κυρίαρχο εφησυχασμό πέρα από την ακαδημαϊκή κοινότητα. Αφαιρώντας το προκάλυμμα του "πρωτόγονου" από τον πόλεμο, ελπίζω να καλλιεργήσω μια βαθύτερη κατανόηση –και μια πιο αποτελεσματική αγανάκτηση– απέναντι στον πόλεμο, ο οποίος ευδοκιμεί παράλληλα με την αποικιοκρατία, τον καπιταλισμό, τον ρατσισμό, την πατριαρχία, το έθνος-κράτος και την αυτοκρατορία – τις διαρκείς δομές βίας που συνθέτουν τον άθλιο κόσμο μας. Θα ήθελα οι φοιτητές να θεωρήσουν τον πόλεμο ως έναν βιωμένο χώρο και, μέσα από αυτή την εξερεύνηση, να σκεφτούν πώς οι "δικοί μας" άνετοι κόσμοι συνδέονται και αλληλοεπικαλύπτονται με αυτούς τους "άλλους τόπους". Με αυτόν τον τρόπο –αφαιρώντας το "άγριο" στοιχείο από την ανθρωπολογία και τον πόλεμο– θα ήθελα πολύ οι φοιτητές να θέσουν οξυδερκή ερωτήματα σχετικά με τη γνώση, την πολιτική και την τοποθεσία, και μέσα από αυτά τα ερωτήματα να αναπτύξουν λαμπρά έργα. Δίνω επίσης μεγάλη σημασία στην τέχνη της συγγραφής και στον δημιουργικό τρόπο παρουσίασης ως απαραίτητα στοιχεία για τη διαδικασία και την πρακτική της ανθρωπολογίας, και σε αυτό το μάθημα θα τα εξερευνήσουμε όλα αυτά μέσα από την εθνογραφία, τη λογοτεχνία, την ποίηση και τον κινηματογράφο.
Το βιβλίο A Landscape of War: Ecologies of Resistance and Survival in South Lebanon εξετάζει τον πόλεμο ως μια "δομή που γεννά κόσμους ζωής", εστιάζοντας στις οικολογίες αντίστασης και επιβίωσης. Στόχος της μελέτης είναι η κατανόηση του πολέμου που διαμορφώνει τη ζωή στον Νότιο Λίβανο.
Ο πόλεμος, ιδωμένος από τον Βορρά, θεωρείται τις περισσότερες φορές ως ένας χώρος θανάτου – ένας τόπος αβίωτος. Στο βιβλίο μου όμως φέρνω στο φως τον πόλεμο ως έναν ακόμη παλμό ζωής –αν και άθλιο– μέσα στον βιόκοσμο της Ανθρωποκαίνου, πλάι σε άλλους αβίωτους κόσμους, όπως οι φυτείες, οι αποκλεισμένες ζώνες ιθαγενών, οι χώροι εξόρυξης και μόλυνσης, το βίαιο κράτος, τα στρατόπεδα μεταναστών και προσφύγων, οι παραγκουπόλεις. Οι αντιλήψεις του Βορρά για τον πόλεμο έχουν διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό από την αυτοκρατορική απόσταση, και έτσι η μελέτη του πολέμου κυριαρχείται πολύ συχνά από τις αφηγήσεις, τα σχήματα λόγου και τις ανησυχίες όλων αυτών που εκπροσωπούν αυτοκρατορικά συμφέροντα. Όταν σκεφτόμαστε τον πόλεμο, σκεφτόμαστε συνήθως την εμπειρία των αυτοκρατορικών στρατών (των ΗΠΑ), ή των ανθρωπιστικών οργανώσεων και των αναπτυξιακών φορέων. Ο πόλεμος μετατρέπεται σε ένα βίαιο γεγονός που εγκλωβίζεται στο πλαίσιο του τραύματος και της κρίσης, και μετριέται πάντα με τον πήχη των "πολιτισμένων" και "ειρηνικών" κόσμων. Πολλές μελέτες για τον πόλεμο επιδιώκουν να απαντήσουν σε έντρομες απορίες σχετικά με το πώς μπορούν καν να υπάρχουν αυτοί οι κόσμοι του πολέμου, και χαρτογραφούν την απόσταση ή τη διαφορά ανάμεσα στον "πόλεμο" και την "ειρήνη", τον Βορρά και τον Νότο, το πολιτισμένο και το άγριο. Όμως, για εκείνους που κατοικούν μέσα στον πόλεμο για ολόκληρες ζωές και γενιές, ο "πόλεμος" και η"ειρήνη" δεν είναι χρήσιμες κατηγορίες – κανείς δεν ενδιαφέρεται να επιδείξει τη δική του εξωτική φύση! Όπως συμβαίνει με τόσους πολλούς που πασχίζουν να επιβιώσουν σε αβίωτους κόσμους ανά την υφήλιο, το τέλος του κόσμου δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο! Αντίθετα, οι κάτοικοι του πολέμου ενδιαφέρονται για τις ίδιες επιδιώξεις που έχουμε πολλοί από εμάς στους "ειρηνικούς" κόσμους: το να ζήσουν μια αξιοπρεπή ζωή, να βγάλουν τα προς το ζην, να φροντίσουν την εστία και το σπίτι τους, να κυνηγήσουν σχέδια και όνειρα. Όταν θέτουμε τις καθημερινές δραστηριότητες στο επίκεντρο της κατανόησής μας για τον πόλεμο, η δραματική βία του πολέμου εντάσσεται σε μια ευρύτερη εικόνα και καταλήγουμε να βλέπουμε αυτές τις πρακτικές δημιουργίας ζωής ως μια διαρκή, δημιουργική αντίσταση ενάντια στη νεκροπολιτική του πολέμου – και σε άλλες καταστροφικές δομές και διεργασίες της Ανθρωποκαίνου.
Στο κείμενό σου σημειώνεις ότι "το τοπίο είναι το μέσο και η μέθοδος", και αλλού ζητάς το τοπίο να αντιμετωπίζεται ως κάτι το ενεργητικό. Ποιο είναι το έργο που θεωρείς ότι παράγει η σκέψη μέσω του τοπίου και γιατί έγινε ιδιαίτερα σημαντικό για σένα σε αυτό το πλαίσιο;
Λοιπόν, ο Νότιος Λίβανος είναι το περίφημο βιβλικό τοπίο της Γαλιλαίας και ένα από τα αρχαιότερα συνεχώς κατοικημένα τοπία στη Γη, με ίχνη ανθρώπινης παρουσίας από τη Νεολιθική εποχή και μετά: οι άνθρωποι και τα είδη που τους συντροφεύουν έχουν διαμορφώσει βαθιά τη "φύση" εδώ. Σε ολόκληρο τον Νότιο Λίβανο, σκοντάφτει κανείς πάνω σε ζωντανά ερείπια από τους Φοινικικούς χρόνους, τους Ρωμαίους και τους Οθωμανούς μέχρι σήμερα, και το τοπίο κρύβει μέσα του πολλά ζωντανά πνεύματα –καλά και κακά– που κατοικούν σε δέντρα, ποτάμια, κορυφές λόφων, σπηλιές. Το τοπίο δεν μπορεί να αγνοηθεί! Έτσι, από νωρίς, ωθούμενη από συνομιλητές και συντρόφους –ανθρώπινους και μη– διέκρινα τη δυνατότητα του τοπίου να συγκρατεί με πραότητα και γενναιοδωρία μια ριζοσπαστική πολλαπλότητα: όχι μόνο όσον αφορά τις εθνογραφικές υφές και τις μορφές αφήγησης, αλλά και σε σχέση με τις περιοριστικές εννοιολογικές μας αντιλήψεις. Όταν έγραφα τη διατριβή μου, τα σχήματα των οικολογιών και του τοπίου δεν είχαν ακόμη κυριαρχήσει στην ανθρωπολογία, οπότε αναζήτησα εννοιολογική έμπνευση και καθοδήγηση από την πολιτισμική γεωγραφία, τις σπουδές στην επιστήμη και την τεχνολογία, την τέχνη και τη λογοτεχνία. Ήταν ένα εκλεκτικό μείγμα! Το έργο του Tim Ingold για την "Χρονικότητα του Τοπίου" αποτέλεσε μια πρώιμη έμπνευση που δεν με εγκατέλειψε ποτέ: μας δείχνει πώς να προσέχουμε την πολλαπλότητα του τοπίου χωρίς να το περιορίζουμε σε μια μοναδική προοπτική. Ο συγγραφέας W.G. Sebald και ο ζωγράφος Anselm Kiefer πυροδότησαν τη διαίσθησή μου για το πώς να φωτίσω τον πόλεμο μέσα από το τοπίο με τρόπο λεπτό και ισχυρό, χωρίς να καταφεύγω σε κουρασμένα κλισέ. Έραψα το κείμενό μου με πολλά νήματα – ο Νότιος Λίβανος ήταν επίσης μια "έρημος" από πλευράς επιστημονικής έρευνας, καθώς είχε σε μεγάλο βαθμό αγνοηθεί. Πρέπει λοιπόν να πω ότι το συνέθεσα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και ήταν ελαφρώς τρομακτικό γιατί βρισκόμουν σε αχαρτογράφητα νερά… Αλλά μέχρι να ολοκληρώσω το βιβλίο, το τοπίο και οι οικολογίες είχαν ήδη εδραιωθεί στην ανθρωπολογία – ήταν ικανοποιητικό να γνωρίζω ότι είχα καλή διαίσθηση από νωρίς, και χάρηκα ιδιαίτερα που συμμετείχα σε αυτές τις συζητήσεις από μια διαφορετική οπτική γωνία: αυτή του πολέμου.
Μια βασική έννοια που αναπτύσσεις σε αυτό το κείμενο είναι αυτή των "ανθεκτικών οικολογιών". Πώς κατέληξες σε αυτή την ιδέα και ποιο είναι το έργο που ελπίζεις ότι μπορεί να επιτελέσει αυτή η έννοια στο πεδίο της ανθρωπολογίας;
Η αντίσταση είναι ο πιο κοινός τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον αγώνα τους για ζωή στα πεδία των μαχών του Νοτίου Λιβάνου (αλλά και πέρα από αυτόν). Η έννοια της αντίστασης κυριαρχείται επίσης σε μεγάλο βαθμό από τη στρατιωτική δράση και τις πολιτικές ιδεολογίες που παράγονται από την ομάδα που υπήρξε η πλέον επιτυχημένη στη στρατιωτική αντίσταση στον Νότιο Λίβανο – δηλαδή τη Χεζμπολάχ, γνωστή και ως η Αντίσταση (al-Muqawama). Τιμώντας την αντίσταση όλων εκείνων που ζουν σε αυτή τη μεθόριο και το πεδίο μάχης –οι οποίοι μπορεί να συνδέονται ή να μη συνδέονται με εκείνους που επίσης πολεμούν– επιδίωξα να επαναδιεκδικήσω την αντίσταση ως έναν εθνογραφικό όρο με βαρύτητα για το πεδίο μου και να την ανασύρω από την απαξίωση στην κοινωνική θεωρία. Επίσης, απέσπασα την αντίσταση από το μονοπώλιο των κυρίαρχων πολιτικών ιδεολογιών και των στρατιωτικών συνδηλώσεων στον Νότιο Λίβανο. Η φράση "ανθεκτικές οικολογίες" (ή οικολογίες της αντίστασης) είναι ταυτόχρονα κυριολεκτική και μεταφορική. Κυριολεκτική με την έννοια ότι αναφέρεται στις οικολογίες –τα δίκτυα αλληλοβοήθειας μεταξύ ανθρώπων και άλλων ειδών που είναι έτσι σχεδιασμένα ώστε να διατηρούνται μέσα από εποχές καταστροφής στον Νότιο Λίβανο, όπως η καλλιέργεια καπνού και η εκτροφή κατσικιών. Μεταφορική, επειδή αυτές οι ανθεκτικές οικολογίες αναπτύσσονται σε κάθε είδους αβίωτους κόσμους – είναι τα πλέγματα σύνδεσης και φροντίδας που συντηρούν την ύπαρξη μέσα από κάθε είδους ρήξη, όχι μόνο τον πόλεμο. Επιμένω στην αντίσταση ως μια προκλητική και σκόπιμη στάση απέναντι σε συστήματα αδιαφορίας, εξόρυξης, εκμετάλλευσης και θανάτου, όπως ο καπιταλισμός, η βιομηχανία, το έθνος-κράτος και ο πόλεμος. Η αντίσταση θέτει στο επίκεντρο σε τέτοιους κόσμους τη δράση των υποκειμένων. Η επιβίωση δεν είναι ποτέ μια παθητική πράξη.
Σε κάποιο σημείο του βιβλίου σου αναφέρεις τη φράση "above us only sky" (πάνω από εμάς μόνο ο ουρανός), από το τραγούδι Imagine του Τζον Λένον. Ποιος είναι ο ρόλος των τεχνών και των ανθρωπιστικών επιστημών στις ανθρωπολογικές σου σκέψεις και στον τρόπο γραφής σου;
Χαίρομαι πολύ που το πρόσεξες αυτό! Ένα βιβλίο πρέπει να τελειώσει και αυτό το τέλος είναι πάντα αυθαίρετο. Συνειδητοποιώντας ότι είχα φτάσει σε αυτό το τελικό σημείο, θέλησα να δώσω έναν τόνο συνέχειας, όχι οριστικού κλεισίματος. Ποιος καλύτερος τρόπος για να το πετύχω αυτό από το να στρέψω και πάλι την προσοχή του αναγνώστη στο τοπίο και, πάνω από αυτό, στον απέραντο ουρανό; Ο ουρανός παραπέμπει επίσης στο ποίημα του Μαχμούντ Νταρουίς Η γη στενεύει γύρω μας, όπου ρωτά: Πού πετούν τα πουλιά μετά τον τελευταίο ουρανό;, το οποίο παραθέτω νωρίτερα στο ίδιο τελικό εθνογραφικό κεφάλαιο, τη "Γκρίζα Ζώνη". Ο στίχος από το Imagine μού ήρθε ξαφνικά στο μυαλό και ήταν τέλειος: οι αρχικές και οι τελικές γραμμές ενός βιβλίου πρέπει πάντα να έρχονται από τη μούσα! Αυτοί οι στίχοι από το ισχυρό αντιπολεμικό τραγούδι του Τζον Λένον, που μας προτρέπει να φανταστούμε έναν καλύτερο κόσμο, ήταν ιδανικοί για τον σκοπό μου. Στην αρχή του βιβλίου, παραλλάσσοντας τα λόγια ενός τραγουδιού του Ζιάντ Ραμπάνι, Η Λιβανέζικη Εθνική Αντίσταση, γράφω: "Αυτό το βιβλίο δεν είναι βιβλίο! Είναι ένας χαιρετισμός". Επέλεξα να ολοκληρώσω αυτόν τον χαιρετισμό με ένα τραγούδι. Το τραγούδι, η ποίηση, η τέχνη και η λογοτεχνία είναι απαραίτητα για μένα: η καλύτερη εθνογραφία θα πρέπει, εκτός από το να κάνει επιστημονικές παρεμβάσεις, να επιδιώκει να συγκινήσει τον αναγνώστη και να τον εισάγει σε νέους κόσμους και έντονα συναισθήματα με τον ίδιο τρόπο που το κάνει η αποτελεσματική τέχνη, και αυτό προσπαθώ να πετύχω στη γραφή μου.
Η μετάβασή σου στην Ανθρωπολογία έγινε με την απόφασή σου να κάνεις μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, έχοντας προηγουμένως σπουδάσει Ιστορία στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Βηρυτού. Πώς σε βοήθησε η εκπαίδευσή σου ως ιστορικού στο έργο σου ως ανθρωπολόγου;
Το γεγονός ότι μεγάλωσα μέσα στον πόλεμο μου έδινε πάντα την αίσθηση ότι ζω την ιστορία, και το να σπουδάζω Ιστορία ως προπτυχιακή φοιτήτρια στη Βηρυτό, έχοντας μόλις βγει από τον πόλεμο, ήταν μια εμπειρία που μου άλλαξε τη ζωή. Η Ιστορία ήταν η πρώτη μου αγάπη και μου έδειξε, ακόμη περισσότερο από αυτό που ήδη διαισθανόμουν, τους άγριους κόσμους που κρύβονται μόλις κάτω από την επιφάνεια του παρόντος. Η μετάβασή μου στην Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Κέιμπριτζ προέκυψε ως ζήτημα μεθόδου: ήθελα να βρίσκομαι μέσα στη δίνη και την ορμή του κόσμου και όχι στα αρχεία. Όμως τα πάθη μου παρέμειναν σταθερά: το έργο μου είναι πάντα συντονισμένο με τα πολλά στρώματα ύπαρξης που συνυπάρχουν και με τα άγρια βάθη των κόσμων που διαμορφώνουν την υπόστασή μας μέσα σε αυτόν. Θα μπορούσες να πείς ότι το τοπίο ήταν ο δικός μου τρόπος να συγκρατήσω αυτή τη δίνη.
Το δεύτερο ερευνητικό σου έργο, Heart of Black Gold (Καρδιά από Μαύρο Χρυσό), αντλεί υλικό από το προσωπικό αρχείο του παππού σου (από την πλευρά της μητέρας σου) για να θέσει το ερώτημα: "πώς το πετρέλαιο —οι εξορυκτικές, λαμπερές υποδομές του, οι καταυλισμοί, οι ισχυροί άνδρες, η πολιτική και οι εταιρείες, οι παγκόσμιες οικολογίες του— έχει διαμορφώσει τα βιωμένα περιβάλλοντα;". Μπορείς να μας πεις πώς αυτό συνδέεται με την προηγούμενη εργασία σου στον Νότιο Λίβανο και αν προσανατολίζεσαι σε ένα συνολικότερο έργο;
Το Heart of Black Gold είναι μια μελέτη για τη στενή συνάφεια της αυτοκρατορίας με το πετρέλαιο. Επιδιώκει να φέρει στο φως τη βιωμένη διάσταση των παγκόσμιων ιστοριών αυτοκρατορίας και εξόρυξης, στις οποίες συχνά κυριαρχούν "δρώντες" όπως τα έθνη-κράτη, οι ισχυροί άνδρες και οι εταιρείες. Αυτή η εργασία πάνω σε έναν σχετικά ανεξερεύνητο (και ζηλότυπα φυλασσόμενο!) κόσμο συνεχίζει ορισμένα κεντρικά θέματα του προηγούμενου έργου μου, θέτοντας στο επίκεντρο τον βιωμένο κόσμο· μέσα από τη συναισθηματική δύναμη και τη λεπτομέρεια αυτής της διάστασης, που πολύ συχνά αποσιωπάται και συσκοτίζεται, αντικρούει τις κατεστημένες και ηγεμονικές αντιλήψεις για τον κόσμο, την εξουσία και την πολιτική. Η Αραβία και οι ΗΠΑ έχτισαν μια αυτοκρατορία πετρελαίου που διαμόρφωσε (βίαια) αχανή τοπία ζωής σε όλο τον πλανήτη, και αυτή η εργασία τοποθετείται στη σκοτεινή καρδιά της — η οποία όμως είναι επίσης γεμάτη φως. Εδώ (για άλλη μια φορά!) εισερχόμαστε σε μια γκρίζα ζώνη γεμάτη από τις παρουσίες ζωών και ιστοριών που αρνούνται να περιοριστούν σε κατηγορίες, έννοιες και σύνορα. Άλλο ένα κρυμμένο τοπίο που φωτίζεται!
Για τους φοιτητές που σκέφτονται να ακολουθήσουν μια καριέρα στην ανθρωπολογία, ποια θα ήταν η συμβουλή σου; Ποια μαθήματα θα ήθελες να είχες αποκομίσει νωρίτερα στην καριέρα σου;
Η συμβουλή μου είναι αυτή που μου έδωσε ο Rolph Trouillot στην πρώτη μας συνομιλία, όταν μόλις είχα ξεκινήσει το μεταπτυχιακό μου στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, τον Σεπτέμβριο του 2001. Ο Rolph με ρώτησε: ποιο είναι το φλέγον ερώτημά σου; Και είπε: αυτό το φλέγον ερώτημα θα σε καθοδηγήσει. Και έτσι έγινε! Κρατώντας ζωντανή την κληρονομιά του Rolph, ενός τόσο λαμπρού ανθρώπου και στοχαστή που μας άφησε πολύ νωρίς, λέω πάντα στους φοιτητές μου να κρατιούνται από το δικό τους φλέγον ερώτημα. Εμένα με βοήθησε πολύ στην πορεία μου.
Munira Khayyat, A Landscape of War Ecologies of Resistance and Survival in South Lebanon, University of California Press, 2022
"Αυτά τα χωριά των ανθεκτικών οικολογιών κρατιούνται όρθια από τις γυναίκες — οι άνδρες εργάζονται στο εξωτερικό ή στις πόλεις ή πολεμούν. Οι γυναίκες καλλιεργούν και προσφέρουν παραγωγική εργασία — αυτές "φυλάνε Θερμοπύλες". Οι γυναίκες τρέφουν τη ζωή και κρατούν τον τόπο ζωντανό. Οι άνδρες κάνουν τον πόλεμο — οι γυναίκες δημιουργούν τη ζωή".
Munira Khayyat
[...] Η Munira Khayyat φιλοξενεί στο σπίτι της, νότια της Βηρυτού, μια εκτοπισμένη οικογένεια από τη Ramia, ένα μεθοριακό χωριό που το Ισραήλ ανατίναξε και κατέστρεψε στο πλαίσιο αυτής της "οικοκτονίας" και "σπιτοκτονίας" που επικρίνουν οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτές οι γυναίκες — τέσσερις αδελφές και η μητέρα τους — ξεκινούν τώρα να φυτεύουν έναν λαχανόκηπο. "Δεν είναι η γη μας, αλλά δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στο σπίτι μας και δεν μπορούμε να μείνουμε χωρίς να καλλιεργούμε", αναστενάζει η Zeinab Issa, προτού σκάψει ελαφρά με την αξίνα γύρω από τα νεαρά βλαστάρια της κολοκυθιάς.
Το να φυτεύεις στην εξορία είναι επίσης η μοίρα χιλιάδων Παλαιστινίων που εκδιώχθηκαν το 1948 από τις ισραηλινές δυνάμεις κατά τη διάρκεια της "Νάκμπα" (Nakba) και παγιδεύτηκαν στον Λίβανο.
Στον προσφυγικό καταυλισμό του Burj el-Chemali) κοντά στην Τύρο, ένας μικρός κήπος προσφέρει μια ανάσα ανάπαυλας μέσα στη ζούγκλα από μπετόν και καλώδια: πορτοκαλιές, λεμονιές, ντομάτες, πατάτες, μέντα, ζάαταρ και μελισσόχορτο μεγαλώνουν εκεί ανάκατα. Τον φροντίζει η Zahia Mehri, μια αξιοσέβαστη ογδοντάχρονη, μαζί με τις κόρες της — όλες τους εργάτριες γης στα γειτονικά χωράφια. "Ήμουν 6 ετών όταν αναγκάστηκα να φύγω από την Παλαιστίνη με τους γονείς μου, που ήταν σιτοπαραγωγοί κοντά στη Safad. Πιστεύαμε ότι θα μέναμε μια εβδομάδα, και είμαστε ακόμα εδώ", λέει η ίδια.
Αφού πέρασε τη ζωή της καλλιεργώντας τη μια σοδειά μετά την άλλη, κουβαλώντας νερό από το πηγάδι και καυσόξυλα στο κεφάλι της, και μεγαλώνοντας δώδεκα παιδιά, η Zahia ξεκουράζεται. Τώρα αγκαλιάζει τα δισέγγονά της και φροντίζει τον λαχανόκηπο στη σκιά των σπιτιών του καταυλισμού, που είναι στριμωγμένα το ένα πάνω στο άλλο. "Αν μπορούσα ακόμα να καλλιεργώ, θα το έκανα! Η γη είναι ό,τι μου έχει απομείνει από την Παλαιστίνη", λέει, την ώρα που ισραηλινά μαχητικά αεροσκάφη πετούν πάνω από την περιοχή. Καθώς ο πόλεμος βροντά γύρω της, εκείνη καλλιεργεί με τρυφερότητα τη μνήμη του λαού της στην εξορία.
Philippe Pernot
Reporterre - 02.05.2026
