ΚΑΘΩΣ Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ στη Μέση Ανατολή βαθαίνει και οι επιπτώσεις της διαχέονται πέρα από τα γεωγραφικά της όρια, η αίσθηση ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα εποχή γίνεται ολοένα πιο έντονη. Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή δεν εξελίσσεται ως μία ακόμη περιφερειακή κρίση αλλά αποτελεί ένα γεγονός με σαφείς παγκόσμιες προεκτάσεις. Οι επιπτώσεις της επεκτείνονται ήδη από τις αγορές ενέργειας και τις εφοδιαστικές αλυσίδες μέχρι τις γεωπολιτικές ισορροπίες μεταξύ μεγάλων δυνάμεων. Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης αστάθειας, επανέρχονται τα ερωτήματα για το ποιος καθορίζει τους όρους ισχύος και ποια είναι πλέον η θέση της Ευρώπης σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα και όχι απαραίτητα προς όφελός της.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ματιά του Πίτερ Φράνκοπαν αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο ιστορικός που έγινε ευρύτερα γνωστός μέσα από το βιβλίο «Δρόμοι του Μεταξιού», στο οποίο ανέδειξε τη σημασία της Ανατολής στη διαμόρφωση της παγκόσμιας Ιστορίας, σκιαγραφεί μιλώντας στη LiFO τις τρέχουσες εξελίξεις. Η προσέγγισή του φωτίζει τις άμεσες συνέπειες της σύγκρουσης, τη βαθύτερη μετατόπιση ισχύος που επανακαθορίζει τις διεθνείς σχέσεις και τα κέντρα επιρροής και εξηγεί ποιοι ωφελούνται από αυτήν την πολεμική αναμέτρηση.
Έχω ζήσει αρκετές περιόδους μεγάλων αλλαγών στη ζωή μου, όπως η κρίση του 2008 και η πανδημία του Covid. Όμως αυτή ανήκει σε άλλη κατηγορία. Θα έλεγα ότι τα μόνα αντίστοιχα γεγονότα των τελευταίων 50 ετών είναι η πτώση του Τείχους του Βερολίνου και η 11η Σεπτεμβρίου.
— Πιστεύετε ότι αυτός ο πόλεμος θα αναδιαμορφώσει τη Μέση Ανατολή;
Ναι. Θα κάνει όμως πολύ περισσότερα από αυτό: θα αναδιαμορφώσει την παγκόσμια γεωπολιτική και γεωοικονομία. Είναι δύσκολο να υπερβάλει κανείς ως προς το μέγεθος των κραδασμών που έρχονται προς όλους μας, από τις τιμές της ενέργειας μέχρι εκείνες των τροφίμων, και από τη συμπίεση των εφοδιαστικών αλυσίδων υψηλής τεχνολογίας μέχρι τη βιομηχανία αυτοκινήτων. Έχω ζήσει αρκετές περιόδους μεγάλων αλλαγών στη ζωή μου, όπως η κρίση του 2008 και η πανδημία του Covid. Όμως αυτή ανήκει σε άλλη κατηγορία· θα έλεγα ότι τα μόνα αντίστοιχα γεγονότα των τελευταίων 50 ετών είναι η πτώση του Τείχους του Βερολίνου και η 11η Σεπτεμβρίου. Βλέπουμε τη γέννηση μιας νέας παγκόσμιας τάξης, εξαιρετικά επικίνδυνης και γεμάτης ρίσκα. Άρα, ενώ οι επιπτώσεις για τη Μέση Ανατολή είναι σοβαρές, πρόκειται για την παγκόσμια Ιστορία.
— Ποιος είναι μέχρι στιγμής ο κυριότερος ωφελημένος;
Παραδόξως, μέχρι τώρα είναι πιθανότατα το Ιράν. Παρά το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της ηγεσίας του έχει σκοτωθεί, η χώρα παραμένει όρθια, συνεχίζει να μάχεται και να λειτουργεί. Έχει παίξει καλά ένα αδύναμο χαρτί, κλιμακώνοντας τη σύγκρουση ώστε να εμπλέξει και περιφερειακούς γείτονες. Πλήττοντας τα κράτη του Κόλπου και ασκώντας πίεση διεθνώς, μπλοκάροντας τα Στενά του Ορμούζ, το Ιράν βρίσκεται πλέον σε θέση να επηρεάσει τους όρους μιας ειρηνευτικής συμφωνίας. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ μπορούν να συνεχίσουν τους βομβαρδισμούς και τις δολοφονίες ηγετικών στελεχών, αλλά αυτό δεν φέρνει λύση. Αν κάποιος ήταν κυνικός, θα μπορούσε να πει ότι ωφελούνται και οι αμερικανικές αμυντικές εταιρείες: εκτιμάται ότι 10-16 δισ. δολάρια δαπανήθηκαν σε πυρομαχικά μόνο τις πρώτες τέσσερις ημέρες. Θα υπάρξουν τεράστιες νέες παραγγελίες για πυραύλους, drones και αντιβαλλιστικά συστήματα. Αν είσαι μέτοχος σε εταιρείες όπλων, έρχονται πολύ καλά κέρδη.
— Ποιο θεωρείτε το μεγαλύτερο λάθος του Τραμπ;
Θα αναφέρω δύο. Πρώτον, δεν υπήρχε σαφές σχέδιο για το ποιος ήταν ο στόχος του πολέμου ή το πώς θα τελείωνε. Αρχικά, στόχος ήταν να αποτραπεί η απόκτηση πυρηνικού όπλου, μετά να περιοριστεί ο εμπλουτισμός ουρανίου. Στη συνέχεια επεκτάθηκε στα βαλλιστικά συστήματα, μετά στα δίκτυα συμμάχων (proxy), ύστερα σε κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές, έπειτα σε αλλαγή καθεστώτος και τελικά στην καταστροφή της βιομηχανικής βάσης του Ιράν. Ο Τραμπ λειτουργεί καλύτερα όταν έχει σαφή στόχο. Εδώ μπήκε σε ένα «δάσος» χωρίς να ξέρει πώς να βγει. Δεύτερον, τα σενάρια ήταν υπερβολικά αισιόδοξα για το τι μπορεί να πετύχει η στρατιωτική δράση. Υπήρξε ελάχιστη σκέψη για το πώς θα αντιδρούσε το Ιράν και ακόμη λιγότερη για το ενδεχόμενο να το κάνει αποτελεσματικά.
— Λέτε ότι ο Τραμπ δυσκολεύεται να βρει διέξοδο από τον πόλεμο. Γιατί το πιστεύετε;
Οι πόλεμοι τελειώνουν όταν εξαντλείται η μία πλευρά. Δεν νομίζω ότι αυτή θα είναι το Ιράν, ούτε το Ισραήλ. Άρα το ερώτημα είναι πόσο θα αντέξουν οι ΗΠΑ και τι κερδίζουν συνεχίζοντας τους βομβαρδισμούς. Έχουμε ήδη περάσει το σημείο μειούμενων αποδόσεων: οι κύριοι και σχεδόν όλοι οι δευτερεύοντες στόχοι έχουν καταστραφεί. Οι ΗΠΑ μπορούν να συνεχίσουν να βομβαρδίζουν, αλλά σύντομα θα πλήττουν στόχους περιορισμένης αξίας. Ο Τραμπ μπορεί οποιαδήποτε στιγμή να κηρύξει «νίκη» και να αποσύρει τα στρατεύματα. Αλλά τότε τίθεται το ερώτημα: τι επιτεύχθηκε τελικά;
— Με το Ιράν να ενισχύει τις σχέσεις του με Κίνα και Ρωσία, βλέπουμε μια νέα γεωπολιτική τάξη, κάτι σαν τους σύγχρονους «Δρόμους του Μεταξιού»;
Αν ανοίξεις σήμερα τις εφημερίδες στην Ελλάδα, δεν διαβάζεις για το Βέλγιο ή την Ελβετία. Διαβάζεις για το Ιράν, τον Κόλπο, την Ινδία και το Πακιστάν, τη Ρωσία που στηρίζει το Ιράν, τα στρατηγικά περάσματα, όπως το Μπαμπ ελ Μαντέμπ ή τα Στενά της Ταϊβάν. Για να το πω ωμά: ποιος νοιάζεται για την Ευρώπη; Και για το τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη για το Ιράν; Μάλλον όχι πολλοί. Τα δίκτυα που έχουν σημασία είναι αυτά που διαμορφώνουν το παρόν και το μέλλον. Αν πας ανατολικά από την Αθήνα μέχρι τον Ειρηνικό, βρίσκεις περισσότερους ανθρώπους απ’ ό,τι στον υπόλοιπο κόσμο. Εκεί διαμορφώνεται το μέλλον, με όλες τις ευκαιρίες και τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται.
— Γιατί επιβιώνουν ακόμη οι θεοκρατίες;
Εξαρτάται τι εννοούμε με τον όρο. Συνήθως σκεφτόμαστε συγκεκριμένες θρησκείες, όπως το σιιτικό Ισλάμ. Αλλά δεν είναι και η Κίνα μια μορφή «θεοκρατίας», με βάση τον μαρξισμό-λενινισμό; Δεν είναι και η Ρωσία του Πούτιν, με τις ιδέες περί ταυτότητας και αποστολής; Και τι γίνεται με τις ΗΠΑ, όπου οι πρόεδροι λένε «God Bless America» και προωθούν ένα μοντέλο αξιών; Ακόμη και η Ευρώπη, παρότι δεν αυτοπροσδιορίζεται ως χριστιανική δύναμη, προωθεί ιδέες, δημοκρατία, ρυθμίσεις, πράσινη ανάπτυξη, που μοιάζουν με «πίστη». Οι θεοκρατίες επιβιώνουν γιατί έχουν ένα ισχυρό αφήγημα. Και αυτό τις καθιστά ελκυστικές.
— Η στάση της Ευρώπης αντικατοπτρίζει μια κρίση στρατηγικής ταυτότητας;
Ίσως. Συχνά επιλέγουμε μόνο τα «καλά» όταν μιλάμε για ευρωπαϊκές αξίες: δημοκρατία, πολιτισμό, ελευθερίες. Όχι τα αρνητικά: φτώχεια, ανεργία, ή σκοτεινά κεφάλαια της ιστορίας. Η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει ποια είναι η θέση της στον κόσμο και να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα των μεγάλων αλλαγών, τεχνολογικών, περιβαλλοντικών, γεωπολιτικών, δημογραφικών. Δεν βλέπω πολλή βαθιά σκέψη πάνω σε αυτά. Και αυτό δεν είναι πρωτοφανές στην Ιστορία. Μέρη που δεν προσαρμόζονται καταλήγουν απλώς όμορφοι προορισμοί για διακοπές. Όπως η Βενετία. Ήρθε η ώρα για τολμηρές αποφάσεις.
