Ποιοι παράγοντες οδηγούν ένα παιδί ή έναν έφηβο στον αυτοτραυματισμό; Πόσο διαδεδομένο είναι σαν φαινόμενο και τι προβλέψεις υπάρχουν για την αντιμετώπισή του;
Σε αυτά τα ερωτήματα έρχεται να απαντήσει η Εθνική Δράση Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας, που αποτελεί πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας σε συνεργασία με τη UNICEF Ελλάδας. Χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0» της Ευρωπαϊκής Ένωσης (NextGenerationEU) και υλοποιείται με επιστημονική καθοδήγηση ακαδημαϊκών φορέων -μεταξύ των οποίων το ΕΚΠΑ -καθώς και επαγγελματιών υγείας.
Η Δράση οργανώνεται γύρω από τέσσερις πυλώνες-προγράμματα, καθένα από τα οποία φέρει τη δική του ταυτότητα στο πλαίσιο της ενιαίας ομπρέλας «ΡΙΣΠΕΚΤ». Η ανάληψη της Εθνικής Δράσης Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας στοχεύει στην ψυχική θωράκιση των παιδιών, των εφήβων και των οικογενειών τους, που αποτελεί απόλυτη προτεραιότητα τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο για τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.
Γιατί όμως χρειαζόμαστε τώρα αυτά τα προγράμματα; Επειδή οι αλλαγές στον τρόπο ζωής -από την ψηφιοποίηση και τη χρήση κοινωνικών δικτύων έως τις οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις -επηρεάζουν σημαντικά τη σωματική, ψυχική και νευρολογική ανάπτυξη των νέων. Στην Ελλάδα, τα θέματα αυτά αντιμετωπίζονταν για χρόνια με αμηχανία και έλλειψη θεσμοθετημένης παρέμβασης, με την Εθνική Δράση να έρχεται να καλύψει αυτό ακριβώς το κενό. Ο 2ος πυλώνας της αφορά το πρόγραμμα «ΡΙΣΠΕΚΤ στη ζωή σου», με στόχο την πρόληψη και την αντιμετώπιση του αυτοτραυματισμού, που πλήττει 1 στους 6 εφήβους στην πατρίδα μας.
Ο αντίκτυπος του αυτοτραυματισμού στην Ελλάδα
Ο αυτοτραυματισμός αφορά την πρόκληση σωματικής βλάβης ή πόνου στον εαυτό, σε στιγμές ψυχικής δυσφορίας, αισθήματος κενού, θυμού και άλλων δυσάρεστων συναισθημάτων που το άτομο αδυνατεί να αντέξει ή να αντιμετωπίσει με κατάλληλους τρόπους. Δεν συνδέεται απαραίτητα με απόπειρες αυτοκτονίας, αλλά αποτελεί συχνά μορφή επικοινωνίας ψυχικού πόνου και έκκλησης για βοήθεια. Τα πιο πρόσφατα επιδημιολογικά στοιχεία για την Ελλάδα φανερώνουν ότι το 17,6% των νέων 17–24 ετών αυτοτραυματίζεται ή έχει αυτοτραυματιστεί.
Πιο ευάλωτα είναι τα κορίτσια, με το 20,3% των κοριτσιών να αναφέρει αυτοτραυματισμό. Το 55,5% των περιστατικών ξεκινά πριν από την ηλικία των 16 ετών, αναδεικνύοντας την πρώιμη εφηβεία ως κρίσιμο παράθυρο παρέμβασης για την αντιμετώπιση του φαινομένου. Το 67,2% των νέων που αυτοτραυματίζονται παρουσιάζει αρνητική αυτοεικόνα με την συναισθηματική απορρύθμιση και την αρνητική αυτοαντίληψη να αποτελούν τον πυρήνα του φαινομένου. Παράλληλα, το 62,7% δυσκολεύεται να εκφραστεί συναισθηματικά, γεγονός που αυξάνει την ευαλωτότητά του και το 72,2% αναφέρει ότι ο αυτοτραυματισμός επηρεάζει την αυτοεκτίμηση, τις σχέσεις και την καθημερινή του λειτουργικότητα. Είναι αξιοσημείωτο πως το 68,4% αποκαλύπτει τα περιστατικά κυρίως στο φιλικό περιβάλλον -όχι στους γονείς ή σε επαγγελματίες, με συνέπεια μόνο ένας στους 5 γονείς να γνωρίζει ότι το παιδί του αυτοτραυματίζεται και να έχει συζητήσει μαζί του για αυτό.
Τα επιδημιολογικά δεδομένα αναδεικνύουν ένα διπλό κενό: πως αφενός η αποκάλυψη γίνεται κατά κύριο λόγο στο φιλικό και όχι στο οικογενειακό ή επαγγελματικό πλαίσιο και αφετέρου η πλειονότητα των γονέων εξακολουθεί να αγνοεί πως το παιδί της αυτοτραυματίζεται. Η έλλειψη ενημέρωσης σε συνδυασμό με τις περιορισμένες εξειδικευμένες υπηρεσίες οδηγούσε μέχρι τώρα πολλούς νέους και τις οικογένειές τους να μένουν χωρίς επαρκή στήριξη.
«Καρδιά» του προγράμματος το πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για την ψυχική υγεία των νέων
Το πρόγραμμα που για πρώτη φορά υλοποιείται στην Ελλάδα στοχεύει στην προαγωγή ψυχικής υγείας και ευημερίας των νέων, στην επιστημονικά τεκμηριωμένη θεραπευτική παρέμβαση, στην κατάρτιση επαγγελματιών υγείας και ψυχικής υγείας, στην αποστιγματοποίηση του φαινομένου μέσω ευρύτερων δράσεων ευαισθητοποίησης -συμπεριλαμβανομένης της τέχνης -και στην αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων για την παροχή τηλε-ψυχιατρικής υποστήριξης σε απομακρυσμένες περιοχές.
Στο επίκεντρο της λειτουργικής δομής του προγράμματος βρίσκεται το Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για την Ψυχική Υγεία των Νέων (17–24 ετών), που λειτουργεί στην Αθήνα, στο Αιγινήτειο νοσοκομείο και παρέχει δωρεάν, ολοκληρωμένες θεραπείες. Οι υπηρεσίες περιλαμβάνουν ατομική και ομαδική ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία, ψυχοεκπαιδευτική και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση στην οικογένεια, ομάδες στήριξης γονέων, θεραπείες μέσω τέχνης, καθώς και υποστήριξη μέσω τηλε-διάσκεψης για νέους εκτός Αττικής.
Το Κέντρο διαθέτει επίσης σύγχρονο πληροφοριακό σύστημα παρακολούθησης περιστατικών και διασύνδεσης με άλλες δημόσιες δομές ψυχικής υγείας, ενώ υλοποιεί εκπαιδεύσεις επαγγελματιών μέσω e-learning για την ενίσχυση της ικανότητας έγκαιρης αναγνώρισης και παραπομπής.
