Ένας από τους πιο σημαντικούς πολιτιστικούς οργανισμούς, ο ΝΕΟΝ, του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, που δημιουργήθηκε στην καρδιά της πρωτοφανούς οικονομικής κρίσης που ξέσπασε στη χώρα μας το 2012, ολοκληρώνει την πολιτιστική και κοινωνική του αποστολή, έχοντας υποστηρίξει την καλλιτεχνική δημιουργία και ενεργοποιήσει ένα νέο για τα τότε δεδομένα πολιτιστικό οικοσύστημα στην Ελλάδα.
Περίσσευε η συγκίνηση στη συγκέντρωση των εργαζόμενων στον ΝΕΟΝ και των δημοσιογράφων, όπου ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος ανακοίνωσε ότι ο πολιτιστικός οργανισμός που όσο κανένας άλλος εξέθεσε το κοινό στις προκλήσεις της σύγχρονης τέχνης ολοκληρώνει μέσα στο 2027 τη δραστηριότητά του. Με την πεποίθηση ότι η τέχνη μπορεί να εμπνέει, να ενώνει και να λειτουργεί ως καταλύτης αλλαγών, το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής του –περίπου 350 έργα– δωρίστηκε σε τέσσερα μουσεία σε τρεις χώρες από δύο ηπείρους, διασφαλίζοντας την έκθεσή τους σε ένα διευρυμένο διεθνές κοινό, τη μακροχρόνια φροντίδα τους και τη διαρκή συνομιλία τους με την τέχνη του μέλλοντος. Παράλληλα, στηρίζει τη σύγχρονη δημιουργία μέσω προγραμμάτων υποτροφιών και χορηγιών, διευκολύνοντας την πρόσβαση των καλλιτεχνών στη γνώση, την έρευνα και την παραγωγή, ενώ χρηματοδοτεί τη δημιουργία του νέου κτιρίου Τεχνών του Κολεγίου Αθηνών, το οποίο θα λειτουργήσει ως εκπαιδευτικό και εκθεσιακό κέντρο ανοιχτό στην κοινότητα, ενισχύοντας την καλλιτεχνική παιδεία.
Μέσα στα 14 χρόνια που μεσολάβησαν, δημιουργώντας ένα νέο περιβάλλον, ο ΝΕΟΝ συνέβαλε στη δημιουργία ενός καινούργιου κοινού με ενδιαφέρον για τη σύγχρονη τέχνη μέσα από εκθέσεις καλλιτεχνών που έγραψαν ιστορία, ενώ συνέδεσε τη σύγχρονη τέχνη με τον δημόσιο χώρο και μας έκανε να αντιληφθούμε την πρόσβασή μας σε αυτήν ως δημοκρατικό δικαίωμα. Διεύρυνε ένα κοινό που ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με έναν ολόκληρο κόσμο με έντονο αποτύπωμα και μια άυλη κληρονομιά που θα ακολουθήσει πολλούς από εμάς που παρακολουθήσαμε την εξαιρετική διαδρομή του σε κάθε βήμα μας.
«Το περιβάλλον στη δημιουργία του οποίου συνεισέφερε ο ΝΕΟΝ δεν μας χρειάζεται πλέον» είπε ο ιδρυτής του Δημήτρης Δασκαλόπουλος, από τους τελευταίους μιας σειράς συλλεκτών που άνοιξαν τις συλλογές τους στο κοινό, έκαναν μεγάλες δωρεές σε μουσεία ελληνικά και διεθνή και οργάνωσαν εκθέσεις-γεγονότα, που ξεκίνησαν συζητήσεις και καθόρισαν το πεδίο της σύγχρονης τέχνης και μιας ολόκληρης εποχής στην Ελλάδα.
Με την ίδρυση του ΝΕΟΝ άρχισε ένας δημιουργικός ανταγωνισμός μεταξύ των ιδρυμάτων που γέννησε μόνο καλά, με την Αθήνα να γίνεται διεθνής προορισμός της τέχνης, ενώ συνέβαλε στη δημιουργία δικτύων και υποδομών που θα συνεχίσουν να είναι χρήσιμα.
Επιμένοντας να είναι ένας θεσμός χωρίς δικό του κτίριο ή εκθεσιακό χώρο, μας σύστησε γνωστά όσο και απρόβλεπτα σημεία της Αθήνας, εκεί όπου η επιμελητική πρακτική δημιουργούσε χώρους συνύπαρξης με το κοινό, από το Ωδείο Αθηνών μέχρι το Αστεροσκοπείο, το Μουσείο Ακρόπολης και τη Δήλο, το Δημόσιο Καπνεργοστάσιο και τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή, φέρνοντας σπουδαία έργα τέχνης σε ένα ευρύ κοινό, ελεύθερα και δωρεάν, δημιουργώντας θύλακες προβληματισμού που συγχωνεύονταν με την ακαταμάχητη εμπειρία της επαφής με τη σύγχρονη τέχνη.
Από την Αθήνα της κρίσης στο Παλαιό Μουσείο Ακρόπολης
Ο ΝΕΟΝ ολοκληρώνει τη δραστηριότητά του με την τριλογία εκθέσεων Michael Rakowitz & Ancient Cultures στα κορυφαία μουσεία της χώρας, στο Μουσείο Ακρόπολης και στο Παλαιό Μουσείο Ακρόπολης, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών. Η τριλογία προσεγγίζει ζητήματα πολιτιστικής κληρονομιάς, απώλειας, αποκατάστασης και πολιτισμικής συνέχειας.
Δημιουργήθηκε το 2012 όταν η υποστήριξη της τέχνης και του πολιτισμού ήταν αδήριτη ανάγκη, αντανακλώντας την πεποίθηση του ιδρυτή του, Δημήτρη Δασκαλόπουλου, ότι η σύγχρονη τέχνη μπορεί να αφυπνίσει, να συγκινήσει και να κινητοποιήσει σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.
Στόχος του ήταν να φέρει το ευρύ κοινό σε επαφή με τις ιδέες και τις προκλήσεις της σύγχρονης τέχνης, σε μια εποχή που αναζητούσε νέα μοντέλα κοινωνικής συμμετοχής και ιδιωτικών πρωτοβουλιών. Επιλέγοντας ως πεδίο δράσης ολόκληρη την πόλη, εισήγαγε έναν καινοτόμο τρόπο λειτουργίας, ενεργοποιώντας διαφορετικούς εκθεσιακούς χώρους, ελεύθερα και δωρεάν προσβάσιμους σε όλους.
Υπό τη διεύθυνση της Ελίνας Κουντούρη, συνέδεσε την καλλιτεχνική δημιουργία με την καθημερινή ζωή της πόλης, ενισχύοντας τη συνύπαρξη, τη σύνδεση και τον διάλογο.
Μέσα από συνεργασίες με δημόσιους και πολιτιστικούς φορείς, ανέδειξε τη σύγχρονη τέχνη στον δημόσιο χώρο ως μέσο αναβάθμισης της αστικής εμπειρίας.
Ιδιαίτερα σημαντικές υπήρξαν οι συνεργασίες με το υπουργείο Πολιτισμού και αρχαιολογικούς φορείς, οι οποίες, μέσα από ανοιχτό διάλογο, αμοιβαία εμπιστοσύνη και επαγγελματισμό επέτρεψαν το άνοιγμα ιστορικών και αρχαιολογικών χώρων σε νέες εμπειρίες για το ευρύ κοινό, δημιούργησαν μια γόνιμη συνθήκη συμβίωσης ανάμεσα στην πολιτιστική κληρονομιά και τη σύγχρονη δημιουργία και διεύρυναν την αντίληψη για τη διαχρονικότητα της τέχνης.
Στα 14 χρόνια λειτουργίας του ο ΝΕΟΝ έχει πετύχει την πολιτική και κοινωνική του αποστολή και συνέβαλε ουσιαστικά στη διεύρυνση του κοινού της σύγχρονης τέχνης και στην ενίσχυση του πολιτιστικού οικοσυστήματος της χώρας. Σήμερα, στην Ελλάδα παρατηρείται αυξημένο ενδιαφέρον για τη σύγχρονη τέχνη, την ανάπτυξη πρωτοβουλιών από ποικίλους φορείς, την ενίσχυση των δράσεων κοινωφελών ιδρυμάτων και την ευρύτερη αναγνώριση της σημασίας της σύγχρονης τέχνης. Η Αθήνα και η Ελλάδα αποτελούν πλέον σημαντικό διεθνή προορισμό για καλλιτέχνες και φιλότεχνους, ενώ η λειτουργία του ΕΜΣΤ και νέων μουσείων ενισχύει περαιτέρω αυτήν τη δυναμική. Η γνώση, τα δίκτυα και οι υποδομές που δημιούργησε ο ΝΕΟΝ θα συνεχίσουν να ωφελούν το πολιτιστικό τοπίο, διασφαλίζοντας ότι η σύγχρονη τέχνη παραμένει ενεργή και προσιτή.
Η δράση και η κληρονομιά του NEON
Ο ΝΕΟΝ έχει πραγματοποιήσει 44 εκθέσεις σε 34 διαφορετικές τοποθεσίες, σε μουσεία, αρχαιολογικούς, ιστορικούς και αστικούς χώρους. Έχει παρουσιάσει έργα 274 καλλιτεχνών (103 Ελλήνων και 171 από το εξωτερικό) και έχει πραγματοποιήσει 105 αναθέσεις νέων έργων σε 75 καλλιτέχνες, έχει συνεργαστεί με 25 επιμελητές τέχνης (17 Έλληνες και 8 από το εξωτερικό) και έχει υποδεχθεί στις εκθέσεις του συνολικά 584.700 επισκέπτες.
Επίσης, έχει εκδώσει 28 καταλόγους, όπου αποτυπώνονται λεπτομερώς οι εκθέσεις του, μέσα από φωτογραφίες και κείμενα.
Ουσιώδη θέση στη δράση έχουν τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τα προγράμματα υποστήριξης των νέων καλλιτεχνών καθώς και η ενίσχυση των φορέων με τους οποίους συνεργάζεται. Μέσω χορηγιών, υποτροφιών, εργασιών ανακαίνισης, υποδομής και εξοπλισμών έχει διαθέσει σχεδόν 6 εκατομμύρια ευρώ.
Το πρόγραμμα χορηγιών έχει υποστηρίξει 259 ανεξάρτητες πρωτοβουλίες, ενώ περίπου 2.500 καλλιτέχνες επωφελήθηκαν μέσω αυτών των προγραμμάτων. Εκατόν πενήντα πέντε από τα projects που χρηματοδοτήθηκαν υλοποιήθηκαν στην Αθήνα, 81 σε άλλα μέρη της Ελλάδας, αρκετά από αυτά περιόδευσαν διεθνώς και 23 πραγματοποιήθηκαν απευθείας στο εξωτερικό. Μέσω του προγράμματος υποτροφιών, ο ΝΕΟΝ έχει στηρίξει 75 νέους επαγγελματίες της τέχνης και φοιτητές για μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές, χτίζοντας ένα σταθερό δίκτυο επαγγελματιών που θα συμβάλουν με την τεχνογνωσία τους στο πολιτιστικό οικοσύστημα.
Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Είναι αυτό τέχνη;» («Is this art?») είναι το πρώτο πρόγραμμα σε δημόσια σχολεία που εστιάζει στη σύγχρονη τέχνη. Σε συνεργασία με το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο υλοποιήθηκαν 1.000 προγράμματα που έφτασαν σε 20.000 μαθητές και 1.400 δασκάλους, σε 161 δημόσια και ιδιωτικά σχολεία στην Αττική και την Εύβοια, αλλά και διαδικτυακά σε σχολεία της Αττικής, του Πειραιά, της Δράμας, της Λήμνου και των Βρυξελών. Επιπλέον, περισσότεροι από 21.000 μαθητές, δάσκαλοι, γονείς, φοιτητές, ομάδες επαγγελματιών και μη έχουν συμμετάσχει σε περισσότερες από 1.000 ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα που πραγματοποιήθηκαν σε όλες τις εκθέσεις του ΝΕΟΝ.
Το πρόγραμμα ανταλλαγής επιμελητών του ΝΕΟΝ σε συνεργασία με τη Whitechapel Gallery έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο 210 νέων επιμελητών και επαγγελματιών που ενισχύουν την καλλιτεχνική διασύνδεση μεταξύ της Ελλάδας και της Βρετανίας.
Παράλληλα, περισσότεροι από 1.000 άνθρωποι έχουν εκπαιδευθεί στο πρόγραμμα Educate the Educator σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Βόλο.
Από το 2013 έως το 2020, ο ΝΕΟΝ υπήρξε μοναδικός χορηγός της Outset.Greece, του ελληνικού τμήματος της Outset Contemporary Art Fund που υποστήριξε 69 πρωτοβουλίες και 891 καλλιτέχνες, περιλαμβανομένων εκθέσεων, νέων καλλιτεχνικών δημιουργιών και εκπαιδευτικών δράσεων, διαθέτοντας 490.000 ευρώ.
Προτού λειτουργήσει το ΕΜΣΤ για το κοινό, ο ΝΕΟΝ εισήγαγε το πρόγραμμα NEON Fund for EMST, προσφέροντας 50.000 ευρώ ετησίως για αγορά έργων επιλογής του μουσείου για τον εμπλουτισμό της μόνιμης συλλογής του από διεθνείς εκθέσεις. Συνολικά, σε αυτό το διάστημα διέθεσε 250.000 ευρώ στο ΕΜΣΤ, το οποίο απέκτησε 25 νέα έργα.
Με τομέα δραστηριότητας την πόλη, ο ΝΕΟΝ συνεργάστηκε με κρατικούς πολιτιστικούς φορείς και αξιοποίησε εμβληματικά ιστορικά κτίρια και αρχαιολογικούς χώρους για να τα φέρει στο προσκήνιο της πολιτιστικής δραστηριότητας. Αποκορύφωμα ήταν η ανακαίνιση 6.500 τ.μ. του κτιρίου του πρώην Δημόσιου Καπνεργοστασίου το 2021, μια επένδυση 1,4 εκατ. ευρώ, και δημιουργία του σύγχρονου κέντρου πολιτισμού που παρέδωσε στη Βουλή των Ελλήνων. Επιπλέον, ανακαίνισε και δημιούργησε έναν χώρο τέχνης στο Ωδείο Αθηνών το 2016, ενώ έχει πραγματοποιήσει έργα υποδομής, κατασκευαστικές και ανακαινιστικές εργασίες και παρείχε εξοπλισμό σε 12 ελληνικά ιδρύματα και οργανισμούς ως συνέχεια συνεργασιών και εκθέσεων που πραγματοποιήθηκαν στους χώρους τους.
Ο ΝΕΟΝ έχει συνεργαστεί στενά με το υπουργείο Πολιτισμού και δημόσιους φορείς για την επιμέλεια και παρουσίαση 17 εκθέσεων σύγχρονης τέχνης σε αρχαιολογικούς και ιστορικούς χώρους σε όλη την Ελλάδα, προσφέροντας νέες προοπτικές στην πολιτιστική κληρονομιά. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, έχει δωρίσει σύγχρονα έργα τέχνης στους αρχαιολογικούς χώρους όπου εκτέθηκαν, σε συνεργασία με τις Εφορείες Αρχαιοτήτων.
Δωρεά του έργου RULE II (2019) του Βρετανού καλλιτέχνη Antony Gormley στο νησί της Δήλου το 2025, το πρώτο έργο σύγχρονης τέχνης που εγκαταστάθηκε μόνιμα σε αρχαιολογικό χώρο στην Ελλάδα.
Δωρεά των έργων Πρόλογος 1 & Πρόλογος 2 (2015) της κύπριας καλλιτέχνιδας Μαρίας Λοϊζίδου στο Μουσείο του Κεραμεικού.
