Κλίμα αισιοδοξίας για τη διάσωση των κτιρίων του αθηναϊκού μοντερνισμού που έχουν απομείνει στις γειτονιές της πόλης δημιουργεί απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ), που διασώζει από την κατεδάφιση μια μεσοπολεμική κατοικία η οποία βρίσκεται στην περιοχή της πλατείας Κολιάτσου.
Για την Ελένη Μαΐστρου, ομότιμη καθηγήτρια της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ και πρόεδρο του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της ΕΛΛΕΤ, και την Ειρήνη Γρατσία, αρχαιολόγο και συντονίστρια της MONUMENTA, η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας «αποτελεί ελπίδα διάσωσης των ιστορικών κτιρίων του Μεσοπολέμου που έχουν απομείνει στην Αθήνα και κινδυνεύουν να χαθούν από ένα κύμα κατεδαφίσεων που παρατηρείται τα τελευταία κυρίως τρία χρόνια». Ένα θέμα με το οποίο η LiFO είχε ασχοληθεί, καταγράφοντας με ρεπορτάζ μια σειρά αξιόλογων ιστορικών κτιρίων του ελληνικού μοντερνισμού που κατεδαφίστηκαν και άλλα που βρίσκονται υπό την απειλή κατεδάφισης, ανάμεσα στα οποία ήταν και το κτίριο που τώρα γλίτωσε την μπουλντόζα.
Η μεσοπολεμική κατοικία της Καλλινίκου
Το ιστορικό κτίριο που διασώθηκε είναι μια μεσοπολεμική κατοικία στην οδό Καλλινίκου 3, η οποία «ανήκει στον εκλεκτικιστικό ρυθμό και υιοθετεί μορφολογικά χαρακτηριστικά διαφορετικών αρχιτεκτονικών ρευμάτων», αναφέρουν η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και η MONUMENTA, χάρη στην προσφυγή των οποίων η κατοικία θα διατηρηθεί. Για τις δύο οργανώσεις η δικαστική απόφαση που βάζει μπλόκο στην κατεδάφιση είναι ένα βήμα ακόμα για τη διατήρηση της μνήμης και της φυσιογνωμίας της πόλης που ολοένα μεταλλάσσεται.
Γιατί, πράγματι, η μεσοπολεμική κατοικία της Καλλινίκου είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα κτιρίου που φέρνει το «άρωμα» και την εικόνα μιας άλλης Αθήνας. Μιας Αθήνας που σπανίως πια μπορούμε να διακρίνουμε με ευκολία στον αστικό ιστό και αποτυπώνεται σε «κτίρια εκλεκτικιστικά, μοντέρνα της περιόδου του Μεσοπολέμου. Αλλά και σε απλά λαϊκά που συγκροτούν ένα μεγάλο τμήμα της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και την πολεοδομική φυσιογνωμία της πόλης, αναδεικνύοντας την ιστορική συνέχειά της και εικονογραφώντας την εξέλιξη της τυπολογίας της κατοικίας και τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής τους», αναφέρουν οι δύο οργανώσεις. Τα κτίρια αυτά «διατηρούν με τα χαμηλά τους ύψη, τις αυλές και τους κήπους τους μια ανθρώπινη κλίμακα και με την παρουσία τους στις γειτονιές της Αθήνας συμβάλλουν στην ποιότητα του δημόσιου χώρου και παράλληλα λειτουργούν διδακτικά, καθώς εικονογραφούν τις αρχιτεκτονικές απόψεις της εποχής τους», εξηγούν.
Μνημονεύοντας το γραπτό σχόλιο του ομότιμου καθηγητή Μάνου Μπίρη, οι δύο οργανώσεις υποστηρίζουν ότι «κτίρια της μορφολογίας αυτής εκφράζουν τη μετάβαση από την αυστηρή συγκρότηση του αθηναϊκού κλασικισμού στην εμφάνιση των νέων τάσεων του μοντέρνου κινήματος» και «εξέφραζαν την αισιοδοξία και δημιουργικότητα της αστικής κοινωνίας της εποχής».
Η προσφυγή στο ΣτΕ
Η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού και η MONUMENTA προσέφυγαν τον Νοέμβριο 2023 κατά της Υπηρεσίας Δόμησης του δήμου Αθηναίων και του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για την ακύρωση της οικοδομικής άδειας κατεδάφισης και της απόφασης με θέμα «Μη χαρακτηρισμός ως διατηρητέου του κτηρίου της οδού Καλλινίκου 3».
Σύμφωνα με την αιτιολόγηση του ΣτΕ, ένα κτίριο δεν χάνει την αξία του αν έχει καταστραφεί ή έχουν καταστραφεί τα αξιόλογα μορφολογικά του στοιχεία, εφόσον αυτά μπορούν να αποκατασταθούν.
Η αιτιολόγηση, κατά το ΣτΕ, του Κεντρικού Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής, σύμφωνα με την οποία το κτίριο δεν έχει εκείνα τα αξιόλογα μορφολογικά και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που δηλώνουν το ύφος μιας εποχής, δεν αρκεί για να αντικρούσει την ειδική τεκμηρίωση της Διεύθυνσης Αρχιτεκτονικής, Οικοδομικών Κανονισμών & Αδειοδοτήσεων (ΔΑΟΚΑ ) που τεκμηρίωσε αναλυτικά την αξία του κτιρίου.
Όπως μας εξηγεί η Ελένη Μαΐστρου, η ιστορική κατοικία της Καλλινίκου είχε χαρακτηριστεί από το Κεντρικό Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής, το ΚΕΣΑ, διατηρητέα. Επανήλθε όμως ο ιδιοκτήτης και ζήτησε να επανεξεταστεί το κτίριο. Επανεξετάστηκε με μια μικρή διαφορά στα μέλη του Συμβουλίου και αποχαρακτηρίστηκε. «Δηλαδή το ίδιο συμβούλιο αρχικά το κήρυξε διατηρητέο, σύμφωνα με την πρόταση της αντίστοιχης υπηρεσίας του υπουργείου Περιβάλλοντος, και μετά το ίδιο συμβούλιο το αποχαρακτήρισε», αναφέρει.
Επανεξετάστηκε και αποχαρακτηρίστηκε
Για την Ελένη Μαΐστρου «η κινητήριος δύναμη που ωθεί σε κατεδάφιση αυτά τα κτίρια είναι η διάταξη του Νέου Οικοδομικού Κανονισμού (ΝΟΚ) που πριμοδοτεί με αύξηση συντελεστή την κατεδάφιση παλαιών κτιρίων και η οποία δεν έχει αντιμετωπιστεί από το ΣτΕ». «Δυστυχώς», όπως λέει, «ο νέος ΝΟΚ πριμοδοτεί την κατεδάφιση αυτών των παλιών κτιρίων με επιπλέον συντελεστή δόμησης, για να γίνουν, υποτίθεται, καινούργια κτίρια, τα οποία θα έχουν βιοκλιματικά χαρακτηριστικά». Όμως, όταν υιοθετείται η λογική των αθρόων κατεδαφίσεων χάνεται ένα «κτιριακό απόθεμα που αποτελεί σημαντικό τμήμα της ιστορίας μας, το οποίο έχει και βιοκλιματικά χαρακτηριστικά. Τα κτίρια αυτά είναι κατασκευές με τοιχοποιία τα οποία έχουν πολύ καλά ενεργειακά χαρακτηριστικά», λέει
Η απόφαση ως εργαλείο διάσωσης
Η Ειρήνη Γρατσία αντιμετωπίζει και αυτή με μεγάλη ικανοποίηση τη δικαστική απόφαση για ένα επιπλέον λόγο: «Η απόφαση αυτή μας δικαιώνει και μας δίνει ένα σημαντικό εργαλείο για να μπορέσουμε να συνεχίσουμε την προσπάθειά μας να διασώσουμε τη μεσοπολεμική αρχιτεκτονική». Μας εξηγεί ότι αυτή η μεσοπολεμική αρχιτεκτονική δεν αφορά μόνο εμβληματικά κτίρια που φέρουν την υπογραφή πολύ γνωστών αρχιτεκτόνων: «Η μεσοπολεμική αρχιτεκτονική είναι επίσης μεσοαστική και μικροαστική. Και είναι ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της Αθήνας, από το οποίο πρέπει να δούμε τι μπορούμε να διατηρήσουμε. Πολλά από τα κτίρια αυτά είναι σύνολα κτιρίων, όπως και αυτό της Καλλινίκου, που δημιουργεί ένα μικρό σύνολο με το διπλανό του αλλά και με άλλα πέντε κτίρια που έχει κοντά του».
Παρά τις αθρόες κατεδαφίσεις, η Ειρήνη Γρατσία υποστηρίζει ότι σώζεται μια κρίσιμη μάζα κτιριακού αποθέματος της μεσοπολεμικής περιόδου: «Ήδη έχουν κηρυχθεί αρκετά από το υπουργείο Πολιτισμού και από το υπουργείο Περιβάλλοντος. Πρόσφατα το υπουργείο Περιβάλλοντος κήρυξε διατηρητέα ένα σύνολο κτιρίων στην οδό Πόρου στην Κυψέλη, τα οποία είναι πολύ αξιόλογα, με εκλεκτικιστικά κτίρια της δεκαετίας του ’20». Σώζονται όμως και πολλά κτίρια που δεν έχουν κηρυχθεί διατηρητέα και η πολιτεία πρέπει να αποφασίσει ποια είναι αυτά που αξίζει να διατηρηθούν». Ο χρόνος όμως δεν είναι με το μέρος των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για τη διάσωση του αρχιτεκτονικού πλούτου του Μεσοπολέμου, καθώς το κύμα κατεδαφίσεων είναι σε πλήρη εξέλιξη: «Πολλές φορές δεν προλαβαίνουμε ούτε να τα πάρουμε είδηση αυτά που κατεδαφίζονται. Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι συμβαίνει σε όλες τις γειτονιές της Αθήνας. Μας ενημερώνουν συχνά κάτοικοι που είναι ευαισθητοποιημένοι και προσπαθούμε να παρέμβουμε όπου μπορούμε», λέει.
Δεν έχουν, βέβαια, όλοι οι πολίτες τις οικονομικές δυνάμεις να στηρίξουν τη συντήρηση ενός διατηρητέου κτιρίου. Γι' αυτό και πολλοί υποκύπτουν στο δέλεαρ της κατεδάφισης, όταν τα σπίτια τους έχουν ιστορική αξία, αλλά ακόμη δεν έχουν χαρακτηριστεί. Πολλοί από αυτούς, μάλιστα, επιδιώκουν την κατεδάφιση πριν προχωρήσουν πιθανές διαδικασίες χαρακτηρισμού. Πολλά χρόνια υπάρχει στη δημόσια συζήτηση η θεσμοθέτηση κινήτρων για τους ιδιοκτήτες διατηρητέων κτιρίων.
Η οικονομική στήριξη των ιδιοκτητών θα γινόταν μέσα από δύο παρεμβάσεις. Καμία από τις δύο δεν έχει υλοποιηθεί μέχρι στιγμής. Η πιο πρόσφατη αφορά το πρόγραμμα «Διατηρώ», το οποίο θα χρηματοδοτήσει τη διατήρηση και την αναβάθμιση διατηρητέων κτιρίων που ανήκουν σε ιδιώτες. Το πρόγραμμα είχε εξαγγελθεί από το 2022. Τον περασμένο Δεκέμβρη ξεκίνησε μια δημόσια διαβούλευση του προγράμματος από το αρμόδιο υπουργείο. Μέσω της διαβούλευσης καλούνται οι πολίτες να συνεισφέρουν με τις προτάσεις και τα σχόλιά τους στους οδηγούς σχεδιασμού και χρηματοδότησης του προγράμματος. Μένει να φανεί αν θα προκηρυχθεί μέσα στο 2025, όπως έχει ανακοινωθεί. Παλιότερο και ανεφάρμοστο μέτρο ήταν η μεταφορά συντελεστή δόμησης. Αφορά ακίνητα στα οποία ο ιδιοκτήτης δεν επιτρέπεται να αξιοποιήσει ολόκληρο τον συντελεστή που ισχύει στην περιοχή όπου βρίσκεται το ακίνητό του. Ο ιδιοκτήτης ενός διατηρητέου θα μπορεί να εκδώσει τίτλο μεταφοράς συντελεστή δόμησης. Με αυτόν τον τίτλο θα έχει το δικαίωμα να μεταφέρει τον υπόλοιπο συντελεστή του ακινήτου του. Το μέτρο παραμένει βαλτωμένο και μετατέθηκε για αργότερα, δηλαδή μετά την ολοκλήρωση των τοπικών πολεοδομικών σχεδίων, μέσω των οποίων θα δημιουργηθούν ζώνες υποδοχής συντελεστή δόμησης.
Για τις δύο οργανώσεις που κέρδισαν την υπόθεση της Καλλινίκου, η διατήρηση των κτιρίων αυτών συμβάλλει και στην εξοικονόμηση της ενέργειας που απαιτεί η κατεδάφισή τους και η απόρριψη των λίθινων και μεταλλικών υλικών δομής τους, που σήμερα δύσκολα βρίσκονται. Και αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος για τον οποίο η πολιτεία θα πρέπει να μεριμνά για τη διατήρησή τους.
