Στο τεύχος Μαρτίου, η Poetry Foundation επαναφέρει το Paradise Lost ως ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα έργα του δυτικού κανόνα, ένα βιβλίο που εξακολουθεί να πυροδοτεί συζητήσεις για τη θεολογία, την εξουσία, το φύλο και, πάνω απ’ όλα, για τον πιο γοητευτικό του χαρακτήρα: τον Σατανά.
Ο Τζον Μίλτον έγραψε το Paradise Lost για να «δικαιώσει τους δρόμους του Θεού προς τους ανθρώπους». Ομως το μεγάλο του έπος, που κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1667 και το 1674 επανεκδόθηκε σε πιο οριστική μορφή, δεν έμεινε στην ιστορία μόνο ως θρησκευτικό ή λογοτεχνικό μνημείο. Εμεινε και ως το βιβλίο που χάρισε στη δυτική φαντασία έναν από τους πιο γοητευτικούς και αμφιλεγόμενους «κακούς» της.
Αυτό που έμεινε πιο έντονα στη μνήμη των αναγνωστών δεν ήταν μόνο ο Θεός, ο Αδάμ ή η Εύα, αλλά ο ίδιος ο Σατανάς. Ο πεσμένος άγγελος του Paradise Lost δεν είναι μια απλή μορφή κακού. Είναι περήφανος, πληγωμένος, ρητορικά σαρωτικός και απόλυτα βέβαιος για το δίκιο του. Ισως γι’ αυτό το ποίημα εξακολουθεί να γεννά την ίδια βασική απορία εδώ και αιώνες: είναι ένα έπος της θείας τάξης ή το βιβλίο που έκανε τον αντίπαλό της ακαταμάχητο;
Η γοητεία του δεν είναι τυχαία. Ο Μίλτον χρησιμοποιεί τη φόρμα του έπους, αλλά την οδηγεί αλλού. Πολλά από τα παραδοσιακά γνωρίσματα του ηρωισμού, η δύναμη, η ρητορική ορμή, η αδιαλλαξία, η βούληση για σύγκρουση, περνούν στον Σατανά. Ετσι, ένας χαρακτήρας φτιαγμένος για να ενσαρκώνει την πτώση αποκτά το εκτόπισμα ενός σκοτεινού πρωταγωνιστή.
Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι αργότερα οι Ρομαντικοί είδαν στον Σατανά του Μίλτον κάτι περισσότερο από τον εχθρό του Θεού. Είδαν μια μορφή εξέγερσης απέναντι στην εξουσία, έναν χαρακτήρα που συνδυάζει αλαζονεία, τραύμα και χαρισματική αυτοπεποίθηση. Κάπως έτσι, το Paradise Lost μοιάζει να γεννά πολύ νωρίς ένα πρότυπο που σήμερα συναντάμε παντού: τον γοητευτικό αντίπαλο, τη μορφή που είναι επικίνδυνη ή καταστροφική, αλλά ταυτόχρονα τόσο σύνθετη ώστε δεν μπορείς να την απορρίψεις απλώς ως κακή.
Με άλλα λόγια, πολύ πριν από τη σύγχρονη εμμονή με τους αντιήρωες, ο Μίλτον είχε ήδη φτιάξει μια μορφή που λειτουργεί ακριβώς έτσι. Γι’ αυτό και το έργο επιστρέφει διαρκώς στη συζήτηση. Οχι μόνο επειδή διαβάζεται ως «το βιβλίο του Σατανά», αλλά και επειδή εξακολουθεί να σηκώνει αντικρουόμενες αναγνώσεις για την εξουσία, την πτώση, τις σχέσεις φύλου και τη θέση της Εύας. Το Paradise Lost δεν επιβιώνει μόνο ως κλασικό κείμενο. Επιβιώνει ως πεδίο διαμάχης.
Ακόμη και η ιστορία του ως αντικειμένου λέει κάτι γι’ αυτή την αντοχή. Η έκδοση του 1688, η πρώτη σε folio και η πρώτη εικονογραφημένη, βοήθησε αποφασιστικά να περάσει από μεγάλο ποίημα σε πολιτισμικό μνημείο. Δεν ήταν πια μόνο ένα έργο προς ανάγνωση, αλλά και ένα αντικείμενο κύρους, φτιαγμένο για να μείνει.
Ισως γι’ αυτό το Paradise Lost εξακολουθεί να αντέχει τόσο δυνατά. Οχι μόνο επειδή ανήκει στον λογοτεχνικό κανόνα, αλλά επειδή χωρά μέσα του μια ένταση που δεν παλιώνει ποτέ: την ανάγκη για τάξη και τη γοητεία της εξέγερσης. Ο Μίλτον θέλησε να υμνήσει το θείο σχέδιο. Οι αναγνώστες, όμως, δεν έπαψαν ποτέ να γοητεύονται από εκείνον που το αμφισβήτησε.
