Πόσο μονογαμικό είναι στην πραγματικότητα το ανθρώπινο είδος; Πρόκειται για ένα παλιό ερώτημα που αποτελεί μόνιμο αντικείμενο συζήτησης.
Τώρα, ένας καθηγητής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ προσφέρει την απάντηση: βρισκόμαστε κάπου μεταξύ του ευρασιατικού κάστορα και της σουρικάτας ή ερπηστή ή μίρκατ (από την αγγλική του ονομασία «meerkat»). Αυτό προκύπτει από μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Proceedings of the Royal Society: Biological Sciences», η οποία κατατάσσει τους ανθρώπους στην κατηγορία των μονογαμικών σε σχέση με άλλα θηλαστικά.
Ο Μαρκ Ντιμπλ, επίκουρος καθηγητής Εξελικτικής Ανθρωπολογίας στο Κέιμπριτζ, δήλωσε ότι χρησιμοποίησε μια «θεωρητικά σημαντική, αλλά σχετικά παραγνωρισμένη» προσέγγιση ανάλυσης γενετικών δεδομένων για να προσδιορίσει το ποσοστό των ετεροθαλών και μη αδελφών που γεννιούνται σε έναν πληθυσμό, προκειμένου να καθορίσει πόσο μονογαμικός είναι. Αν και τα αποτελέσματά του έδειξαν σημαντική ποικιλία μεταξύ των ανθρώπινων κοινωνιών, συνολικά ενισχύουν τη θεωρία ότι η μονογαμική σύζευξη είναι ένα «βασικό ανθρώπινο χαρακτηριστικό» που μας έχει βοηθήσει να δημιουργήσουμε τις περίπλοκες και τεράστιες συνεργατικές ομάδες που είναι «ζωτικής σημασίας για την επιτυχία μας ως είδους».
Ο βαθμός στον οποίο οι άνθρωποι ήταν, και είναι, μονογαμικοί καθ' όλη τη διάρκεια της εξελικτικής τους πορείας αποτελεί αντικείμενο συζήτησης και ενδιαφέροντος για τους επιστήμονες, τους συμβούλους σχέσεων και όσους έχουν ένα, έστω, στοιχειώδες ενδιαφέρον για τη μαζική κουλτούρα.
Η μελέτη χρησιμοποίησε προϋπάρχοντα δεδομένα από 103 ανθρώπινες κοινωνίες και 34 μη ανθρώπινα είδη θηλαστικών για να δημιουργήσει έναν «πίνακα κατάταξης μονογαμίας» που συγκρίνει το ποσοστό των αδελφών που γεννήθηκαν από τους ίδιους γονείς. Στην κορυφή βρισκόταν το ποντίκι της Καλιφόρνιας –ένα μικροσκοπικό πλάσμα που ζευγαρώνει για όλη του τη ζωή– το οποίο αδελφούς/-ές από τον ίδιο πατέρα και την ίδια μητέρα σε ποσοστό 100%. Ακολουθούσε ο αφρικανικός άγριος σκύλος (85%) και ο αρουραίος του Νταμαράλαντ (79,5%). Οι άνθρωποι κατατάχθηκαν έβδομοι μεταξύ των αναλυθέντων, με 66%, γεγονός που μας καθιστά ελαφρώς λιγότερο μονογαμικούς από τον ευρασιατικό κάστορα, αλλά περισσότερο από τον γίββωνα Lar, τη σουρικάτα και την κόκκινη αλεπού. Το λιγότερο μονογαμικό ήταν το πρόβατο soay, είδος που ζει στη Σκωτία, το οποίο είχε μόλις 0,6% αδέλφια, ενώ οι πιο κοντινοί συγγενείς των ανθρώπων, π.χ. ο γορίλλας των βουνών και ο κοινός χιμπατζής, ζούσαν επίσης σε πολύ λιγότερο μονογαμικές κοινωνίες. Άλλα θηλαστικά στις τελευταίες θέσεις ήταν τρία είδη μακάκων, η μαύρη αρκούδα και η φώκια της Ανταρκτικής.
Ο βαθμός στον οποίο οι άνθρωποι ήταν και είναι μονογαμικοί καθ' όλη τη διάρκεια της εξελικτικής τους πορείας αποτελεί αντικείμενο συζήτησης και ενδιαφέροντος για τους επιστήμονες, τους συμβούλους σχέσεων και όσους έχουν, έστω, ένα στοιχειώδες ενδιαφέρον για τη μαζική κουλτούρα. Στοιχεία από πτηνά, θηλαστικά και έντομα υποδηλώνουν ότι η μετάβαση σε συνεργατικές κοινωνίες είναι πιο πιθανό να συμβεί σε μονογαμικά είδη, καθώς οι οικογένειες θεωρείται εξίσου πιο πιθανό να φροντίζουν τα δικά τους μέλη. Ωστόσο, ο βαθμός στον οποίο η μονογαμία αποτελεί «ένα τυπικό για το είδος μας σύστημα ζευγαρώματος» έχει αμφισβητηθεί, γράφει ο Ντιμπλ.
Ορισμένοι κοινωνιολόγοι υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι δεν προορίζονται να είναι μονογαμικοί, αν και πολλοί επιστήμονες λένε ότι η κοινωνική μονογαμία –η δημιουργία ζευγαριού για τη φροντίδα ενός παιδιού– έχει διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην ανθρώπινη εξέλιξη. Η σημασία των γιαγιάδων και της πατρικής φροντίδας έχει επίσης θεωρηθεί ως μια σημαντική δύναμη που έχει επηρεάσει την εξέλιξη των ανθρώπων.
«Όταν εξετάζουμε τα είδη ζώων που εμφανίζουν υψηλή συνεργατικότητα, όπως τα πουλιά, τα θηλαστικά και τα έντομα, η κυρίαρχη υπόθεση ονομάζεται "υπόθεση της μονογαμίας". Σύμφωνα με αυτήν η μετάβαση σε εξαιρετικά συνεργατικές κοινωνίες ζώων προηγείται της εξέλιξης του μονογαμικού ζευγαρώματος», λέει ο Ντιμπλ. «Οι συνέπειες της εξέλιξης δεν αφορούν απαραίτητα πάντα τη μονογαμία αλλά τη σταθερότητα του ζευγαριού όσον αφορά τη δημιουργία μακροπρόθεσμων αναπαραγωγικών σχέσεων». Λέει επίσης ότι τον ενδιέφερε να συγκρίνει τους ανθρώπους με άλλα θηλαστικά εκτός από τους χιμπατζήδες και τους γορίλες, τους πιο κοντινούς μας προγόνους, επειδή πιστεύει ότι είναι ένας παραμελημένος τομέας, «θεμελιώδης για την ανθρώπινη εξέλιξη».
Προηγούμενες μελέτες σχετικά με τον ρόλο της μονογαμίας στην ανθρώπινη κοινωνία βασίστηκαν σε απολιθώματα ή στη σύγκριση των κανόνων του γάμου σε διάφορες κουλτούρες. Η έρευνα του Ντιμπλ μελέτησε τα δεδομένα από ανθρώπινους πληθυσμούς και μη ανθρώπινα θηλαστικά είδη για να βρει τα ποσοστά των αδελφών από τον ίδιο πατέρα και την ίδια μητέρα. Για το ανθρώπινο δείγμα, η έρευνα χρησιμοποίησε αρχαιολογικά ή εθνογραφικά δεδομένα από διάφορες κοινωνίες, συμπεριλαμβανομένων των ταφικών χώρων της Εποχής του Χαλκού και των νεολιθικών οικισμών. Για τα θηλαστικά, πραγματοποίησε μια ανασκόπηση των υφιστάμενων επιστημονικών δεδομένων.
Η ανάλυση σχεδόν δύο εκατομμυρίων σχέσεων ανάμεσα σε ανθρώπινα αδέλφια και περισσότερων από 60.000 σχέσεων μεταξύ θηλαστικών έδειξε ότι το ποσοστό των αδελφών από τον ίδιο πατέρα και την ίδια μητέρα στις ανθρώπινες ομάδες συγκλίνει με τα ποσοστά που παρατηρούνται στα κοινωνικά μονογαμικά ζώα και «υπερβαίνει σταθερά τα ποσοστά που παρατηρούνται στα μη μονογαμικά θηλαστικά. Μερικοί άνθρωποι πιστεύουν ότι οι άνθρωποι είναι ένα ιδιαιτέρως μονογαμικό είδος και ίσως εκπλήσσονται όταν βλέπουν πόση ποικιλία υπάρχει, ενώ άλλοι πιστεύουν ότι στην πραγματικότητα δεν είμαστε και τόσο μονογαμικό είδος... Τα δεδομένα όμως δείχνουν ότι είμαστε».
Με στοιχεία από τη «Washington Post»
