Στο κέντρο της πρώτης ατομικής έκθεσης του T. Venkanna στο Studio Voltaire του Λονδίνου, υπάρχει ένας κήπος που δεν υπόσχεται αθωότητα.
Δεν είναι παράδεισος. Δεν είναι τόπος επιστροφής σε μια χαμένη καθαρότητα. Είναι ένα πυκνό, σχεδόν ασφυκτικό τοπίο σωμάτων, φυτών, γλυπτών, ζώων, επιθυμιών και βλέμματος. Φιγούρες μπλέκονται μεταξύ τους, σώματα απολαμβάνουν ή παρατηρούν, η οικειότητα γίνεται δημόσιο θέαμα και το ιερό εμφανίζεται όχι πάνω από το σώμα, αλλά μέσα στην ίδια του την αταξία.
Στο έργο Sculpture Garden, που δίνει τον τίτλο στην έκθεση, ο Venkanna τοποθετεί τον Αδάμ και την Εύα με την πλάτη στραμμένη προς τον θεατή. Δεν κοιτούν έναν άσπιλο κήπο της Εδέμ. Κοιτούν έναν κόσμο όπου η επιθυμία έχει χάσει τα όριά της, ή ίσως απλώς τα έχει αποκαλύψει. Η σύνθεση απλώνεται στην κόγχη του πρώην ιερού, μια αρχιτεκτονική υπενθύμιση της παλαιότερης τελετουργικής λειτουργίας του χώρου. Η ζωγραφική, δηλαδή, δεν μπαίνει απλώς στον χώρο. Τον ενεργοποιεί. Κάνει το πρώην ιερό σημείο να γεμίσει σώματα.
Αυτό είναι το πρώτο πράγμα που πρέπει να καταλάβει κανείς για τον Venkanna: το σεξ στην τέχνη του δεν είναι διακοσμητική πρόκληση. Δεν είναι γυμνό για να γυρίσει ο θεατής το κεφάλι του.
Δεν είναι πορνογραφία μεταφερμένη σε γκαλερί για εύκολο σκάνδαλο. Είναι γλώσσα. Ένας τρόπος να μιλήσει για την εξουσία, τη θρησκεία, την εθνική ταυτότητα, τη βία, την υποκρισία και την επιθυμία που επιμένει να επιβιώνει ακόμη κι εκεί όπου οι κανόνες την απαγορεύουν.
Όταν τον ρωτούν αν οι εικόνες του είναι σοκαριστικές, ο ίδιος απαντά σχεδόν απλά: αυτά βλέπεις στους αρχαίους ναούς. Το επιχείρημα είναι κρίσιμο. Ο Venkanna δεν δέχεται το βλέμμα που αντιμετωπίζει τη σεξουαλική εικόνα ως ξένη προς το ιερό.
Στην ινδική ναϊκή παράδοση, στα ανάγλυφα, στις μορφές του λινγκάμ, στις μυθολογίες του σώματος, το σεξ δεν είναι πάντα το αντίθετο της λατρείας. Συχνά βρίσκεται ήδη μέσα της.
Αυτό που σοκάρει, λοιπόν, δεν είναι μόνο ότι ο Venkanna δείχνει γεννητικά όργανα, στήθη, εκκρίσεις, ζωόμορφες ενώσεις ή σώματα που μοιάζουν να έχουν ξεφύγει από κάθε κοινωνικό έλεγχο. Αυτό που σοκάρει είναι ότι αρνείται να αφήσει τη σύγχρονη ηθική να προσποιηθεί πως αυτά δεν ανήκαν ποτέ στην ιστορία της εικόνας.
Η βιογραφία του κάνει αυτό το έργο ακόμη πιο ηλεκτρισμένο. Ο Venkanna γεννήθηκε το 1980 στο Gajwel της Ινδίας και μεγάλωσε σε ένα σπίτι ενός δωματίου, το οποίο λειτουργούσε και ως χώρος όπου ο πατέρας του, ινδουιστής ιερέας, δεχόταν ανθρώπους του χωριού για να τους συμβουλεύσει γύρω από τελετές, σωστές ημερομηνίες, κανόνες και συμπεριφορές. Από παιδί, λοιπόν, ζούσε μέσα σε έναν κόσμο όπου η θρησκεία ρύθμιζε την καθημερινότητα.
Και την ίδια στιγμή, όπως έχει αφηγηθεί, έβρισκε κρυμμένα ευρωπαϊκά πορνογραφικά βιβλία.
Είναι σχεδόν τέλεια ιδρυτική σκηνή για το έργο του: ο γιος του ιερέα, μέσα στο σπίτι των κανόνων, ανακαλύπτει την κρυφή εικόνα της επιθυμίας. Όχι έξω από τη θρησκεία, αλλά δίπλα της. Όχι σε έναν άλλο κόσμο, αλλά μέσα στο ίδιο σπίτι. Εκεί φαίνεται να γεννιέται η μεγάλη του εμμονή: το σώμα ως το σημείο όπου η ηθική λέει ψέματα.
Στο Studio Voltaire, ο Venkanna παρουσιάζει ένα νέο σώμα έργων με αυγοτέμπερα σε ξύλινα πάνελ. Η επιλογή της τεχνικής έχει σημασία. Η αυγοτέμπερα, με τη σχεδόν φωτεινή της ποιότητα, συνδέεται με μεγάλες παραδόσεις θρησκευτικής ζωγραφικής και με την Αναγέννηση. Ο καλλιτέχνης αλέθει ο ίδιος τις χρωστικές και τις αναμειγνύει με κρόκο αυγού, χτίζοντας την εικόνα με στρώσεις, υπομονή και λεπτομέρεια.
Υπάρχει κάτι σχεδόν τελετουργικό σε αυτή τη διαδικασία. Το άσεμνο, το αποτρόπαιο, το υπερβολικό, το βίαιο, το ηδονικό δεν εμφανίζονται σαν πρόχειρες χειρονομίες πρόκλησης. Φτιάχνονται με μια τεχνική που κουβαλά μνήμη ιερής εικόνας. Το ακάθαρτο περνά μέσα από μια μέθοδο καθαγιασμένη από την ιστορία της ζωγραφικής.
Αυτός ο συνδυασμός είναι η καρδιά της έντασης. Ο Venkanna μπορεί να αναφέρεται στον Ντύρερ, στον Κορέτζιο, στον Μιχαήλ Άγγελο, στις μινιατούρες της αυτοκρατορίας των Μουγκάλ, στις ινδικές μικρογραφίες, στα ανάγλυφα ναών, στον Ιερώνυμο Μπος, στην ταντρική εικονογραφία, ακόμη και σε ζωγράφους όπως η Φρίντα Κάλο και ο Ανρί Ρουσό. Αλλά δεν τα χρησιμοποιεί ως διακοσμητικές παραπομπές. Τα βάζει όλα μέσα στο ίδιο πυκνό πεδίο: Αναγέννηση, ναός, πορνογραφία, μύθος, βία, εθνική ιστορία, σώμα.
Το αποτέλεσμα μοιάζει με θρησκευτική ζωγραφική που έχει χάσει την ανάγκη της για ευπρέπεια.
Σε έργα όπως το Celebration, η ένταση γίνεται καθαρά πολιτική. Ένα πλήθος παρατηρεί ένα σύμπλεγμα σωμάτων, ενώ απειλητικές μορφές εμφανίζονται στο βάθος και πυροτεχνήματα φωτίζουν τον ουρανό. Η ίδια η γιορτή γίνεται αμφίσημη. Είναι απελευθέρωση ή βία; Είναι κοινότητα ή όχλος;
Είναι εθνική χαρά ή σκηνή δημόσιας επιτήρησης; Ο Venkanna μοιάζει να ρωτά τι κρύβεται κάτω από τις εικόνες συλλογικής ευφορίας, ιδίως σε μια σύγχρονη Ινδία όπου η θρησκεία, ο εθνικισμός και το σώμα έχουν γίνει πεδία διαρκούς πολιτικής έντασης.
Στο Golden Quartet, τέσσερις εραστές παραδίδονται στην απόλαυση. Σωματικά υγρά και πράξεις που συχνά θεωρούνται αηδιαστικές ή ακάθαρτες καλύπτονται με φύλλο χρυσού. Η κίνηση είναι απλή και ριζική: αυτό που η ηθική θα ήθελε να κρύψει, εκείνος το επιχρυσώνει. Αυτό που λέγεται βρόμικο, το μετατρέπει σε λαμπερό. Αυτό που θεωρείται αποτρόπαιο, το φέρνει επικίνδυνα κοντά στο ιερό.
Η τέχνη του Venkanna έχει δεχτεί αντιδράσεις στην Ινδία. Έχει κατηγορηθεί για βλασφημία, έχει δεχτεί απειλές θανάτου, ενώ έργο του που παρουσιάστηκε σε σημαντικό πολιτιστικό ίδρυμα στο Δελχί χρειάστηκε να κρυφτεί πίσω από μαύρη κουρτίνα. Ο ίδιος βλέπει σε αυτό μια σχεδόν παράλογη αντίφαση: η δημόσια ζωή είναι γεμάτη πραγματική βία, όμως η ζωγραφισμένη σεξουαλικότητα αντιμετωπίζεται ως το σκάνδαλο.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο σημαντικά πολιτικά σημεία του έργου του. Ο Venkanna δεν προσπαθεί να μας πείσει ότι η επιθυμία είναι πάντα αθώα. Αντίθετα, οι εικόνες του είναι γεμάτες αμφισημία. Η απόλαυση μπορεί να μοιάζει ελευθερία, αλλά μπορεί να γειτνιάζει με βία. Η επαφή μπορεί να είναι συναίνεση ή καταναγκασμός. Η γιορτή μπορεί να κρύβει απειλή. Το σώμα μπορεί να απελευθερώνεται και ταυτόχρονα να ελέγχεται.
Σε παλαιότερα έργα του, όπως αυτά που παρουσιάστηκαν με τον τίτλο Looking for Peace, το γκροτέσκο στοιχείο συνδέεται ακόμη πιο άμεσα με την πολιτική καταστροφή: νεκρά παιδιά, προσφυγικές βάρκες, διαμελισμένα σώματα, το σώμα του Γκάντι, ζώα και άνθρωποι σε σκηνές ηθικής και φυσικής αποσύνθεσης. Εκεί, το άσεμνο δεν είναι μόνο σεξουαλικό. Είναι η ίδια η βία του κόσμου όταν αποκαλύπτεται χωρίς ωραιοποίηση.
Γι’ αυτό και η σύγκριση με τον Μπος δεν είναι τυχαία, αλλά θέλει προσοχή. Ο Venkanna δεν φτιάχνει απλώς κολασμένα τοπία. Φτιάχνει εικόνες όπου η κόλαση δεν είναι μεταφυσική υπόσχεση. Είναι κοινωνική πραγματικότητα. Είναι η γραφειοκρατία, ο εθνικισμός, η πατριαρχία, ο θρησκευτικός έλεγχος, η υποκρισία της ευπρέπειας, η βία που όλοι βλέπουν αλλά συχνά αρνούνται να ονομάσουν.
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι μέσα σε αυτή τη σκοτεινή εικονογραφία δεν εξαφανίζεται ποτέ η απόλαυση. Ο Venkanna δεν ζωγραφίζει το σώμα μόνο ως θύμα. Το ζωγραφίζει και ως επιθυμία, ως επιμονή, ως πλεόνασμα, ως κάτι που ξεφεύγει από κάθε σχέδιο ελέγχου. Ιδίως οι γυναικείες μορφές δεν εμφανίζονται μόνο ως αντικείμενα. Συχνά είναι οι ίδιες που διεκδικούν, ιππεύουν, εξαντλούν, κοιτούν, απολαμβάνουν, εκδικούνται. Το σώμα, στον κόσμο του, δεν είναι ποτέ σταθερό. Είναι πεδίο μάχης.
Αυτό κάνει το Sculpture Garden τόσο δυνατό ως τίτλο. Ο κήπος είναι παραδοσιακά εικόνα τάξης, καλλιέργειας, ομορφιάς, παραδείσου. Εδώ γίνεται κάτι άλλο: ένας χώρος όπου οι μορφές μοιάζουν να ξεφεύγουν από την κανονική τους χρήση. Τα γλυπτά δεν μένουν γλυπτά. Τα σώματα δεν μένουν σώματα. Το φυτό, το ζώο, ο άνθρωπος, το άγαλμα και το ιερό σύμβολο χάνουν τα όριά τους.
Ο κήπος του Venkanna δεν είναι φυσικός. Είναι πολιτισμικός εφιάλτης και ερωτική σκηνή μαζί. Είναι ένας τόπος όπου η επιθυμία δεν είναι ιδιωτική, αλλά εκτεθειμένη. Όπου η λατρεία δεν είναι καθαρή, αλλά σωματική. Όπου η βία δεν είναι εξαίρεση, αλλά μέρος της εικόνας.
Και ίσως αυτό να εξηγεί γιατί η τέχνη του προκαλεί τόσο έντονες αντιδράσεις. Δεν είναι μόνο ότι δείχνει σεξ. Είναι ότι αρνείται να κρατήσει χωριστά πράγματα που οι κοινωνίες συχνά προσποιούνται ότι δεν ακουμπούν το ένα το άλλο: θρησκεία και επιθυμία, γιορτή και βία, εθνική ταυτότητα και σώμα, ιερό και ακάθαρτο, απόλαυση και εξουσία.
Ο T. Venkanna δεν χρησιμοποιεί το σεξ για να επιτεθεί απλώς στη θρησκεία. Το χρησιμοποιεί για να δείξει ότι η θρησκεία, η εξουσία και το σώμα ήταν πάντα μπλεγμένα. Απλώς η σύγχρονη ηθική σοκάρεται όταν το βλέπει ζωγραφισμένο.
Με στοιχεία από Studio Voltaire, Guardian και Brooklyn Rail
