Η αναζήτηση ενός χαμένου πίνακα στο «Απαραίτητο φως» της Ντορίνας Παπαλιού

Ντορίνα Παπαλιού «Το απαραίτητο φως» Facebook Twitter
Η αναζήτηση του χαμένου πίνακα στο «Απαραίτητο φως» είναι το ιδανικό όχημα για να ταξιδέψουμε στη Γλασκώβη, στη Σμύρνη, στην κατοχική Αθήνα, αλλά και στην Αρλ.
0

ΤΕΤΟΙΕΣ ΜΕΡΕΣ ΠΡΙΝ από δέκα χρόνια, λίγο αφότου είχε κυκλοφορήσει εδώ το μυθιστόρημα της Ντορίνας Παπαλιού «Το απαραίτητο φως» (Ίκαρος) με «πρωταγωνιστή» έναν πολύτιμο πίνακα που δίνεται επί Κατοχής σε Γερμανό αξιωματούχο ως αντάλλαγμα για τη ζωή μιας Αθηναίας καταδικασμένης για την αντιστασιακή της δράση, τα διεθνή μέσα ασχολούνταν μ’ ένα σκάνδαλο ολκής: την υπόθεση Γκούρλιτ.

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του γερμανικού «Focus», οι πίνακες που είχαν εντοπιστεί στο διαμέρισμα του υπερήλικα Κορνήλιου Γκούρλιτ στο Μόναχο αποτελούσαν μέρος της συλλογής του πατέρα του Χίλντεμπραντ Γκούρλιτ. Εβραϊκής καταγωγής και αξιοσέβαστος τεχνοκριτικός πριν από την άνοδο του ναζισμού, ο τελευταίος κατά την περίοδο του Γ' Ράιχ είχε αποκτήσει μια πλειάδα έργων τέχνης από κυνηγημένους Εβραίους, σε εξευτελιστικές τιμές. Μετά το τέλος του πολέμου, όμως, εμφανιζόταν ως σωτήρας των ομοθρήσκων του και προστάτης των «εκφυλισμένων» ζωγράφων και ουδέποτε λογοδότησε για οτιδήποτε.

Το γεγονός ότι οι γερμανικές αρχές είχαν κρατήσει κρυφή την ιστορία σχεδόν επί μία διετία στηλιτεύτηκε δεόντως από τον Ελληνοαμερικανό καθηγητή Ιστορίας Τζόναθαν Πετρόπουλος, συστηματικό μελετητή της σχέσης των εθνικοσοσιαλιστών με την τέχνη, ο οποίος κλήθηκε από όλα τα μεγάλα ειδησεογραφικά πρακτορεία να σχολιάσει την υπόθεση.

Στο βιβλίο του «The Faustian Bargain» («Το παζάρι του Φάουστ»), ο Πετρόπουλος είχε επιχειρήσει να συλλάβει την ψυχολογία εκείνων των ιστορικών τέχνης, των επιμελητών εκθέσεων, των κριτικών ή των διευθυντών μουσείων που πούλησαν την ψυχή τους στους ναζί, διψασμένοι για αναγνώριση, πλούτο και εξουσία, και οι οποίοι στη συνέχεια όχι μόνο δεν τιμωρήθηκαν, αλλά ανακατέλαβαν τα πόστα που είχαν πριν από τον πόλεμο.

Μολονότι βασισμένο σε ιστορικές πληροφορίες, το «Απαραίτητο φως» δεν θυμίζει εγκυκλοπαιδικό ανάγνωσμα. Με τις πιο απλές λέξεις του κόσμου, η Παπαλιού αφηγείται δύο παράλληλες ερωτικές ιστορίες –η μία σύγχρονη, η άλλη από τα χρόνια του '40– και, κρατώντας αμείωτο το σασπένς, φωτίζει το μυστήριο που καλύπτει τα ίχνη ενός χαμένου πίνακα.

Το «Faustian Bargain» είχε σταθεί «πραγματική πηγή έμπνευσης» για την Παπαλιού όσο έγραφε το «Απαραίτητο φως», ενώ χρήσιμο της φάνηκε και το –επίσης αμετάφραστο στα ελληνικά– «The lost museum» του πορτορικανικής καταγωγής Αμερικανού ιστορικού Έκτορ Φελιτσιάνο, με άφθονες μαρτυρίες Εβραίων, οι περιουσίες των οποίων λεηλατήθηκαν από τους ναζί. Ως προς την πολιτιστική λεηλασία, στην Ελλάδα δεν είχαμε ανάλογα περιστατικά.

cover
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ:
Ντορίνα Παπαλιού, Το απαραίτητο φως, εκδόσεις Ίκαρος

Έργα τέχνης σαν αυτά που ανακαλύφθηκαν στο Μόναχο θα μπορούσαν να έχουν αρπάξει οι Γερμανοί επί Κατοχής και από Εβραίους στη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα και τη Ρόδο, αλλά καμμιά σχετική καταγγελία δεν έχει αναφερθεί στο Ισραηλιτικό Συμβούλιο μέχρι σήμερα. Εκείνο, άλλωστε, που συνδέει ουσιαστικά τα παραπάνω επιστημονικά έργα με το μυθιστόρημα της Παπαλιού είναι η ατμόσφαιρα μιας ταραγμένης εποχής και η αξία που παίρνει ένα αντικείμενο όταν αποτελεί το μοναδικό στοιχείο που σε συνδέει με το χαμένο παρελθόν σου.

Ογκώδες –πάνω από 600 σελίδες– και με πλοκή αριστοτεχνικά δομημένη, το «Απαραίτητο φως» διαδραματίζεται κυρίως στην Κατοχή, ενώ τα πλοκάμια του απλώνονται από τις καλλιτεχνικές ανησυχίες μιας ομάδας πρωτοπόρων Σκοτσέζων ζωγράφων του 19ου αιώνα ως αυτές των εκπροσώπων της Γενιάς του '30, και από τη δράση ελληνικών και βρετανικών αντιστασιακών οργανώσεων ως τις αναζητήσεις έργων τέχνης που κλάπηκαν κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Μολονότι βασισμένο σε ιστορικές πληροφορίες, το «Απαραίτητο φως» δεν θυμίζει εγκυκλοπαιδικό ανάγνωσμα. Με τις πιο απλές λέξεις του κόσμου, η Παπαλιού αφηγείται δύο παράλληλες ερωτικές ιστορίες –η μία σύγχρονη, η άλλη από τα χρόνια του '40– και, κρατώντας αμείωτο το σασπένς, φωτίζει το μυστήριο που καλύπτει τα ίχνη ενός χαμένου πίνακα.

Φιλοδοξία της ήταν να εξερευνήσει ουσιαστικά το χάσμα ανάμεσα σ' αυτά που συμβαίνουν και σε αυτά που μεταφέρονται έπειτα γραπτά ή προφορικά, τις σχέσεις της απώλειας με τη μνήμη, τους εύθραυστους δεσμούς που ενώνουν το παρελθόν με το σήμερα. Κι έπειτα από τριάμισι χρόνια δουλειάς, υπό την πειθαρχία που είχε αποκτήσει ως πρωταθλήτρια της ιππασίας στην εφηβεία της, τα κατάφερε.

Το «Απαραίτητο φως» ανοίγει με την άφιξη από την Οξφόρδη στην Αθήνα της ανθρωπολόγου Λουίζας Λασκαράτου, η οποία βρίσκεται αντιμέτωπη με το τελευταίο «μήνυμα» που πρόλαβε να της αφήσει ο πατέρας της πριν από τον ξαφνικό θάνατό του: μια φωτογραφία με τη μοναδική αυτοπροσωπογραφία του φημισμένου Σκοτσέζου ζωγράφου που ήταν ο προπάππος της. Μια φωτογραφία όπου, πέρα από τον πίνακα, απαθανατίζεται σε νεαρή ηλικία και η γιαγιά της ηρωίδας, η Λουίζ Χατζηλουκά, επίσης ζωγράφος, μαθήτρια –μυθιστορηματική αδεία– του Παρθένη προπολεμικά και γητεμένη από το αττικό φως ως το μεδούλι, η οποία είχε εκτελεστεί από τους Γερμανούς παραμονές των Δεκεμβριανών, με την κατηγορία της κατασκοπείας.

Παιδί χωρισμένων γονιών, με απέχθεια προς τη μητέρα της και ανομολόγητη αδυναμία στον πατέρα της, τον οποίο δεν είχε χορτάσει ποτέ της, η Λουίζα Λασκαράτου κουβαλά σαν φυλαχτό την ιστορία του συγκεκριμένου πίνακα. Την άκουγε μικρή από τα χείλη του μπαμπά της αντί γι' άλλο παραμύθι, μαθαίνοντας έτσι και την πολυκύμαντη ιστορία των προγόνων της με τις σκοτσέζικες και μικρασιάτικες ρίζες. Όπως σύντομα θα διαπιστώσει, η ιστορία του εξαφανισμένου από το '44 πίνακα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εκτέλεση της γιαγιάς της.

Και με τη βοήθεια ενός νεαρού δικηγόρου που λάτρευε να μισεί, επειδή θεωρούσε ότι καρπωνόταν την αγάπη του πατέρα της που της αναλογούσε, θα ριχτεί σε μια περιπέτεια που θα κλονίσει όλες τις βεβαιότητες που έτρεφε. Το «ηρωικό» παραμύθι των παιδικών της χρόνων θ' αποδειχτεί πως φέρει πολλές σκιές. Η αποκάλυψη όμως της αλήθειας θα τη λυτρώσει.

Η Ντορίνα Παπαλιού ανήκει σε μια «ανιστόρητη γενιά» ως προς τα της Κατοχής και του Εμφυλίου. Κατάλαβε, εν τούτοις, πως «αν είχες ψυχή, δεν υπήρχε περίπτωση να μείνεις ουδέτερος εκείνα τα χρόνια. Το στρατόπεδο που διαλέγει κανείς εξαρτάται κυρίως από τα βιώματά του». Η αστικής καταγωγής Λουίζ Χατζηλουκά, η ηρωίδα με την οποία ταυτίζεται περισσότερο η ίδια, από το ξέσπασμα κιόλας του ελληνοϊταλικού πολέμου παραμερίζει τη ζωγραφική και διοχετεύει όλη της την ενέργεια στη φροντίδα των τραυματισμένων φαντάρων στο νοσοκομείο που είχε στηθεί στους χώρους του Αρσακείου.

Εκεί είναι που θα γνωρίσει έναν άντρα αλεξανδρινής καταγωγής που διατηρεί επαφές με τη βρετανική οργάνωση SOE και με κίνδυνο της ζωής της θα τον βοηθήσει στην αντιστασιακή του δράση. Η ερωτική έλξη που νιώθουν μεταξύ τους έρχεται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στις απαιτήσεις του αγώνα, αλλά το γαλάζιο βλέμμα της Χατζηλουκά στην περίφημη φωτογραφία, όπου ποζάρει μπροστά στην αυτοπροσωπογραφία του παππού της, αυτό τον άντρα αντικρίζει. Και είναι –αλίμονο– αυτό το βλέμμα, πειστήριο του έρωτά της, που θα την οδηγήσει μια ώρα αρχύτερα στο απόσπασμα...

Η αναζήτηση του χαμένου πίνακα στο «Απαραίτητο φως» είναι το ιδανικό όχημα για να ταξιδέψουμε στη Γλασκώβη, στη Σμύρνη, στην κατοχική Αθήνα, αλλά και στην Αρλ, όπου και το «κίτρινο σπίτι» του Βαν Γκογκ, να προσεγγίσουμε το αίτημα της αυθεντικότητας στην τέχνη, αλλά και το αίτημα της αγάπης που εκφράζουν σχεδόν όλοι οι ήρωες του βιβλίου, και να ευχηθούμε να μη ζήσουμε ποτέ ξανά τόσο βίαιους καιρούς σαν αυτούς που ζωντανεύει η Παπαλιού με τη λιτή, κινηματογραφική γραφή της. Είναι ν’ απορεί κανείς που το βιβλίο της δεν έχει μεταφερθεί ακόμη στη μικρή ή τη μεγάλη οθόνη.

Με σπουδές νευροβιολογίας, ιστορίας και ανθρωπολογίας στις ΗΠΑ και τη Βρετανία, η Ντορίνα Παπαλιού, εκτός από το «Απαραίτητο φως», έχει πίσω της αρκετές ιστορίες για παιδιά, ένα αστυνομικό μυθιστόρημα σαν κόμικς, το «Γκάτερ» (Κέδρος), ενώ το τρίτο της μυθιστόρημα με τίτλο «Η φωνή στα χέρια της» θα κυκλοφορήσει φέτος και πάλι από τον Ίκαρο.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

επεξεργ. Ημέρα Μνήμης: Νέες εκδόσεις για το Ολοκαύτωμα

Βιβλίο / Ημέρα Μνήμης: Νέες εκδόσεις για το Ολοκαύτωμα

Αυξάνεται ολοένα και περισσότερο η εκδοτική παραγωγή βιβλίων της στρατοπεδικής λογοτεχνίας, καθώς μόνο η περασμένη χρονιά μάς χάρισε μια σειρά από μελέτες, μυθιστορήματα ακόμα και θεατρικά και ποιητικά έργα γύρω από το θέμα.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Book Preview 2024

Winter Preview 2024 / Τέσσερις πολυαναμενόμενες νέες εκδόσεις και δύο επανεκδόσεις

Νέοι τίτλοι από Αντόνια Μπάιατ, Τζορτζ Σόντερς, Πέτερ Χάντκε, το βραβευμένο με Booker μυθιστόρημα του Πολ Λιντς, επανεκδόσεις της μεγάλης νουβέλας του Παναΐτ Ιστράτι και της βιογραφίας του Γιώργου Σεφέρη από τον Ρόντρικ Μπήτον.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Βιβλίο / Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Σε ένα νησί που μετρά λιγότερους από 300 μόνιμους κατοίκους, ένα παλιό καραβόσπιτο μεταμορφώθηκε σε ένα καταφύγιο πολιτισμού γεμάτο βιβλία, μουσικές και μικρούς θησαυρούς.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Μαρκ Τουέιν, «Οι περιπέτειες του Χακ Φιν»

Το πίσω ράφι / Το μυθιστόρημα του Μαρκ Τουέιν που έθαψαν οι κριτικοί και το αποθέωσε ο Χέμινγουεϊ

Στις «Περιπέτειες του Χακ Φιν» ο Μαρκ Τουέιν έπλασε τον πιο ελεύθερο ήρωα της αμερικανικής λογοτεχνίας, που αρνήθηκε τους κανόνες της κοινωνίας του και ένωσε την τύχη του με έναν σκλάβο δραπέτη.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί την ζωή χωρίς αυτόν

Βιβλίο / Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί τη ζωή χωρίς αυτόν

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Βασιλεύς των Βασιλέων», όπως αποκαλούσε τον εαυτό του ο Ρεζά Παχλαβί, εστιάζει στις διαδοχικές κυβερνήσεις των ΗΠΑ που «αποδέχτηκαν πρόθυμα τις φαντασιώσεις του, τόσο για τον εαυτό του όσο και για τη χώρα του».
THE LIFO TEAM
Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Βιβλίο / Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Σταρ Ελλάς στα νιάτα της, διακρίθηκε ως ηθοποιός, θιασάρχης, ραδιοφωνική παραγωγός, δοκιμάστηκε επίσης στη συγγραφή έχοντας κυκλοφορήσει μέχρι τώρα επτά βιβλία μαζί με το πρόσφατο «Η τρίτη άνοιξη» (εκδ. Επίμετρο), που έδωσε και το έναυσμα γι’ αυτήν τη συνέντευξη.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Οι Αθηναίοι / O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Ο 81χρονος δημοσιογράφος και συγγραφέας που για δεκαετίες διηύθηνε τις πολιτιστικές σελίδες της Ελευθεροτυπίας, αφηγείται τη συναρπαστική καριέρα του στη LiFO
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Βιβλίο / Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Η σπουδαία μεταφράστρια, που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς της στον Μαρσέλ Προυστ, μας ξεναγεί στον πολύπλοκο κόσμο του και εκφράζει τον θυμό της για την πανταχού παρούσα απάτη της εποχής μας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Βιβλίο / Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Ο Συνταγματάρχης και ο Βασιλιάς» εξερευνά τη συναρπαστική ζωή ενός ακούραστου κομπιναδόρου που προσπαθούσε απεγνωσμένα να ανακαλύψει εκ νέου τον εαυτό του.
THE LIFO TEAM
Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Βιβλίο / Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Πότε ακριβώς χάθηκε ο πόλεμος για τον Άξονα; Ποια ήταν η πιο σημαντική μάχη του πολέμου; Πόσο «συμμέτοχος» ήταν ο Γερμανικός λαός στο ολοκαύτωμα; Σ’ αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει μια νέα ογκώδης έκδοση με τίτλο «Η συνολική ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου».
THE LIFO TEAM
Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Βιβλίο / Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Είναι νωρίς να πούμε πως αυτά τα ηχητικά λογοτεχνικά αρχεία μπορούν να αντικαταστήσουν το βιβλίο. Είναι όμως μια υπέροχη λύση για όσους θέλουν να διαβάσουν αλλά δεν έχουν χρόνο ή έχουν μπλοκάρει με το κανονικό διάβασμα.
ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ
«Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

Βιβλίο / «Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

«Κάποιες το λάτρεψαν, άλλες το σιχάθηκαν»: Το βιβλίο της Miranda July για την ερωτική περιπλάνηση μιας γυναίκας στη μέση ηλικία που χαρακτηρίστηκε ως «το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα για την περιεμμηνόπαυση», είναι η λογοτεχνική επιτυχία της χρονιάς.
THE LIFO TEAM
Πατρίτσια Χάισμιθ: «Ο κόσμος και τα μαρτίνι του είναι δικά μου!»

Βιβλίο / Πατρίτσια Χάισμιθ: «Ο κόσμος και τα μαρτίνι του είναι δικά μου!»

Τα πολυσυζητημένα ημερολόγια της Χάισμιθ αποκαλύπτουν κρυφές σκέψεις της συγγραφέως του «Ταλαντούχου κύριου Ρίπλεϊ», τους άγνωστους έρωτες και την εξάρτησή της από τη γραφή και το αλκοόλ.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ