ΠΡΙΝ ΑΠΟ 35.000 χρόνια, στην περιοχή της Αρντές στη Γαλλία, κάποιοι καλλιτέχνες της Παλαιολιθικής Εποχής ζωγράφισαν ένα εντυπωσιακό θηριοτροφείο στους τοίχους του σπηλαίου Σοβέ. Τα περισσότερα ζώα που απεικονίστηκαν στην τοιχογραφία ήταν θηρευτές, οπότε υπήρχαν πολλά λιοντάρια, καθώς και μαμούθ και τριχωτοί ρινόκεροι.
Δεν υπήρχαν πουθενά σκύλοι, και όμως στα μαλακά ιζήματα του ασβεστολιθικού δαπέδου του σπηλαίου βρέθηκαν ίχνη από πατημασιές σκυλιού δίπλα σε ανθρώπινα αποτυπώματα. Δύο πλάσματα, πιθανότατα ένα αγόρι και ένας σκύλος, στάθηκαν μαζί, περίπου 10.000 χρόνια μετά τη δημιουργία της τοιχογραφίας, κοιτάζοντας με θαυμασμό το έργο.
Στο νέο βιβλίο του, ο Αμερικανός ιστορικός πολιτισμού Τόμας Λάκερ εξερευνά αυτό που αποκαλεί «το βλέμμα του σκύλου». Ο σκύλος ήταν το πρώτο ζώο που έζησε σε συνθήκες συντροφικότητας με τους ανθρώπους και ο Λάκερ υποστηρίζει ότι αυτό ακριβώς είναι που σηματοδοτεί το όριο μεταξύ φύσης και πολιτισμού.
Ο Τόμας Λάκερ μας οδηγεί σε μια υπέροχα εικονογραφημένη περιήγηση στον κόσμο των σκύλων στην τέχνη, το ενδιαφέρον του, όμως, εστιάζεται σε εκείνες τις στιγμές που οι σκύλοι μπαίνουν στη διαδικασία της παρατήρησης.
Είναι αυτή η συνθήκη που κατέστησε τον σκύλο ικανό να διαδραματίσει έναν πλούσιο, συμβολικό ρόλο στη δυτική τέχνη. Η παρουσία σκύλων σε έναν πίνακα, όπως, φέρ’ ειπείν, τα σκυλιά που επιστρέφουν ομαδικά μετά το κυνήγι στο έργο «Κυνηγοί στο χιόνι» του Πίτερ Μπρέγκελ του πρεσβύτερου, επιτρέπει στον καλλιτέχνη να προσδώσει στην απεικόνισή του ένα επιπλέον επίπεδο και μια δευτερεύουσα σημασία.
Με αυτή την αφετηρία, ο Λάκερ μας οδηγεί σε μια υπέροχα εικονογραφημένη περιήγηση στον κόσμο των σκύλων στην τέχνη, από το σκυλάκι που κάνει την ανάγκη του στον «Καλό Σαμαρείτη» του Ρέμπραντ μέχρι τον σκύλο-μπαλόνι του Τζεφ Κουνς. Το ενδιαφέρον του, όμως, εστιάζεται σε εκείνες τις στιγμές που οι σκύλοι μπαίνουν στη διαδικασία της παρατήρησης.
Υπάρχουν δύο σενάρια. Είτε ο σκύλος κοιτάζει βαθιά μέσα στη σκηνή σαν να προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει,είτε γυρίζει να κοιτάξει τον θεατή, σαν να του λέει «το βλέπεις αυτό;»
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο νυσταγμένος μολοσσός στην κάτω δεξιά γωνία του πίνακα «Οι δεσποινίδες των τιμών» («Las Meninas») του Βελάσκεθ, που διαδραματίζεται στην πολυάσχολη αυλή του Φιλίππου Δ’ στη Μαδρίτη. Από άποψη σύνθεσης, η συμπαγής, βαριά μορφή του σκύλου εξηγεί την αναστάτωση που επικρατεί αλλού: οι κυρίες της αυλής ασχολούνται με το φόρεμα της Ινφάντα, ο αυλικός καμαριέρης στέκεται σε μια ανοιχτή πόρτα, ο βασιλιάς και η βασίλισσα εμφανίζονται σε έναν καθρέφτη και ο Βελάσκεθ τοποθετεί ακόμη και τον εαυτό του μέσα στην εικόνα. Το βλέμμα του σκύλου με τα πεσμένα μάτια, που κοιτάζει έξω από το κάδρο προς τον θεατή, είναι ρεαλιστικό και έχει μια δόση κυνισμού.
Στην πλούσια παράδοση των αναλύσεων που έχει αναπτυχθεί γύρω από το έργο τα τελευταία 350 χρόνια, ο σκύλος σπάνια τραβά την προσοχή. Ένας άνθρωπος που τον πρόσεξε, όμως, ήταν ο Πικάσο, ο οποίος το 1957 δημιούργησε μια σειρά από πίνακες που παραπέμπουν στο αριστούργημα του Βελάσκεθ.
Σε 15 από αυτούς, το σκυλί του Βελάσκεθ έχει αντικατασταθεί από το αγαπημένο ντάκσχουντ («λουκάνικο» κοινώς) του Πικάσο, τον Λαμπ. Ο Λαμπ περιφέρεται σε αυτό το κυβιστικό σύμπαν, κοιτάζοντας πάντα έξω από το πλαίσιο με αυτό που ο Λάκερ αποκαλεί «αύθαδες βλέμμα», σαν να προκαλεί τον θεατή να βγάλει άκρη από μια σκηνή που δεν προσποιείται καν ότι προσφέρει κάποιο σταθερό νόημα.
Στο τέλος του βιβλίου, ο Λάκερ έχει αποδείξει με πειστικό τρόπο ότι ο ρόλος του σκύλου στη δυτική τέχνη είναι να παρέχει ένα σημείο εισόδου ή ένα alter ego για τον θεατή. Στον θεαματικό πίνακα του Βερονέζε «Ο γάμος στην Κανά» υπάρχουν τουλάχιστον έξι σκυλιά. Ενώ τα ευσεβή σκυλιά παρακολουθούν γοητευμένα το θαύμα που εκτυλίσσεται μπροστά τους, υπάρχει ένα σκυλάκι στη γωνία που ενδιαφέρεται περισσότερο για τα αποφάγια που οι μεθυσμένοι καλεσμένοι αφήνουν να πέσουν στο πάτωμα. Με αυτήν τη γενναιόδωρη χειρονομία, ο Βερονέζε επιτρέπει στον θεατή μια θέση στην ιερή σκηνή.
Αν και ο πίνακας γνώρισε τεράστια επιτυχία, τον Βερονέζε περίμενε ακολούθως μια δυσάρεστη έκπληξη. Όταν, δέκα χρόνια αργότερα, το 1573, προσπάθησε να συμπεριλάβει ένα σκυλί στον πίνακα που ζωγράφισε με θέμα τον Μυστικό Δείπνο, η Ιερά Εξέταση τον κατηγόρησε για βλασφημία. Ατάραχος, απλώς άλλαξε τον τίτλο, ο οποίος έγινε «Το δείπνο στο σπίτι του Λευί», και το σκυλί παρέμεινε στον πίνακα.
Με στοιχεία από την «Guardian»
