Αν και λείπει εδώ και αρκετά χρόνια από το Ιράν, ο Σιαμάκ Ετεμάντι, ο σκηνοθέτης του «Pari» αλλά και του πρόσφατου ντοκιμαντέρ «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» που μιλάει για τη σεξουαλικότητα των ανθρώπων με αναπηρία, δεν παύει να αγωνιά για την πατρίδα του και για όλους όσους έχει αφήσει πίσω του, οικογένεια και καρδιακούς φίλους.
Είναι ένας καλλιτέχνης που το θεοκρατικό καθεστώς τον εξοργίζει, αδημονεί να το δει να καταρρέει επιτέλους και αντιμετωπίζει με συγκρατημένη αισιοδοξία την τρέχουσα επικαιρότητα. Θέλησε να μου μιλήσει και να μου μεταφέρει όχι τόσο τις προσωπικές του απόψεις αλλά τα συναισθήματα των συμπατριωτών του, όλα όσα πληροφορείται από την επικοινωνία που έχει με τους δικούς του ανθρώπους (όποτε αυτό είναι εφικτό) και όλα όσα του μεταφέρουν μέλη της οικογένειάς του σε κάθε τους επίσκεψη στην Αθήνα.
Θέλει να παρέμβει, όπως μου εξήγησε, στην παραπληροφόρηση των πολιτικών αναλυτών και των ακτιβιστών που «συχνά πιστεύουν ότι ξέρουν τα πράγματα καλύτερα από τους ίδιους τους Ιρανούς».
«Οι Ιρανοί έχουν κουραστεί να ζουν για δεκαετίες με τα συνθήματα "Θάνατος στην Αμερική" και "Θάνατος στο Ισραήλ". Αυτή η πολιτική τούς έφερε απομόνωση, φτώχεια και καταστροφή. Πολλοί άνθρωποι θέλουν απλώς μια κανονική ζωή, μια χώρα που να μη βρίσκεται διαρκώς σε σύγκρουση με τη Δύση».
— Πόσο αναμενόμενο ήταν το χτύπημα και σε ποιο βαθμό ήταν προετοιμασμένος ο ιρανικός λαός για έναν ακόμα πόλεμο;
Το χτύπημα ήρθε λίγες μόλις εβδομάδες μετά τη σφαγή της 8ης και 9ης Ιανουαρίου, τη μεγαλύτερη στη σύγχρονη ιστορία του Ιράν. Ο κόσμος βρισκόταν ακόμη σε σοκ. Ακόμη κι εμείς στη διασπορά δυσκολευόμασταν να πιστέψουμε τι είχε κάνει το ίδιο το καθεστώς στους πολίτες του. Μετά από εκείνες τις ημέρες, μεγάλο μέρος της κοινωνίας ζητούσε κάποια μορφή διεθνούς επέμβασης. Αρκετοί μιλούσαν ακόμη και ανοιχτά για αμερικανική επέμβαση, εφόσον ο Τραμπ το είχε υποσχεθεί. Ακόμη και όσοι ήταν αντίθετοι πίστευαν ότι αργά ή γρήγορα κάτι τέτοιο θα συμβεί.
— Ξέρουμε τι συμβαίνει αυτήν τη στιγμή στο εσωτερικό της χώρας;
Είναι εξαιρετικά δύσκολο να ξέρουμε τι ακριβώς συμβαίνει αυτήν τη στιγμή μέσα στη χώρα. Το καθεστώς έχει περιορίσει ξανά το διαδίκτυο και τις τηλεπικοινωνίες, όπως κάνει κάθε φορά σε τέτοιες συνθήκες. Από τις ελάχιστες επικοινωνίες που έχουμε, το συναίσθημα που μεταφέρεται είναι ένα μείγμα αγωνίας και ελπίδας. Αγωνίας, φυσικά, γιατί πόλεμος σημαίνει πάντα απώλειες και αβεβαιότητα. Αλλά και ελπίδας, γιατί πολλοί άνθρωποι θέλουν το καθεστώς να τελειώσει, ακόμη κι αν το τίμημα είναι βαρύ.
— Υπάρχουν ήδη εκατοντάδες θάνατοι, ανάμεσά τους και 160 μαθητριών δημοτικού σχολείου. Υπάρχει οργή εναντίον της Αμερικής;
Έχω ακούσει κι εγώ με φρίκη τις αναφορές για τον θάνατο μαθητριών και προσπάθησα να μάθω όσο περισσότερα γίνεται. Μέχρι στιγμής όμως οι πληροφορίες είναι συγκεχυμένες και παράξενες. Το σχολείο, όπως λέγεται, βρίσκεται ακριβώς δίπλα σε στρατιωτική βάση και καμία ανεξάρτητη πηγή δεν έχει επιβεβαιώσει την είδηση ακόμα. Όταν μίλησα με έναν φίλο μου μέσα στο Ιράν γι’ αυτό, μου είπε κάτι χαρακτηριστικό: «Δεν πιστεύω ούτε λέξη από όσα λέει το καθεστώς». Μου θύμισε τα παράξενα περιστατικά κατά τη διάρκεια της εξέγερσης «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» το 2022, όταν πολλά σχολεία θηλέων δέχτηκαν επιθέσεις με μια μυστηριώδη χημική ουσία, ακριβώς τη στιγμή που οι μαθήτριες έβγαζαν τις μαντίλες τους και φώναζαν συνθήματα υπέρ του κινήματος. Μπορείτε να φανταστείτε το επίπεδο δυσπιστίας; Πολλοί άνθρωποι στο Ιράν θεωρούν το καθεστώς ικανό για οποιαδήποτε θηριωδία. Οι Ιρανοί δεν εμπιστεύονται πια απολύτως τίποτα από όσα λέει το καθεστώς. Η παραπληροφόρηση είναι μέρος του μηχανισμού του. Θα ήμουν λοιπόν πολύ προσεκτικός με κάθε αριθμό ή αφήγηση που προέρχεται από εκεί. Βρισκόμαστε μέσα στην ομίχλη του πολέμου και η πραγματική εικόνα θα αργήσει να ξεκαθαρίσει. Κάθε μέρα που περνάει εγώ προσωπικά είμαι με την αγωνία αν η οικογένειά μου, οι συγγενείς μου, οι παιδικοί μου φίλοι είναι καλά. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι σε έναν πόλεμο τέτοιας κλίμακας πολλοί αθώοι άνθρωποι θα χάσουν τη ζωή τους. Οι πληροφορίες που φτάνουν μέχρι στιγμής μιλούν για πολύ σφοδρούς βομβαρδισμούς εναντίον των μηχανισμών του καθεστώτος: σε στρατιωτικές βάσεις, κέντρα παραστρατιωτικών ομάδων που συχνά βρίσκονται μέσα σε κατοικημένες περιοχές, ακόμη και τζαμιά, καθώς και σε αστυνομικούς σταθμούς. Το τι ακριβώς συμβαίνει στο πεδίο, και κυρίως το πραγματικό ανθρώπινο κόστος, θα το μάθουμε μόνο όταν αρχίσει να ξεκαθαρίζει η εικόνα.
— Το τελευταίο διάστημα σημειώθηκαν σε ολόκληρο το Ιράν πάρα πολλές διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος της Τεχεράνης, στις οποίες σκοτώθηκαν από τις αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες, νέοι κυρίως άνθρωποι που εναντιώθηκαν στην κυβέρνηση και την Ισλαμική Δημοκρατία. Ποια ήταν τα κύρια αιτήματά τους. Σχετίζονταν με οικονομικά θέματα ή με το αίτημα για ατομικές ελευθερίες;
Δεν μιλάμε για «εκατοντάδες, ίσως χιλιάδες» νεκρούς. Οι εκτιμήσεις που πια εκφράζονται και από επίσημα χείλη μιλούν για δεκάδες χιλιάδες. Οι Ιρανοί από μέσα πιστεύουν ότι το νούμερο είναι ακόμα πιο μεγάλο. Εμείς καταλάβαμε πολύ νωρίς πόσο ασύλληπτη ήταν η σφαγή. Κυριολεκτικά κάθε άνθρωπος με τον οποίο μιλούσα είχε χάσει κάποιον, από την οικογένεια, τους φίλους, τη γειτονιά ή τη δουλειά του. Και δεν συνέβη μόνο στην Τεχεράνη ή σε μεγάλες πόλεις. Συνέβη σε ολόκληρη τη χώρα. Ήταν η μεγαλύτερη εξέγερση εδώ και δεκαετίες, πραγματικά πανεθνική. Οι Ιρανοί προσπαθούν να αλλάξουν αυτό το καθεστώς εδώ και σαράντα και πλέον χρόνια. Έχουν δοκιμάσει σχεδόν τα πάντα: μεταρρυθμίσεις, συμβιβασμούς, πολιτική συμμετοχή, πολιτική ανυπακοή, ακόμη και πιο ριζοσπαστικές μορφές αντίστασης. Κάθε φορά όμως ο μηχανισμός τρόμου του καθεστώτος κατάφερνε να καταστείλει τα κινήματα και η κατάσταση γινόταν χειρότερη. Φτάσαμε στο σημείο να επιβάλλονται θανατικές ποινές ακόμη και σε περιβαλλοντικούς ακτιβιστές. Αυτήν τη φορά, όμως, όλα έφτασαν σε ένα σημείο καμπής. Η οικονομία έχει ουσιαστικά καταρρεύσει και οι νέοι άνθρωποι δεν βλέπουν καμία απολύτως προοπτική βελτίωσης. Οι πρώτες διαδηλώσεις ξεκίνησαν πράγματι από την απελπιστική οικονομική κατάσταση. Πολύ γρήγορα όμως μετατράπηκαν σε κάτι πολύ πιο ξεκάθαρο, σε μια ανοιχτή απαίτηση για το τέλος του καθεστώτος. Όταν ο γιος του πρώην Σάχη κάλεσε τον κόσμο να βγει στους δρόμους στις 8 και 9 Ιανουαρίου, η ανταπόκριση ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Πολύ λίγοι περίμεναν τέτοια μαζικότητα. Νομίζω ότι ακόμη και το ίδιο το καθεστώς αιφνιδιάστηκε και πανικοβλήθηκε. Η απάντησή του ήταν μια ανεξέλεγκτη σφαγή. Σκότωσαν τόσους ανθρώπους που σε πολλές περιπτώσεις δεν ήξεραν καν τι να κάνουν με τα πτώματα. Ακόμη και σήμερα, σχεδόν δύο μήνες μετά, χιλιάδες σοροί δεν έχουν επιστραφεί στις οικογένειές τους. Γι’ αυτό και τα αιτήματα των διαδηλωτών δεν περιορίζονταν σε οικονομικές βελτιώσεις. Στην καρδιά τους ήταν η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και το τέλος της ισλαμικής θεοκρατίας. Οι άνθρωποι ζητούν απλώς να μπορούν να ζήσουν σε μια κανονική χώρα, χωρίς φόβο.
— Η επίθεση των ΗΠΑ στερείται διεθνούς νομιμότητας και δεν είχε καν τη σύμφωνη γνώμη του αμερικανικού Κογκρέσου. Ένα μεγάλο ποσοστό τόσο της αμερικανικής κοινής γνώμης όσο και των προοδευτικών πολιτών σε Ευρώπη και Ελλάδα έχει εκφραστεί με αγανάκτηση για τις τακτικές Τραμπ. Από την άλλη, η ιρανική διασπορά στο μεγαλύτερό της ποσοστό μάλλον δείχνει ενθουσιασμένη με τον θάνατο του Χαμενεΐ. Ποια είναι τα αισθήματα των συμπατριωτών σου στο Ιράν;
Δεν είμαι πολιτικός, ούτε πολιτικός αναλυτής. Είμαι ένας κινηματογραφιστής που ζει εδώ και δεκαετίες εκτός Ιράν. Αυτό που προσπαθώ να κάνω αυτές τις ημέρες είναι να μεταφέρω στους Έλληνες συμπολίτες μου όσα ακούω από ανθρώπους μέσα στο Ιράν και από την ιρανική διασπορά. Κάποια από αυτά δεν είναι καν προσωπικές πολιτικές θέσεις. Προσπαθώ όσο μπορώ να είμαι αντικειμενικός και να αποτυπώσω το κομμάτι της κοινωνίας με το οποίο έχω επαφή. Από τις συνομιλίες που έχω, αλλά και από όσα βλέπω στα κοινωνικά δίκτυα και στις ανεξάρτητες πηγές ενημέρωσης, η αίσθηση είναι ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος των Ιρανών της διασποράς αισθάνεται ανακούφιση που ο δικτάτορας δεν υπάρχει πια. Ακόμη και άνθρωποι που είναι αντίθετοι με τον πόλεμο λένε ότι νιώθουν μια βαθιά ανακούφιση για τον θάνατό του. Ειλικρινά, η εντύπωσή μου είναι ότι μέσα στο ίδιο το Ιράν αυτό το συναίσθημα είναι ακόμη πιο έντονο. Το είδαμε στις εικόνες ανθρώπων που βγήκαν στους δρόμους και γιόρτασαν, παρόλο που η χώρα βρίσκεται σε πόλεμο και παρόλο που διακινδύνευαν τη ζωή τους. Έχω ακόμη στο μυαλό μου την εικόνα μιας μητέρας που είχε χάσει τον γιο της στην προηγούμενη εξέγερση, στο κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» το 2022. Είχε πει κάποτε «υποσχέθηκα ότι θα χορέψω στον δρόμο τη μέρα που θα πεθάνει ο δολοφόνος του παιδιού μου». Και πράγματι, εκείνη τη μέρα χόρευε.
— Έχει τη δύναμη να πολεμήσει τους εισβολείς ο ιρανικός στρατός; Στο όνομα ποιων πολεμάει ο στρατός, ποιο είναι το ποσοστό που στηρίζει το καθεστώς;
Κανείς δεν πιστεύει πραγματικά ότι ο ιρανικός στρατός μπορεί να αντιμετωπίσει στρατιωτικά τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Ούτε οι ίδιοι το πιστεύουν. Αυτό που έχουν απειλήσει εδώ και χρόνια, και αυτό που φαίνεται να προσπαθούν να κάνουν τώρα, είναι να δημιουργήσουν χάος στην περιοχή και πέρα από αυτήν. Πώς αλλιώς να εξηγήσουμε ότι έκαναν επίθεση στην Κύπρο; Όμως το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο η στρατιωτική ισχύς. Κάθε χώρα μπορεί να αντισταθεί ακόμη και σε έναν πολύ ισχυρότερο αντίπαλο αν ο λαός της είναι ενωμένος πίσω από την κυβέρνηση. Στην περίπτωση του Ιράν, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Η ιρανική κοινωνία δεν στηρίζει την ισλαμική θεοκρατία. Δεν υπάρχουν αξιόπιστες επίσημες στατιστικές, αλλά σχεδόν κάθε σοβαρή εκτίμηση δείχνει ότι οι πραγματικοί υποστηρικτές του καθεστώτος αποτελούν σαφή μειοψηφία. Και μετά από όσα συνέβησαν τον Ιανουάριο, ακόμη και άνθρωποι που στο παρελθόν το ανέχονταν, ακόμη και θρησκευόμενοι που το στήριζαν επειδή το θεωρούσαν «ισλαμικό», έχουν αποστασιοποιηθεί. Το παράδοξο είναι ότι το καθεστώς εδώ και δεκαετίες έχει απομακρυνθεί από τα ίδια τα πατριωτικά αισθήματα των Ιρανών. Σήμερα μεγάλο μέρος της εθνικής υπερηφάνειας των ανθρώπων στρέφεται εναντίον του ίδιου του καθεστώτος. Και ίσως πλέον να είναι αργά για να επικαλεστεί την πατριωτική συσπείρωση.
— Υπάρχει εμφυλιακό κλίμα στο εσωτερικό της χώρας;
Η κοινωνία είναι βαθιά διχασμένη, αλλά δεν μιλάμε ακόμη για έναν κλασικό εμφύλιο πόλεμο. Πρόκειται περισσότερο για μια σύγκρουση ανάμεσα σε μια κοινωνία που θέλει αλλαγή και σε έναν κρατικό μηχανισμό που προσπαθεί να επιβιώσει με τη βία. Αυτό που μου έλεγαν όμως πολλοί άνθρωποι μέσα στο Ιράν προτού ακόμη ξεκινήσει ο πόλεμος είναι ότι, μετά τη σφαγή του Ιανουαρίου, μια μορφή εμφύλιας σύγκρουσης έμοιαζε σχεδόν αναπόφευκτη. Δεν μπορείς να δολοφονείς τόσους πολίτες σου και να πιστεύεις ότι όλη αυτή η οργή και το πένθος δεν θα μετατραπούν κάποια στιγμή και σε ένοπλη αντίσταση. Για κάποιους από αυτούς, η εξωτερική στρατιωτική επίθεση αντιμετωπιζόταν με έναν πολύ κυνικό, αλλά κατανοητό τρόπο. Αν αποδυναμωθεί η στρατιωτική ισχύς αυτών που τους καταπιέζουν, τότε, όταν έρθει η τελική σύγκρουση μέσα στη χώρα, οι άνθρωποι θα έχουν περισσότερες πιθανότητες να τους νικήσουν. Το αν αυτό το σενάριο θα πραγματοποιηθεί ή όχι είναι κάτι που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει. Αλλά η οργή που έχει συσσωρευτεί μέσα στην κοινωνία είναι τεράστια.
— Ο Μοχάμαντ Ρασούλοφ δήλωσε σχετικά με το αύριο της χώρας ότι οι Ιρανοί πρέπει «να καθορίσουν οι ίδιοι το μέλλον τους». Πιστεύεις ότι η Αμερική και το Ισραήλ θα αφήσουν τη χώρα να πάρει αποφάσεις που δεν τις συμφέρουν και την κοινωνία να καθορίσει το μέλλον της;
Αυτό που μπορώ να μεταφέρω είναι κυρίως όσα ακούω από ανθρώπους μέσα στο Ιράν. Εκείνοι ζουν αυτή την πραγματικότητα καθημερινά. Είναι η δική τους ζωή, άρα και οι δικές τους αποφάσεις. Όχι οι δικές μου, ούτε οι δικές σας, και σίγουρα όχι των λεγόμενων πολιτικών αναλυτών, ακτιβιστών και οποιωνδήποτε άλλων σε άλλες χώρες που συχνά κάνουν εύκολες γεωπολιτικές αναλύσεις από μακριά και πιστεύουν ότι ξέρουν τα πράγματα καλύτερα από τους ίδιους τους Ιρανούς. Οι ίδιοι οι Ιρανοί που μιλούν μαζί μου λένε κάτι πολύ απλό – δεν είναι αφελείς. Κανείς δεν πιστεύει ότι μια μεγάλη δύναμη θα βάλει τις ανθρωπιστικές αξίες πάνω από τα εθνικά της συμφέροντα. Έτσι λειτουργεί η διεθνής πολιτική. Αυτό που πολλοί αισθάνονται σήμερα είναι ότι, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, ο βασικός στόχος τους –να απαλλαγούν από ένα καθεστώς που θεωρούν καταστροφικό για τη χώρα– μπορεί να συμπίπτει, έστω προσωρινά, με τα γεωπολιτικά συμφέροντα άλλων δυνάμεων. Και λένε, ας γίνει. Αύριο είναι μια καινούργια μέρα. Οι Ιρανοί έχουν κουραστεί να ζουν για δεκαετίες με τα συνθήματα «Θάνατος στην Αμερική» και «Θάνατος στο Ισραήλ». Αυτή η πολιτική τούς έφερε απομόνωση, φτώχεια και καταστροφή. Πολλοί άνθρωποι θέλουν απλώς μια κανονική ζωή, μια χώρα που να μη βρίσκεται διαρκώς σε σύγκρουση με τη Δύση. Θυμάμαι μια φίλη μου που είχε έρθει κάποτε στην Ελλάδα και μου είπε κάτι πολύ χαρακτηριστικό: «Η Ελλάδα έχει πλέον ξεκάθαρα επιλέξει να είναι στο δυτικό στρατόπεδο. Κι εμείς θέλουμε κάτι αντίστοιχο, να τα έχουμε καλά με τους Αμερικανούς και να ζήσουμε επιτέλους φυσιολογικά». Συμπλήρωσε μάλιστα ότι «αν η Αμερική έχει τα συμφέροντά της στην περιοχή, ας τα έχει, αρκεί κι εμείς να μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα».
— Υπάρχει αντιπολίτευση στο Ιράν ή θα δούμε την επιστροφή της οικογένειας του Σάχη;
Η αλήθεια είναι ότι σήμερα δεν υπάρχει μια ενιαία, οργανωμένη αντιπολίτευση που να μπορεί άμεσα να αναλάβει την εξουσία. Αυτό όμως είναι απολύτως φυσικό σε μια χώρα όπου το καθεστώς καταδίκαζε ακόμη και συγγραφείς ή περιβαλλοντικούς ακτιβιστές σε θάνατο. Σε τέτοιες συνθήκες είναι σχεδόν αδύνατο να αναπτυχθούν κανονικές πολιτικές δομές. Παρ’ όλα αυτά, είναι σαφές ότι η μεγάλη πλειοψηφία των Ιρανών θέλει το καθεστώς να φύγει και να αντικατασταθεί από κάποια μορφή διακυβέρνησης με περισσότερες δημοκρατικές ελευθερίες, κυρίως σε ό,τι αφορά την καθημερινή ζωή και τη δυνατότητα των ανθρώπων να ζουν φυσιολογικά. Από όσα μπορώ να διακρίνω, δύο βασικά ρεύματα φαίνεται να συγκεντρώνουν τη μεγαλύτερη δυναμική στην αντιπολίτευση. Από τη μία ο γιος του πρώην Σάχη και οι δυνάμεις που βλέπουν θετικά μια συνταγματική μοναρχία, και από την άλλη πιο ριζοσπαστικά ρεύματα του μεταρρυθμιστικού χώρου μέσα στο ίδιο το Ιράν, που προσανατολίζονται προς μια ρεπουμπλικανική δημοκρατία. Η μεγάλη ελπίδα πολλών ανθρώπων είναι ότι αυτά τα διαφορετικά μπλοκ θα μπορέσουν να βρουν μια κοινή βάση συνεννόησης ώστε η μετάβαση από το σημερινό καθεστώς να γίνει όσο το δυνατόν πιο ομαλά, είτε προς μια συνταγματική μοναρχία είτε προς μια ρεπουμπλικανική δημοκρατία.
— Είσαι αισιόδοξος ότι το Ιράν θα μεταπηδήσει σε μια ελεύθερη δημοκρατία ή ο θρησκευτικός φανατισμός μέρους του λαού και του κατεστημένου θα επικρατήσει έναντι των αγωνιστών της ελευθερίας;
Προσωπικά παραμένω συγκρατημένα αισιόδοξος. Νομίζω ότι η εμπειρία αυτών των δεκαετιών δικτατορίας έχει κάνει τους Ιρανούς πολύ πιο υποψιασμένους απέναντι στον κίνδυνο μια μορφή αυταρχισμού να αντικατασταθεί από μια άλλη. Την ελπίδα μου τη στηρίζω κυρίως στη βαθιά πολιτισμική παράδοση της Περσίας, κάτι που υπάρχει στην καρδιά των ανθρώπων και τους κράτησε όρθιους παρά τις δεκαετίες ακραίας καταπίεσης, διαφθοράς και προπαγάνδας. Οι Ιρανοί έχουν δείξει εντυπωσιακή αντοχή και θάρρος. Παρά τις δυσκολίες της στιγμής, υπάρχει ένας ρεαλιστικός λόγος να ελπίζουμε ότι η χώρα μπορεί να προχωρήσει προς ένα πιο ελεύθερο μέλλον. Η κοινωνία είναι νέα, μορφωμένη και βαθιά πολιτικοποιημένη. Μετά από τόσα χρόνια καταπίεσης, η επιθυμία για ελευθερία και μια κανονική ζωή είναι ισχυρότερη από ποτέ. Το πώς ακριβώς θα μεταφραστεί αυτό πολιτικά θα το δείξει ο χρόνος, αλλά η δύναμη που το ζητά υπάρχει σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, παντού στο Ιράν.
