ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΤΥΧΗ ΣΤΙΓΜΗ αυτό που ζούμε. Μια ακόμα «λαϊκίστικη» παρένθεση με έναν χορό αλλόκοτων προσώπων, που ωστόσο θα αναγκαστούν να συγχωνευτούν στην πολυσύνθετη ζωή μιας μεγάλης χώρας η οποία, παρά τα σκοτάδια της, παραμένει πρωτοπόρα «φιλελεύθερη δημοκρατία».
Η ορκωμοσία του Ντόναλντ Τραμπ γίνεται αφορμή να ξαναζεσταθούν οι απορίες των παρατηρητών και βέβαια η πιο πάνω «ψύχραιμη» εκτίμηση έχει αρχίσει να κυκλοφορεί στα δρομάκια του διαδικτύου και στις αναλύσεις των εφημερίδων. Λένε διάφοροι: απέναντι στον «τραμπο-τρόμο» ας είμαστε συγκρατημένοι, περνάμε απλώς κάποια «λαϊκίστικα κύματα», πριν από κάποια χρόνια της αριστεράς, τώρα πλέον μιας παγκόσμιας ριζοσπαστικής δεξιάς. Θα περάσει κι αυτό. Αυτό περίπου μάς είπε ο κύριος Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ και τα ίδια πάνω-κάτω διαβάζει κανείς κυρίως από ανθρώπους πεπεισμένους εσχάτως πως «έχει και κάποια δίκια αυτός ο Τραμπ» (κάπου απολαμβάνουν το ενδεχόμενο του ραπίσματος στο τρισκατάρατο woke).
Είναι όμως έτσι; Είναι τόσο αθώα αυτή η δήθεν σοφή ψυχραιμία όσων πάνε να αντιμετωπίσουν τον Τραμπ περίπου ως έναν Αμερικανό Πάνο Καμμένο, κάτι χοντροκομμένο και μάλλον ανερμάτιστο, ένα επεισόδιο στην ιστορία της δυτικής δημοκρατίας που δεν ακυρώνει καθόλου την ηθική και πολιτική της ανωτερότητα;
Και αν όλα αυτά που ακούμε και βλέπουμε είναι όντως περαστική θύελλα; Αν είναι μια ιδιάζουσα συγκυρία φτιαγμένη από φόβους για το μέλλον και κόπωση από εκείνη την άλλη Αμερική, την Αμερική των «μειονοτικών φωνών» και αυτού που οι τραμπικοί έχουν φτάσει να αποκαλούν «ριζοσπαστική» ή «άκρα» αριστερά;
Όχι, φυσικά. Δεν είναι έτσι. Η «ψυχραιμία» είναι απλώς μια στάση βολεμένης βεβαιότητας, ένα δείγμα μπασμένου ρεαλισμού που αγγίζει έναν κυνισμό παρόμοιο με αυτόν που δείχνουν τώρα διάφορα συμφέροντα στην Αμερική και αλλού. Όταν κάποιος δεν έχει σκανδαλιστεί από τη θηριώδη δύναμη που έχουν αποκτήσει οι σημερινοί σύμμαχοι του Τραμπ (ισχύ τεράστια ήδη και επί Μπάιντεν και επί Ομπάμα), πώς να τρομάξει τώρα που βλέπουμε την άμεση συμμετοχή των ολιγαρχών στον νέο σχηματισμό εξουσίας; Και όταν από όλα τα κοινωνικά και ιδεολογικά προβλήματα της νέας εποχής έχει επικεντρώσει την ενέργειά του στην παραμυθία της «woke ανατροπής», πώς να μη διδάσκει «ψυχραιμία» τώρα που ο Αμερικανός Πρόεδρος υπογράφει κατά δεκάδες διατάγματα για να θεμελιώσει, μεταξύ άλλων, και την ιερή αλήθεια των «δύο φύλων»;
Να σταθούμε όμως στο πιο σημαντικό: έχουμε την ανάδυση νέων σχηματισμών εξουσίας στη Δύση. Με διαφορετικούς ρυθμούς και υφολογικές παραλλαγές, προχωράει η αποσύνθεση της μορφής πολιτικής και κουλτούρας που είχε συνδεθεί με τη «φιλελεύθερη δημοκρατία». Δεν πρόκειται πια για ένα είδος δεξιού λαϊκισμού. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των δεξιών λαϊκισμών μέχρι και την πανδημία (και εκεί φυσικά απογειώθηκε) ήταν η κινητοποίησή τους κατά διαφόρων πλευρών της τεχνολογικής-ψηφιακής μεταμόρφωσης. Η εναντίωση στα «τσιπάκια» και στο βασίλειο της τεχνο-ισχύος που θα αλλοίωνε τις ταυτότητες των απλών ανθρώπων. Τώρα, αντιθέτως, βλέπουμε πως η ρητορική της ελευθερίας (της ανάκτησης της ελευθερίας) αναθέτει ηγετικό ρόλο στους υπερχρηματοδότες και προπαγανδιστές της ανεμπόδιστης καινοτομίας και των έξυπνων κατακτήσεων (κατάκτηση επίγειων κυβερνήσεων/χωρών ή οικοπέδων στον Άρη). Τώρα ο Κυριάκος Βελόπουλος καλεί τον Μασκ στην ελληνική Βουλή και οι πατριώτες της αντι-νέας τάξης πίνουν νερό στο όνομα του πανέξυπνου X.
Ο νέος σχηματισμός εξουσίας είναι ένα καθεστώς που φέρνει κοντά την απόλυτη ελευθερία του «δυτικού» εγωιστή με κάποια επιλεκτικά στοιχεία old-style συμπεριφορών. Είχα μιλήσει αστειευόμενος για «μπέργκερ κινγκ δεξιά», εννοώντας ακριβώς την υιοθέτηση από την τραμπική ελίτ μιας παλιάς κοπής ανθυγιεινής λαϊκότητας. Ένα παιχνίδι εξέγερσης/αντεπίθεσης απέναντι στο bio, στο woke, στον «δικαιωματισμό», λέξεις που εκτοξεύονται συνεχώς για να δημιουργούν ένταση και ευφορία σε ένα κομμάτι (σημαντικό, όπως φαίνεται) του πληθυσμού. Τώρα φαίνεται να ανοίγεται μια εποχή όπου τα «τσιπάκια» εντάσσονται στην υπηρεσία του εθνικισμού, της έκτακτης κατάστασης και των επιθετικών εξαγορών στο επίπεδο των διακρατικών σχέσεων.
Και αν όλα αυτά που ακούμε και βλέπουμε είναι όντως περαστική θύελλα; Αν είναι μια ιδιάζουσα συγκυρία φτιαγμένη από φόβους για το μέλλον και κόπωση από εκείνη την άλλη Αμερική, την Αμερική των «μειονοτικών φωνών» και αυτού που οι τραμπικοί έχουν φτάσει να αποκαλούν «ριζοσπαστική» ή «άκρα» αριστερά;
Μόνο που όσοι συνεχίζουν να επιμένουν σε αυτή την εκδοχή (περί περαστικής καταιγίδας) δεν καταλαβαίνουν πως στην εποχή μας δεν περισσεύει χρόνος. Ούτε για την κατάσταση του κλίματος, ούτε για τις δημόσιες και πολιτικές ελευθερίες, ούτε για την προστασία της εργασίας των ανθρώπων, ούτε για τις διεθνείς σχέσεις και τα δικαιώματα εκατομμυρίων ανθρώπων που χρειάζονται πολλαπλάσια επισιτιστική, αναπτυξιακή, υγειονομική βοήθεια για να μην πεθάνουν.
Ήδη πριν από λίγες μέρες εκατοντάδες επιστήμονες έκρουσαν τον κώδωνα για μια πολύ σοβαρή −και φονική για μεγάλους πληθυσμούς στον Νότο− επισιτιστική κρίση. Ο νέος σχηματισμός εξουσίας που τώρα παίρνει το όνομα Τραμπ/Μασκ δείχνει προς την αντίθετη κατεύθυνση μιας στοιχειώδους κατανόησης των κινδύνων: παλινορθωμένο εθνικό σοβινισμό, αναστολή σε αναπτυξιακή βοήθεια, τέρμα η συμμετοχή στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, απόσυρση από τις όποιες συμφωνίες για το κλίμα κ.λπ.
Αν σκεφτούμε αυτό το σύνολο χειρονομιών –πέρα από τον συμβολισμό τους−, θα δούμε ότι συντονίζεται και κατά κάποιον τρόπο ενορχηστρώνει έναν ευρύτερο χορό προσώπων, κομμάτων, δικτύων. Είναι ήδη μια διεθνής της αντιδραστικής εξέγερσης που θαμπώνει τις πιο προηγμένες οικονομικές και διευθυντικές ελίτ και όχι πια μόνο τους «ψεκασμένους».
Υπάρχει από πάντα ο πειρασμός να στέκει κανείς έκθαμβος μπροστά στην επιτυχία, στην επίδειξη δύναμης και στο πρωτόγονο καλαμπούρι που επαναφέρει στη σκηνή την απατηλή απλότητα της παλαιο-αρσενικής ενέργειας. Και η «φιλελεύθερη» ένσταση σε όλα αυτά δεν μπορεί να πάει μακριά: δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη μαγεία των «εξορύξεων, εξορύξεων, εξορύξεων» (τρις το είπε ο Τραμπ στον λόγο του). Δεν μπορεί να ζητήσει δημόσιο έλεγχο στις πλατφόρμες, φτάνει μέχρι το fact checking. Δεν μπορεί να αμφισβητήσει την εκτίναξη των στρατιωτικών και αστυνομικών δαπανών. Δεν θέλει να αναθεωρήσει στ’ αλήθεια το εξιδανικευμένο μοντέλο του φιλελευθερισμού της «μεσαίας τάξης», μοντέλο που λειτούργησε για λίγες δεκαετίες στον Ψυχρό Πόλεμο αλλά τώρα είναι οικολογικά και κοινωνικά περαιωμένο. Επομένως, η όποια «φιλελεύθερη δημοκρατική» απάντηση στον τραμπισμό θα κινηθεί αναγκαστικά μεταξύ αισθητικής απόρριψης, ωφέλιμων πρακτικών συναλλαγών και επιλεκτικής ηθικής αποδοκιμασίας για κάποιες άθλιες χειρονομίες και λέξεις.
Ο νέος σχηματισμός εξουσίας έρχεται όμως ως ένα είδος πορνογραφίας της κυριαρχίας. Η κυριαρχία θέλει να επαναβεβαιώσει βίαια τον κώδικά της τόσο στα εξωτερικά σύνορα όσο και στις εσωτερικές κοινωνικές και πολιτισμικές σχέσεις. Ενώ έχει δεσμούς με μορφές μεγάλης εγκληματικότητας, σκηνοθετεί τη στρατιωτικο-αστυνομική απόκρουση της ανομίας. Ενώ έχει ενσωματώσει την περιφρόνηση στους κανόνες και στην ευπρέπεια, θα εμφανίζεται ως επανάσταση της «κοινής λογικής», σύνθημα που πάντα ασκεί κάποια γοητεία και στα μετριοπαθή κοινά. Δεν είναι θύελλα, όσο ένας τοξικός ωκεανός που μειώνει κατά πολύ (δυστυχώς) τις δυνατότητες μιας διαφορετικής διακυβέρνησης των παγκόσμιων κρίσεων.
Ας είμαστε λοιπόν ψύχραιμοι, δηλαδή ας τρομάξουμε με γόνιμους πολιτικά τρόπους. Ναι, να τρομάξουμε. Γιατί καμιά φορά το να τρομάζεις από τις εξελίξεις είναι απαραίτητο για τη διάσωση αυτού που οι παλαιοί ονόμαζαν δημοκρατικό πνεύμα.
