ΑΠΡΟΚΛΗΤΗ ΣΥΧΝΑ ΚΑΙ ασύμμετρη βία, που όχι σπάνια ευθύνεται για σοβαρούς τραυματισμούς, ακόμα και για θανάτους, καταστολή και παραβιάσεις βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χρήση μέσων που προορίζονται για πολεμικές επιχειρήσεις και όχι για ειρηνικές διαδηλώσεις, όπως οι χειροβομβίδες κρότου-λάμψης, αυταρχισμός και συστηματική αποφυγή λογοδοσίας: το σύγχρονο αστυνομικό «δόγμα», όπως εφαρμόζεται στην Ελλάδα, στην Ευρώπη και διεθνώς, η «κουλτούρα αυταρχισμού» και η τάση στρατιωτικοποίησης των σωμάτων ασφαλείας, που όλο και συχνότερα ξεφεύγουν από το θεσμικό τους πλαίσιο, προκαλούν εύλογες ανησυχίες καθώς δεν αφορούν ολοκληρωτικά καθεστώτα αλλά δημοκρατικές και πλουραλιστικές, υποτίθεται, κοινωνίες και χώρες.
Επίμονες και σοβαρές παραβιάσεις του δικαιώματος στην ειρηνική συνάθροιση στην Ελλάδα, όπως και σε και πολλές άλλες χώρες, αποκαλύπτει πρόσφατη έρευνα της Διεθνούς Αμνηστίας (Δ.Α.), κατάσταση που μάλιστα δείχνει να έχει παγιωθεί και στα «καθ’ ημάς», ανεξάρτητα από τους εκάστοτε πολιτικούς προϊστάμενους του υπουργείου ΠροΠο. Δεν είναι τυχαίο που η καμπάνια της Διεθνούς Αμνηστίας με τον εύγλωττο τίτλο «Η διαμαρτυρία δεν είναι πεδίο μάχης» ξεκινά από την Ελλάδα και στο πλαίσιο αυτό το ελληνικό τμήμα της οργάνωσης παραχώρησε χτες συνέντευξη Τύπου παρουσία του διευθυντή του, Χρήστου Δημόπουλου, της ερευνήτριας της Δ.Α. για την Ελλάδα, Λίας Γώγου, του Ερευνητή Ελέγχου Όπλων και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Patrick Wilken (μέσω βιντεοκλήσης), της υπεύθυνης εκστρατειών του ελληνικού τμήματος της Δ.Α., Αγγελικής Δημούλια, του φωτορεπόρτερ Μάριου Λώλου και του μεταπτυχιακού φοιτητή Γιώργου Μαύρου, αμφότερων θυμάτων αστυνομικής βίας και επιζώντων από επίθεση με χειροβομβίδα κρότου-λάμψης.
Η έκθεση τεκμηριώνει πως ακόμη και έλεγχοι εξακρίβωσης στοιχείων, σε συνδυασμό με την αυθαίρετη κράτηση πολιτών σε αστυνομικά τμήματα, έστω κι αν κατέχουν τα απαραίτητα στοιχεία ταυτοποίησης, χρησιμοποιούνται ως μέσο καταστολής, τιμωρίας και αποτροπής της συμμετοχής πολιτών σε ειρηνικές διαμαρτυρίες.
Τα πορίσματα της Δ.Α. δείχνουν, καθώς τονίστηκε, ένα ανησυχητικό μοτίβο τιμωρητικής αστυνόμευσης των διαμαρτυριών και καταχρηστικής βίας το οποίο «φαίνεται να επιδιώκει την τιμωρία της συμμετοχής και την αποτροπή των ανθρώπων από την άσκηση του δικαιώματός τους στην ειρηνική συνάθροιση».
Η έρευνα αφορά στην τελευταία διετία και βασίζεται σε συνεντεύξεις και συζητήσεις με περισσότερα από εκατό άτομα (διαδηλωτές, δικηγόροι, δημοσιογράφοι, φωτορεπόρτερ, εμπειρογνώμονες, εκπρόσωποι ΜΚΟ), καθώς επίσης σε συναντήσεις με τον υπουργό Προστασίας του Πολίτη, τον αρχηγό της ΕΛ.ΑΣ. και άλλους υψηλά ιστάμενους αξιωματούχους, τον Συνήγορο του Πολίτη και προσωπικό του γραφείου του. Βασίζεται, επιπλέον, στην ανάλυση βιντεοληπτικού υλικού και πλάνων που τραβήχτηκαν την τελευταία πενταετία, σε συμπεράσματα της Ομάδας Παρατήρησης Διαμαρτυριών της Δ.Α. αλλά και στην εξέταση συναφών εγγράφων και δικαστικών αποφάσεων.
Σύμφωνα με τον πρόεδρο του ελληνικού παραρτήματος της Διεθνούς Αμνηστίας, η νομοθεσία που από το 2020 ρυθμίζει τις δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις εξακολουθεί να εμπνέει ανησυχία, αφού «δεν ευθυγραμμίζεται με τις δεσμεύσεις της χώρας βάσει του διεθνούς δικαίου ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς εισαγάγει ένα καθεστώς υποχρεωτικής γνωστοποίησης μιας δημόσιας συνάθροισης στις αρχές και συνδέει την παράλειψή της με τη δυνατότητα απαγόρευσης ή βίαιης διάλυσής της». Ανησυχία προκαλεί επίσης άρθρο που καθιστά τους οργανωτές μιας συνάθροισης υπεύθυνους για την αποζημίωση όσων υπέστησαν τυχόν βλάβη στη σωματική ακεραιότητα ή την ιδιοκτησία τους από συμμετέχοντες σε αυτή – υπόψη κιόλας ότι σε περίπτωση εκτεταμένων επεισοδίων είναι πρακτικά πολύ δύσκολο να πιστοποιηθεί αν κάποιος «ταραξίας» συμμετείχε σε μια συγκεκριμένη συνάθροιση, αφήνοντας περιθώριο για αυθαίρετες διώξεις.
Ιδιαίτερο προβληματισμό έχουν δημιουργήσει αφενός η θέσπιση τον περασμένο Οκτώβριο από τη Βουλή της καθολικής απαγόρευσης διαμαρτυριών μπροστά από το μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, το Εθνικό Σχέδιο του 2020 για τη Διαχείριση των Δημόσιων Υπαίθριων Συναθροίσεων αφετέρου, το οποίο επιτρέπει τη χρήση βίας κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων, αλλά δεν παρέχει καμία πληροφορία για το όριο κινδύνου αναφορικά με τις μεθόδους και τα μέσα καταστολής. Η έκθεση τεκμηριώνει πως ακόμη και έλεγχοι εξακρίβωσης στοιχείων, σε συνδυασμό με την αυθαίρετη κράτηση πολιτών σε αστυνομικά τμήματα, έστω κι αν κατέχουν τα απαραίτητα στοιχεία ταυτοποίησης, χρησιμοποιούνται ως μέσο καταστολής, τιμωρίας και αποτροπής της συμμετοχής πολιτών σε ειρηνικές διαμαρτυρίες. Η απλή κατοχή προστατευτικής μάσκας θεωρήθηκε κάποιες φορές «δυνάμει» ενοχοποιητικό στοιχείο, με έναν δημοσιογράφο και μια δικηγόρο να περιλαμβάνονται στις τεκμηριωμένες περιπτώσεις.
Όπως επισήμανε η Λία Γώγου, οι ερωτώμενες/-οι περιέγραψαν, μεταξύ άλλων, μη αναγκαία και ενίοτε εξευτελιστική σωματική έρευνα, μη εγγύηση του δικαιώματος για ενημέρωση οικείων ή δικηγόρου, παράνομη χρήση βίας κατά την προσαγωγή και/ή την κράτηση, άρνηση παροχής ιατρικής βοήθειας, παράλειψη παροχής τροφής και νερού και ανεπαρκείς συνθήκες κράτησης. Ο Patrick Wilken μίλησε για γενικευμένες διεθνώς και ανησυχητικά αυξανόμενες αστυνομικές πρακτικές βίας και αυθαιρεσίας που χαρακτηρίζονται «παγκόσμια απειλή» για το δικαίωμα στη διαμαρτυρία. Αναφέρθηκε κι αυτός με τη σειρά του στην ανάγκη απαγόρευσης της χρήσης χειροβομβίδων κρότου-λάμψης, οι οποίες προορίζονταν αρχικά για πολεμικά πεδία και έχουν προκαλέσει σοβαρούς τραυματισμούς σε πολλές χώρες, ακόμα και θανάτους σε κάποιες περιπτώσεις, όπως έχει συμβεί στις ΗΠΑ, στη Γαλλία και στον Λίβανο – στη χρήση τους για την καταστολή ειρηνικών διαμαρτυριών έχει μάλιστα αντιταχθεί και ο ΟΗΕ.
Η έκθεση αναλύει σειρά περιστατικών που έγιναν κατά τη διάρκεια δεκαπέντε διαδηλώσεων που αφορούσαν από τα Τέμπη και το Παλαιστινιακό μέχρι φοιτητικές και φεμινιστικές κινητοποιήσεις. Οι μαρτυρίες και τα βίντεο που επαλήθευσε και ανέλυσε η Δ.Α. υποδεικνύουν ότι η αστυνομία «έκανε επανειλημμένα χρήση μη αναγκαίας ή υπέρμετρης βίας κατά ατόμων που δεν συνιστούσαν καμία προφανή απειλή». Σε πολλές από τις τεκμηριωμένες διαδηλώσεις σημειώθηκαν συγκρούσεις ανάμεσα σε αστυνομικούς και σε ομάδες ατόμων, στη συντριπτική ωστόσο πλειονότητά τους οι συμμετέχουσες/-οντες ήταν ειρηνικές/-οί. Δεκαεπτά ερωτώμενες/-οι, μεταξύ άλλων εργαζόμενες/-οι στον Τύπο, ανέφεραν τραυματισμούς, από απώλεια ακοής, εγκαύματα, τραυματισμούς στο κεφάλι, στη γνάθο, στον αυχένα και στα άκρα μέχρι και επιδείνωση υφιστάμενων προβλημάτων υγείας. Ορισμένα άτομα εμφάνισαν αναπνευστικά προβλήματα εξαιτίας των χημικών, ενώ άλλα υπέστησαν μόνιμες βλάβες στην ψυχική τους υγεία, επισημάνθηκε μάλιστα πως όλα αυτά δεν είναι παρά «η κορυφή του παγόβουνου».
Ο πρώην πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Φωτορεπόρτερ, Μάριος Λώλος, αναφέρθηκε σε μια απρόκλητη «συνάντηση» που και ο ίδιος είχε με κρότου-λάμψης και στη γενικότερη εμπειρία του στο πεδίο, όπου συνάδελφοί του, όπως η Τατιάνα Μπόλαρη (από τις πολύ σπάνιες περιπτώσεις που ο δράστης αστυνομικός βρέθηκε, δικάστηκε και καταδικάστηκε), καθώς και άνθρωποι του Τύπου, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση του Μανώλη Κυπραίου, που στις ταραχές του 2011 έχασε από κρότου-λάμψης την ακοή του και κατά συνέπεια τη δουλειά του, έχουν επανειλημμένα στοχοποιηθεί από ένστολους. Ο ίδιος ο Μάριος Λώλος κινδύνευσε σοβαρά παλιότερα από χτύπημα αστυνομικού στο κεφάλι με την ανάποδη του γκλομπ ενώ κάλυπτε επεισόδια. Ακόμα και υψηλόβαθμοι αστυνομικοί στους οποίους προσέφυγε προκειμένου να βρεθεί εκείνος που του έριξε την κρότου-λάμψης σήκωσαν, όπως είπε, τα χέρια ψηλά, παρά την ύπαρξη βίντεο και αυτοπτών μαρτύρων, άλλο ένα δείγμα του καθεστώτος «ασύλου» και ατιμωρησίας που κατά κανόνα επικρατεί για παραβάτες αστυνομικούς. Σημείωσε δε πως σε αστυνομικό εγχειρίδιο εμπλοκής σε τέτοιες καταστάσεις οι διαδηλωτές αναφέρονται ως «εχθροί του έθνους»: «Έχω βρεθεί σε πολεμικά μέτωπα, αλλά στην Αθήνα ήταν που παραλίγο να χάσω τη ζωή μου ενώ απλώς έκανα τη δουλειά μου», είπε χαρακτηριστικά.
Ο Γιώργος Μαύρος, υποψήφιος διδάκτορας Ψηφιακών Συστημάτων σήμερα, τραυματίστηκε στο κεφάλι από κρότου-λάμψης στη διάρκεια αστυνομικής επίθεσης σε φοιτητές του ΑΠΘ που διαμαρτύρονταν ειρηνικά για την παρουσία της αστυνομίας εντός των πανεπιστημιακών χώρων, με τα προβλήματα στην ακοή του που προκλήθηκαν να μην έχουν ακόμα αποκατασταθεί εντελώς. Παρότι προσέφυγε κι εκείνος με τη σειρά του στη Δικαιοσύνη και παρά την ύπαρξη ξεκάθαρων φωτογραφιών, βίντεο και μαρτυριών, η Εισαγγελία απέρριψε τη μήνυση – πλέον έχει απευθυνθεί στον Εισαγγελέα Εφετών προκειμένου να ξανανοίξει η υπόθεση.
Τα παραπάνω επίμαχα βίντεο προβλήθηκαν και σχολιάστηκαν, συζητήθηκε έπειτα, μεταξύ άλλων, η υπόθεση δύο ακτιβιστριών της ίδιας της Δ.Α. που συνελήφθησαν μετά τη διάλυση διαδήλωσης στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 2022 και οι οποίες ανέφεραν «καταχρηστική άσκηση βίας» κατά την αναίτια σύλληψή τους. Σημειώθηκε εξάλλου ότι σε μία από τις τεκμηριωμένες υποθέσεις που σχετίζονται με αντιπολεμική διαδήλωση τον Φεβρουάριο του 2024 στην Αθήνα, οι διαδηλώτριες/-ωτές που συνελήφθηκαν απαλλάχθηκαν ομόφωνα από όλες τις κατηγορίες στο δικαστήριο. Ερωτηματικά τέθηκαν, επιπλέον, για τις δραστηριότητες της Rheinmetall, του γερμανικού «κολοσσού» κατασκευής όπλων που εφοδιάζει τις αστυνομίες πολλών χωρών, μαζί και της Ελλάδας.
Ύστερα από όλα αυτά, μόνο ανυπόστατες δεν φαντάζουν οι κατηγορίες για«μακροχρόνια κουλτούρα αυθαιρεσίας και ατιμωρησίας» και συστηματικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από ένστολους ακόμα και σε απόλυτα ειρηνικές διαδηλώσεις, με χρήση γκλομπ, επικίνδυνων χημικών, χειροβομβίδων κρότου-λάμψης ή/και θωρακισμένων οχημάτων ρίψης νερού υπό πίεση, όπως ο «Αίαντας» της ΕΛΑΣ, που επίσης μπορούν να προκαλέσουν σοβαρούς τραυματισμούς. H Λία Γώγου ανέφερε ότι η Δ.Α. γνωρίζει λίγες μόνο περιπτώσεις –μετρημένες στα δάκτυλα του ενός χεριού, για την ακρίβεια– στις οποίες αστυνομικοί λογοδότησαν ενώπιον της Δικαιοσύνης σε πρώτο ή δεύτερο βαθμό ή παραπέμφθηκαν σε δίκη: «Σε κάποιες περιπτώσεις, τραυματισμένες/-οι διαδηλώτριες/-ωτές και εργαζόμενες/-οι στον Τύπο μπόρεσαν να λάβουν αποζημιώσεις, ωστόσο δεν πέτυχαν απαραιτήτως την απόδοση δικαιοσύνης». Τα πορίσματα του Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας (ΕΜΗΔΙΠΑ) και η έρευνα από εμπειρογνώμονες και ΜΚΟ υπογραμμίζουν τις αδυναμίες στις πειθαρχικές έρευνες (τις περίφημες ΕΔΕ) και τον πολύ μικρό αριθμό αστυνομικών που λογοδοτούν για παραβάσεις καθήκοντος και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η έρευνα επισημαίνει περιπτώσεις στις οποίες αστυνομικοί των ΜΑΤ δεν έφεραν τα διακριτικά τους ή περιπτώσεις στις οποίες οι αριθμοί που επίσης υποχρεούνται να φέρουν στα κράνη τους, τα οποία ορισμένοι «πιάστηκαν» να έχουν διακοσμήσει με εθνικιστικά, ακόμα και ναζιστικά σύμβολα, ήταν μουτζουρωμένοι ή πολύ δυσδιάκριτοι, παρά την περί του αντιθέτου υποχρέωσή τους που θεσπίστηκε το 2010. Ο ίδιος ο ΕΜΗΔΙΠΑ είναι, καθώς αναφέρθηκε, υποστελεχωμένος και δεν διαθέτει επαρκείς πόρους ώστε να διενεργεί περισσότερες δικές του έρευνες, ο δε ρόλος του περιορίζεται σε συστάσεις προς την αστυνομία. Όσον αφορά τις πρακτικές αστυνόμευσης των διαδηλώσεων, η οργάνωση καλεί τις ελληνικές αρχές:
• να εξασφαλίζουν ότι η αστυνομία διευκολύνει τις συναθροίσεις, συμπεριλαμβανομένων των αντιδιαδηλώσεων, μέσω υποστηρικτικών μέτρων και μεγαλύτερου βαθμού ανοχής,
• να τερματίσουν την πρακτική στέρησης της ελευθερίας από ειρηνικές/-ούς διαδηλώτριες/-ωτές για λόγους εξακρίβωσης στοιχείων χωρίς εύλογη υποψία εγκληματικής συμπεριφοράς,
• να απαγορεύσουν τη ρίψη δακρυγόνων κατά ατόμων,
• και να απαγορεύσουν τη χρήση χειροβομβίδων κρότου-λάμψης κατά την αστυνόμευση δημόσιων συναθροίσεων, στο οποίο δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση.
Η έκθεση καλεί, τέλος, τις ελληνικές αρχές «να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα ώστε να συμμορφωθούν με τις συστάσεις της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ που περιλαμβάνονται στις καταληκτικές παρατηρήσεις της για την Ελλάδα το 2024 και να εφαρμόσουν τις δεσμευτικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σε σειρά υποθέσεων που αφορούν κακομεταχείριση από αξιωματούχους επιβολής του νόμου και την έλλειψη αποτελεσματικών ερευνών στο θέμα αυτό».
