Η Ντομινίκ Σύλβια Λώρεν, η Βάσω Παπαδοπούλου και η Αριστέα Ρέλλου γνωρίστηκαν κάπου μεταξύ Αθήνας, Λονδίνου και Νέας Υόρκης και συγχρονίστηκαν ως προς τους στόχους και τις προτεραιότητές τους. Τελικά συγκατοίκησαν κιόλας στο Λονδίνο, και ένα βράδυ στον καναπέ τους, εν μέσω πανδημίας, το 2020, ξεκίνησαν το HEKATE. Ήθελαν να συνεργαστούν απευθείας με καλλιτέχνες, υποστηρίζοντας ουσιαστικά τη δουλειά τους, και μέσω του HEKATE έκαναν studio και project management για καλλιτέχνες και φορείς τέχνης διεθνώς. Τρία χρόνια μετά, ξεκίνησαν την KIRKI, μια γκαλερί που κάθε χρόνο αλλάζει έδρα.
Τα τελευταία επτά χρόνια, η Αριστέα συνεργάστηκε με την Tate, το Camden Art Centre και τις Serpentine Galleries του Λονδίνου ως υπεύθυνη ανάπτυξης και ασχολήθηκε με τη διαχείριση φιλανθρωπικών δωρεών. Η Βάσω ξεκίνησε από το Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης και μετά εργάστηκε στις πωλήσεις τέχνης για γκαλερί του Λονδίνου, όπως η White Cube και η Thaddaeus Ropac. Η Ντομινίκ, από την άλλη, έχει ασχοληθεί με την επικοινωνία και το digital content στο Queercircle, καθώς και με τα υλικοτεχνικά ζητήματα στη White Cube και το Design Museum του Λονδίνου. «Στο HEKATE, αλλά και στην KIRKI πλέον, φέρνουμε όλες αυτές τις γνώσεις και εμπειρίες μαζί, δημιουργώντας έναν παραγωγικό και αποτελεσματικό τρόπο συνεργασίας που μας έχει φανεί πολύτιμος τα τελευταία χρόνια», λένε.
«Η γκαλερί μαθαίνει από τα κυκλαδίτικα νησιά και γιορτάζει τη μοναδικότητά τους, τα χαρακτηριστικά τους και τη μεταβαλλόμενη ταυτότητά τους. Δεν επικεντρώνεται σε ένα μόνο νησί, και γι' αυτό δρα νομαδικά».
Η KIRKI λοιπόν είναι μια νομαδική γκαλερί, αφού κάθε χρόνο βρίσκεται και σε διαφορετικό νησί. Ξεκίνησαν πέρυσι από τις Κυκλάδες, ωστόσο τις ενδιαφέρει η ευρύτερη περιοχή του Αιγαίου. «Η γκαλερί μαθαίνει από τα κυκλαδίτικα νησιά και γιορτάζει τη μοναδικότητά τους, τα χαρακτηριστικά τους και τη μεταβαλλόμενη ταυτότητά τους. Δεν επικεντρώνεται σε ένα μόνο νησί, και γι' αυτό δρα νομαδικά».
Οι Κυκλάδες έχουν πλούσια ιστορία, με ομοιότητες μεταξύ των νησιών αλλά και αξιοσημείωτες διαφορές. Το κάθε νησί προσφέρει παραδοσιακή τεχνική γνώση και μοναδική βιοποικιλότητα. «Ωστόσο, ο υπερτουρισμός, οι περιβαλλοντικές αλλαγές και η χωροταξική ανοχή πιέζουν όλο και περισσότερο τα νησιά, οδηγώντας σε μη βιώσιμες πραγματικότητες, τις οποίες θέλουμε να αποδομήσουμε και να επανεξετάσουμε μέσω της KIRKI».
Παράλληλα, η KIRKI είναι μια αποκεντρωτική πρωτοβουλία. Οι τρεις τους πιστεύουν ότι η σύγχρονη τέχνη πρέπει να είναι προσβάσιμη, πως μπορεί να παίξει έναν ακόμη ουσιαστικότερο ρόλο έξω από τα αστικά κέντρα, κάτι που το παρατήρησαν έντονα και στην Τήνο, όπου διοργάνωσαν την πρώτη τους έκθεση το 2023, προσκαλώντας δέκα νέους καλλιτέχνες να μελετήσουν τα τάματα ως «αποθήκες» ελπίδας, πίστης και ταυτότητας.
«Στην Τήνο μάς τράβηξε η κεντρική θέση του νησιού σε πολλά συστήματα πίστεως και πεποιθήσεως ανά τους αιώνες».
Η έκθεση έγινε στον Καθλικάδο, ένα μικρό χωριό με πέντε κατοικημένα σπίτια λίγο έξω από τον Φαλατάδο, «και οι ντόπιοι μας αγκάλιασαν όσο τίποτα: μας βοήθησαν όταν είχαμε ανάγκη, μας έφερναν λικέρ και μπισκότα, και ερχόντουσαν με τους φίλους τους στην έκθεση. Όταν θέλαμε να κρεμάσουμε ένα ύφασμα ύψους πέντε μέτρων από τη διπλανή εκκλησία, η οποία ήταν ιδιωτική, μας έδωσαν ελεύθερη πρόσβαση, και άνοιξαν κυριολεκτικά τα σπίτια τους σε εμάς. Η μεγαλύτερη χαρά μας ήταν να βλέπουμε τη συγκίνησή τους με τον κόσμο που ήρθε στον Καθλικάδο για την έκθεση.
Παράλληλα, είχαμε και ένα πρόγραμμα από δρώμενα σε συνεργασία με διάφορους τοπικούς δημιουργούς, οι οποίοι με τρομερή θετικότητα ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά μας και διοργάνωσαν τις δικές τους παρουσιάσεις σε όλο το νησί, με βάση τη θεματική της έκθεσης. Η Τήνος μάς έδωσε πάρα πολλά και είμαστε ευγνώμονες για όλα».
Η Ντομινίκ από την ομάδα του KIRKI είναι Ανδριώτισσα, Κορθιανή, και ούσα πολλές γενιές νησιώτισσα ήθελε να έρθει πιο κοντά στην προσωπική της ιστορία. «Έχουμε όλες περάσει πολύ χρόνο στα νησιά μεγαλώνοντας, και ανέκαθεν θαυμάζαμε τον πολιτισμικό τους πλούτο. Θεωρούμε πως έχουμε πολλά να μάθουμε από τις Κυκλάδες, και η KIRKI θα συνεχίσει να καταπιάνεται με τις ιδιαίτερες ιστορίες τους».
Επόμενος σταθμός τους η Σίφνος. Φέτος τον Ιούνιο θα βρίσκονται εκεί με την έκθεση «Soil Horizon / Εδαφικός Ορίζοντας». Ξεκινώντας από την άρρηκτη σχέση της αγγειοπλαστικής τέχνης με την ανάπτυξη της γαστρονομίας στο νησί, η έκθεση εξετάζει τη σύνδεση τοπίου και τροφής. Έχοντας επιλέξει τον προορισμό τους, αναπτύσσουν τη site-specific θεματική της κάθε έκθεσης και ύστερα προσκαλούν καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, το έργο των οποίων επικεντρώνεται ή σχετίζεται με την εκάστοτε θεματική. Τα περισσότερα έργα που συμμετέχουν είναι δημιουργημένα in situ, αλλά υπάρχουν και συγκεκριμένα ήδη υπάρχοντα έργα που τους τραβούν το ενδιαφέρον και επιλέγουν να τα συμπεριλάβουν.
«Γενικά, η όλη διαδικασία είναι άκρως συνεργατική, και προσπαθούμε να διευκολύνουμε το έργο και την έρευνα των καλλιτεχνών όπως μπορούμε. Μελετώντας, ψάχνουμε και συχνά μεταφράζουμε πηγές που ίσως τους φανούν χρήσιμες, τους υποστηρίζουμε με την εύρεση τοπικών υλικών, βρισκόμαστε σε συνεχή επικοινωνία για τη δημιουργία των έργων και δημιουργούμε οδηγούς για το κάθε νησί, τόσο για τους καλλιτέχνες αλλά και για τους επισκέπτες. Καθ’ όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας βρισκόμαστε σε συχνή επαφή με τους καλλιτέχνες, υποστηρίζοντάς τους».
Η Σίφνος τροφοδοτούσε επί αιώνες την Ελλάδα, τα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο με τα κεραμικά της σκεύη, χάρη στα πλούσια κοιτάσματα πυρίμαχου πηλού, τη γεωγραφία του νησιού και την εργατικότητα των τεχνιτών της. Η εκτεταμένη αγγειοπλαστική παραγωγή συμβάδισε με την ανάπτυξη μιας πλούσιας τοπικής κουζίνας, οδηγώντας στην επισιτιστική ανεξαρτησία του νησιού.
Όταν πέρυσι το καλοκαίρι η Ντομινίκ, η Βάσω και η Αριστέα επισκέφθηκαν τη «Δύσκολη», το εργαστήρι του τσικαλά Κώστα Δεπάστα, ο οποίος είναι ο παλαιότερος εν ενεργεία κεραμίστας του νησιού, από «γενεές πολλές παραδοσιακών αγγειοπλαστών», όπως λέει και ο ίδιος, τους έδειξε τις ευρεσιτεχνίες του και τους αφηγήθηκε ιστορίες σχετικές με τις αλλαγές που βίωσε ο ίδιος στο νησί τα τελευταία 85 χρόνια. Οι ιστορίες του τις συγκίνησαν και τις προβλημάτισαν, και αμέσως σχεδίασαν ένα πλάνο καταγραφής των αγγειοπλαστικών ιστοριών της Σίφνου.
Σύντομα όμως ανακάλυψαν πως η καταγραφή αυτή είχε ήδη γίνει από το Δίκτυο Αρχιπέλαγος, που συνεργάστηκε με το Σωματείο Αγγειοπλαστών Σίφνου, την ομάδα εργασίας του Μουσείου Αγγειοπλαστικής Σίφνου, το αρχείο Κοσμά Ξενάκη και διάφορα περιφερειακά αρχεία, για να ψηφιοποιήσουν το σχετικό αρχειακό υλικό. Δημιούργησαν επίσης μια σειρά από 13 βιντεο-πορτρέτα, που αφορούν αντίστοιχο αριθμό ενεργών εργαστηρίων αγγειοπλαστικής, και παρουσιάζουν ένα πανόραμα της ιστορίας και της σημερινής δραστηριότητας των τεχνιτών του νησιού. Μάλιστα, τα βιντεο-πορτρέτα αυτά θα προβληθούν κατά τη διάρκεια της έκθεσης.
Η οικογένεια Ναρλή, που ασχολείται και με την αγροτική παραγωγή και με την αγγειοπλαστική και με τη γαστρονομία στη Σίφνο, τις υποδέχτηκε με μεγάλο ενθουσιασμό και συνεχίζει να υποστηρίζει την KIRKI «με διάφορους ανεκτίμητους τρόπους. Δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε και τον αγγειοπλάστη Γιάννη Αποστολίδη, που από τότε που μας είδε δεν σταμάτησε να μας κερνάει τσίπουρα και σπιτική καππαροσαλάτα, και τον συνεργάτη του Ντίνο που μας έκανε την πιο διασκεδαστική ξενάγηση στο μουσείο αγγειοπλαστικής που έχουν στον χώρο τους».
Η επισιτιστική ανεξαρτησία του νησιού έχει περιοριστεί τις τελευταίες δεκαετίες, αποκαλύπτοντας μια διεθνή τάση που ενθαρρύνει τις εισαγωγές και την προτίμηση προς συγκεκριμένες καλλιέργειες με υψηλή παραγωγικότητα. Όσο περισσότερες κατοικίες πολυτελείας ή ξενοδοχεία για μεγάλους όγκους επισκεπτών εμφανίζονται, τόσο λιγότερος χώρος για καλλιέργεια ή διαθεσιμότητα νερού και άλλων πόρων υπάρχει. Όσο αυξάνεται η απαίτηση για συγκεκριμένους τύπους κεραμικών αγγείων, τόσο μειώνεται η χρησιμότητα των παραδοσιακών μαγειρικών σκευών και κατά συνέπεια η παραγωγή τους. «Όσο χρειαζόμαστε υπερ-παραγωγικές ποικιλίες για τη συντήρηση του πληθυσμού, τόσο περιορίζονται ποικιλίες μικρότερης παραγωγικότητας αλλά ιδιαίτερης γεύσης».
Μέσω του έργου των συμμετεχόντων καλλιτεχνών, η έκθεση «Soil Horizon» πραγματεύεται την ευαλωτότητα του τόπου και τη νομοτελειακή σύνδεσή του με την κυκλική οικονομία, τη βιοποικιλότητα και τη βιωσιμότητα της πρωτογενούς παραγωγής στο Αιγαίο και γενικότερα.
«Ο κ. Δεπάστας τόνισε στη συνάντησή μας πως η εμπειρία του φαγητού στο νησί έχει αλλάξει μέσα στα χρόνια, πως υπάρχουν γεύσεις από την παιδική του ηλικία οι οποίες έχουν πλέον εξαφανιστεί. Έτσι αρχίσαμε να σκεφτόμαστε τη σχέση αγγειοπλαστικής και τροφής. Και τα δύο παράγονται με τον ίδιο τρόπο, από το πάντρεμα χώματος και νερού, και με τον ίδιο τρόπο επίσης αλλάζουν κάθε μέρα που περνάει. Υπό αυτό το πρίσμα, η έκθεσή μας άρχισε να παίρνει μορφή και να επικεντρώνεται στην αλληλένδετη σχέση τοπίου, δοχείου και τροφής.
Σε αναγνώριση της προσπάθειας των ομάδων εργασίας που δρουν στο νησί, μας ενδιέφερε να μελετήσουμε το πώς η δημοφιλία της Σίφνου και οι νέες πολεοδομικές απαιτήσεις επιδρούν στην πρωτογενή παραγωγή και την επισιτιστική ελευθερία. Οι παρεμβάσεις των καλλιτεχνών θα αναλύσουν το ζήτημα σε διεθνές επίπεδο, ψάχνοντας λύσεις για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι τοπικές κοινότητες». Ποιες είναι αυτές οι ομάδες εργασίας; Εξαρχής τις ενέπνευσε η δουλειά της ομάδας Φλέα, η οποία –μεταξύ άλλων– σε συνεργασία με την Ομάδα Περιβάλλοντος και την Αρχιτεκτονική Επιτροπή του δήμου Σίφνου, την Επιτροπή Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων Σίφνου και τον Άνεμο Ανανέωσης διοργάνωσε ένα εργαστήριο για το τοπίο της Σίφνου τον Οκτώβριο του ‘23 που έχει αποτελέσει κεντρικό άξονα της σκέψης τους για την έκθεση «Soil Horizon».
Παράλληλα, οι Φίλοι του Κάστρου, ένας εξωραϊστικός σύλλογος που τα τελευταία σαράντα χρόνια διαφυλάσσει τον παραδοσιακό χαρακτήρα του οικισμού, τις έχουν υποστηρίξει εξαρχής, και η έκθεση θα γίνει στον χώρο τους, το Παλιό Σχολείο του Κάστρου. Θαυμάζουν επίσης το έργο του Σωματείου Αγγειοπλαστών Σίφνου για την προάσπιση των παραδοσιακών τεχνικών και την υποστήριξη των εργαστηρίων στο νησί. «Υπάρχει πολύς κόσμος που προσπαθεί να διαφυλάξει την ταυτότητα της Σίφνου, αλλά και πολλοί που αγαπάνε το νησί και δουλεύουν ακατάπαυστα για να δημιουργήσουν μια νέα ταυτότητα, με σεβασμό στην παράδοση αλλά και ενθάρρυνση της δημιουργικότητας και του πειραματισμού, και αυτό για μας είναι κάτι πολύ αξιέπαινο».
Οι εννέα καλλιτέχνες της φετινής διοργάνωσης θα παρουσιάσουν έργα βίντεο, γλυπτικής, εγκατάστασης, ζωγραφικής και περφόρμανς, τα οποία εμβαθύνουν στους περιβαλλοντικούς και γεωγραφικούς παράγοντες που διέπουν τη σύνδεση τοπίου και σίτισης. Οι παρεμβάσεις των καλλιτεχνών θα αναλύσουν το ζήτημα σε διεθνές επίπεδο, ψάχνοντας λύσεις για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι τοπικές κοινότητες. «Η τέχνη μπορεί να ενημερώσει και να συγκινήσει. Μπορεί να δημιουργήσει έναν κλοιό πολιτικής πίεσης και να ενεργοποιήσει τη σκέψη μέσω του συναισθήματος, οδηγώντας στη δράση. Κάποιοι από τους πλέον ενεργούς ακτιβιστές που γνωρίζουμε είναι καλλιτέχνες, και ιστορικά η τέχνη έχει υπάρξει στην πρώτη γραμμή της κοινωνικής αλλαγής. Για παράδειγμα, τo συμμετέχον έργο των Hypercomf "Grow your own Film Seed Festival (2022)" αποτελεί μια καταγραφή του ομώνυμου υπαίθριου οικολογικού κινηματογραφικού φεστιβάλ στην Τήνο. Το τριήμερο φεστιβάλ τροφοδοτήθηκε από την καλλιέργεια φυστικιών Arachis Hypogea σε ένα χωράφι ενός στρέμματος στο νησί, όπου και τελικά φιλοξενήθηκε τον Οκτώβριο του ‘22. Η Πάολα, ο Ιωάννης και οι συνεργάτες τους βασίστηκαν στην “έξυπνη” αγροτική τεχνολογία για τη βέλτιστη διαχείριση του νερού – ενός σπάνιου και πολύτιμου πόρου του νησιού. Μετατρεπόμενη σε βιοντίζελ, η μισή συγκομιδή φυστικιών χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας για το φεστιβάλ. Το άλλο μισό μετατράπηκε σε θρεπτικά σνακ για το κοινό. Με άλλα λόγια, οι Hypercomf χρησιμοποίησαν μέσα έξυπνης γεωργίας για να μελετήσουν εάν μπορούμε να βελτιώσουμε τις αγροτικές περιοχές και να τις καταστήσουμε πρότυπα βιωσιμότητας και ευημερίας, μέσω της χρήσης της τεχνολογίας και της πολιτιστικής ενεργοποίησης του τόπου.
Από την άλλη, η δουλειά της Ουκρανο-Καναδής Ayla Dmyterko εξετάζει και αποδομεί την ουκρανική ταυτότητα υπό το πρίσμα της "σολασταλγίας" (solastagia) – του θρήνου που βιώνουμε εξαιτίας της συνειδητοποίησης ότι το άμεσο περιβάλλον μας αλλάζει δραστικά.
Κάνοντας μια εθνογραφική καταγραφή της ουκρανικής διασποράς σε σχέση με την τροφή, η Dmyterko θα παρουσιάσει μια σειρά από έργα που θα παραλληλίζουν την ουκρανική και την ελληνική πραγματικότητα, δίνοντάς μας μια συνολική εικόνα για τη μεταβατική σχέση εθνικής ταυτότητας και τροφής. Η έκθεση Soil Horizon στοχεύει στην επανεξέταση της σχέσης τοπίου και τροφής. Μέσω του έργου των εννέα συμμετεχόντων καλλιτεχνών και των παράλληλων δράσεων, ευελπιστούμε να συνδράμουμε σε μια συζήτηση που γίνεται όλο και πιο αναγκαία».
Η έκθεση «Soil Horizon» θα πραγματοποιηθεί μεταξύ 15-30 Ιουνίου 2024 στο Παλαιό Σχολείο του Κάστρου της Σίφνου, ένα κτίριο του 1840, με ελεύθερη είσοδο. Επιπρόσθετες δημόσιες δράσεις, λεπτομέρειες του προγράμματος προβολών ντοκιμαντέρ και οι ώρες λειτουργίας θα ανακοινωθούν εν καιρώ.
