Το μικρό μαύρο σημειωματάριο πάντα κρύβει μυστικά. Ημερομηνίες και διευθύνσεις που θέλουμε να θυμόμαστε, μικρά σχέδια στο περιθώριό του φτιαγμένα μηχανικά όταν μιλάμε στο τηλέφωνο, και άλλες πιο μυστηριώδεις λεπτομέρειες, τους εραστές μια γυναίκας, τους πελάτες ενός επιχειρηματία και τις κωδικοποιημένες σημειώσεις ενός ντετέκτιβ.
Ακόμα και αυτά που δεν έχουν κανένα προσωπικό σημάδι, είναι με ένα τρόπο ένα ημερολόγιο γνωριμιών, μια ατζέντα συναντήσεων και ραντεβού, διαφωτιστική για τις συνήθειες, τις σχέσεις και τις γνωριμίες του κατόχου του.
Αν δε, πρόκειται για τα σημειωματάρια ενός διάσημου το πράγμα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, όπως συμβαίνει με τα μικρά μαύρα σημειωματάρια του Τζάκσον Πόλοκ ή του Τζόζεφ Κορνέλ αποκαλύπτει όχι μόνο τους ανθρώπους με τους οποίους σχετίζονταν αλλά και τις συνήθειές τους και προσφέρει μια συναρπαστική ματιά στην καθημερινή ζωή και στον κύκλο που διατηρούσαν.
Η εξερεύνηση των σημειωματάριων μπορεί να είναι και κάπως μυστηριώδης για όσους έχουν γεννηθεί μετά το 1990 λέει η επιμελήτρια των συγκεκριμένων αρχείων στο Σμιθσόνιαν, Μέρι Σέιβιγκ, αφού ο κόσμος σταμάτησε να έχει βιβλία διευθύνσεων και τηλεφωνικούς καταλόγους στα σπίτια του όταν άρχισε να αποθηκεύει τις πληροφορίες και τους τηλεφωνικούς του καταλόγους στα κινητά του τηλέφωνα. Μάλιστα, όπως επισήμανε, όσοι ρωτήθηκαν από αυτούς που είναι γεννημένοι στη δεκαετία του ’90 ούτε καν ήξεραν τι σημαίνει το μικρό μαύρο σημειωματάριο, δεν το είχαν ξανακούσει. «Στην ποπ κουλτούρα η ύπαρξη ενός μαύρου σημειωματαρίου έχει συνδεθεί με την ύπαρξη μιας «ροζ ατζέντας» που αφορά ερωτικές υποθέσεις», λέει η Σέιβιγκ.
Στα σημειωματάρια πολλές φορές τα μέλη μιας οικογένειας και οι τυχαίοι γνωστοί κατέχουν τον ίδιο χώρο όπως στο βιβλίο διευθύνσεων της αιρετικής κριτικού τέχνης, συγγραφέως και φεμινίστριας Λούσι Λίπαρντ, που διαθέτει τόσο χώρο για τον σύζυγό της στις εγγραφές, όσο και για τις γνωριμίες της μιας βραδιάς. Ένας ξένος που ξεφυλλίζει το σημειωματάριό της δύσκολα ξεχωρίζει ποιος έχει μεγαλύτερη σημασία στη ζωή της και αυτό ήταν μια πρόκληση για τους μελετητές των συγκεκριμένων αρχείων που αποκαλύπτουν έτσι και χρήσιμες πληροφορίες και για τους ιστορικούς της τέχνης, όταν εμβαθύνουν στα προσωπικά έγγραφα και τις σημειώσεις του εκάστοτε ιδιοκτήτη.
Το μικρό μαύρο σημειωματάριο του Τζάκσον Πόλοκ, το οποίο μοιράστηκε με την σύντροφο και ομότεχνή του ζωγράφο Λι Κράσνερ, περιλαμβάνει ένα εντυπωσιακό, αν ήταν προβλέψιμο, αριθμό προσώπων, συμπεριλαμβανομένων των αφηρημένων εξπρεσιονιστών Μαρκ Ρόθκο και Χέλεν Φρανκεντάλερ και του κριτικού τέχνης Κλέμεντ Γκρίνμπεργκ. Περιλάμβανε όμως και ονόματα αρκετών γιατρών, ανάμεσά τους η ψυχοθεραπεύτρια Δρ. Ελίζαμπεθ Χάμπαρντ, και η Δρ. Ρουθ Φοξ, μια ομοιοπαθητική γιατρός που προσπάθησε να θεραπεύσει τον Πόλοκ από τον αλκοολισμό του τη δεκαετία του 1950 (και η οποία έγραψε ένα συλλυπητήριο γράμμα στη Λι Κράσνερ μετά το θάνατο του Πόλοκ).
Επίσης, μεταξύ των επαφών του ζωγράφου ήταν οι Βάνσι και Βίνα, ένα ζευγάρι ινδουιστών χορευτών Χιντού που συνάντησαν τον Πόλοκ ενώ είχε διακόψει τις σπουδές του στο Black Mountain College στο Asheville της Βόρειας Καρολίνας. Η Σέιβιγκ και η ομάδα της κατάφεραν να καταλάβουν ποιοι ήταν οι γιατροί κάνοντας έρευνα και μέσα από ιστορικά αποκόμματα εφημερίδων και έμαθαν για τους χορευτές μέσω μιας προφορικής συνέντευξης με τον φίλο του Πόλοκ, τον ζωγράφο Έμερσον Γούλφερ, ο οποίος τους ήξερε.
Αυτό το μείγμα επαφών, διάσημων και σκοτεινών, οικείων και ασήμαντων, λέει η Σέιβιγκ , παρέχει στους ιστορικούς έναν ασυνήθιστο τρόπο προκειμένου να κατανοήσουν τον ιδιοκτήτη του βιβλίου. Το σημειωματάριο της διάσημης σχεδιάστριας υφασμάτων Ντόροθι Λίμπς αποφεύγει την παραδοσιακή αλφαβητική σειρά. Αντίθετα, το χωρίζει σε συγκεκριμένες κατηγορίες: «Φιλαδέλφεια», «Εστιατόρια», «Αγόρια» και μια αινιγματική κατηγορία που χαρακτηρίζει «Επιπλέον κορίτσια». Ίσως, όταν πήγε στη Φιλαδέλφεια, αυτά ήταν τα μόνα ονόματα που χρειαζόταν - ξενοδοχεία και αεροπορικές εταιρείες και παρέα.
Η συγκεκριμένη έρευνα και μελέτη ξεκινά από ένα έργο της Γαλλίδας εικαστικού Σοφί Καλ του 1983 που λέγεται «Το βιβλίο διευθύνσεων». Η Καλ είχε βρει σε ένα δρόμο στο Παρίσι ένα χαμένο βιβλίο διευθύνσεων και άρχισε να επικοινωνεί με τα ονόματα που περιείχε για να δημιουργήσει μια σειρά άρθρων και φωτογραφιών ακολουθώντας τον ιστό της οικογένειας, των φίλων και των γνωστών του ιδιοκτήτη.
Ακολουθώντας το χάρτινο ίχνος των συνδέσεων και των αλληλεπιδράσεων, η Σέιβιγκ και η ομάδα της ένωσαν τον ιστό των σχέσεων στη ζωή αυτών των ατόμων, καθώς ορίζει ένα «μικρό μαύρο βιβλίο», μια έννοια έχει ξεφύγει από την ποπ κουλτούρα σε αυτήν την εποχή των smartphone και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Τα σημειωματάρια αποκαλύπτουν τις συνεχείς αλλαγές των κοινωνικών σχέσεων των καλλιτεχνών. Ο ζωγράφος Γουολτ Κουν, ζωγράφος και οργανωτής του περίφημου Armory Show του 1913, είχε έξι ή επτά μικρά σημειωματάρια και μετέφερε τις σημαντικές πληροφορίες από το αρχικό σημειωματάριο σε επόμενα, αφήνοντας ουσιαστικά πίσω επαφές που δεν είχαν πλέον τόσο μεγάλη σημασία στη ζωή του, μια προ-Facebook έκδοση του “unfriend”.
Η ζωγράφος και χαράκτρια Κάθλιν Μπλάκσιρ, μια πρωτοπόρος που απεικόνισε από τις αρχές του αιώνα αφρο-αμερικανικά θέματα, είχε ένα βιβλίο διευθύνσεων με τη λίστα αλληλογραφίας που ενεργοποιούσε στην περίοδο των διακοπών της. Έφτιαχνε μια όμορφη κάρτα διακοπών σε μεταξοτυπία κάθε χρόνο και διέγραφε ονόματα από τη μια χρονιά στην άλλη. Πρόσθετε ένα σύμβολο δίπλα σε μερικά ονόματα για να δείξει αν πήραν μια κάρτα εκείνο το έτος και αν έλαβε πολλές κάρτες σε αντάλλαγμα. Από τη λίστα αφαιρούσε όσους δεν ανταπέδιδαν στέλνοντας τη δική τους κάρτα.
Τα μικρά μαύρα σημειωματάρια λειτουργούν και σαν οδηγός συμπεριφοράς ενός ιδιοκτήτη. Ο καλλιτέχνης των assemblage Τζόζεφ Κορνέλ ήταν μονήρης και ζούσε απομονωμένος, ενώ σπάνια έφευγε από το σπίτι του στο Flushing της Νέας Υόρκης. Αλλά το βιβλίο διευθύνσεών του είναι γεμάτο με ονόματα καλλιτεχνών της πρωτοπορίας με τους οποίους αντάλλασσε συχνά γράμματα και δώρα, πολλά από τα οποία χρησιμοποίησε στα κολάζ του.
«Παρόλο που ο Κορνέλ δεν έφυγε ποτέ από τη Νέα Υόρκη, συγκέντρωσε όλους τους φίλους του και τους ανθρώπους στο βιβλίο διευθύνσεών του, όλες αυτές, ήταν εμπειρίες σαν να είχε ταξιδέψει όλο τον κόσμο», λέει η Σέιβιγκ στο περιοδικό Σμιθσόνιαν. «Οι άνθρωποι απολάμβαναν πραγματικά την αλληλογραφία μαζί του. Του μετέφεραν τον κόσμο. Μπορεί να μην ταξίδευε, αλλά είχε μια πραγματικά ενδιαφέρουσα ζωή μέσα από αυτές τις σχέσεις ».
