Μια νέα μεγάλη έκθεση στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Γάνδης φέρνει στο προσκήνιο περισσότερες από 40 γυναίκες δημιουργούς από τις Κάτω Χώρες, από το 1600 έως το 1750. Το πραγματικό της στοίχημα, όμως, δεν είναι μόνο η αποκατάσταση ξεχασμένων ονομάτων, αλλά η αμφισβήτηση της ίδιας της ιστορίας της τέχνης, που έμαθε να θυμάται το μπαρόκ σχεδόν αποκλειστικά μέσα από ανδρικές μορφές.
Η έκθεση “Unforgettable: Women Artists from Antwerp to Amsterdam, 1600-1750” άνοιξε στη Γάνδη στις 7 Μαρτίου και θα διαρκέσει έως τις 31 Μαΐου 2026. Συγκεντρώνει έργα από περισσότερες από 40 γυναίκες καλλιτέχνιδες και παρουσιάζει ένα πολύ ευρύτερο φάσμα δημιουργίας απ’ αυτό που συνήθως χωρά στον κανόνα των “παλιών δασκάλων”: από ζωγραφική, χαρακτική και γλυπτική μέχρι υφαντά, δαντέλα και χαρτοκοπτική. Το ίδιο το μουσείο το λέει καθαρά: “Old masters were women too.”
Αυτό είναι και το πιο δυνατό σημείο της έκθεσης. Δεν προσθέτει απλώς μερικά γυναικεία ονόματα σε μια ήδη γραμμένη αφήγηση. Προσπαθεί να δείξει ότι οι γυναίκες δεν ήταν περιθωριακή εξαίρεση στην καλλιτεχνική ζωή των Κάτω Χωρών, αλλά ενεργό και ουσιαστικό κομμάτι της. Μετά από περισσότερα από δύο χρόνια έρευνας, το εγχείρημα επιχειρεί να αποκαταστήσει όχι μόνο πρόσωπα, αλλά και ολόκληρες μορφές δημιουργίας που η μεταγενέστερη ιστορία της τέχνης υποβάθμισε ή άφησε ανώνυμες.
Η Judith Leyster είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαγραφής. Γνωστή και αναγνωρισμένη όσο ζούσε, ξεχάστηκε γρήγορα μετά τον θάνατό της, με έργα της να αποδίδονται στον Frans Hals, σε άλλους άνδρες ζωγράφους ή απλώς σε “άγνωστο δάσκαλο”. Η έκθεση την επαναφέρει όχι ως υποσημείωση, αλλά ως κεντρική μορφή μιας περιόδου που η ιστορία της τέχνης προτίμησε να θυμάται αλλιώς.
Το ίδιο ισχύει και για άλλες δημιουργούς που εμφανίζονται στην έκθεση, όπως η Maria van Oosterwijck, η Johanna Koerten, η Rachel Ruysch ή η Louise Hollandine. Κάποιες ήταν περιζήτητες στην εποχή τους, κάποιες πληρώνονταν ακριβά, κάποιες δούλευαν σε μέσα που αργότερα θεωρήθηκαν “δευτερεύοντα” και έμειναν έξω από τον μουσειακό πυρήνα της ζωγραφικής. Αυτό που μοιάζει σήμερα με ανακάλυψη είναι, σε μεγάλο βαθμό, αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο γράφτηκε ο κανόνας τον 19ο αιώνα, όταν η ιστορία της τέχνης αποφάσισε ποιο έργο άξιζε να μείνει ορατό και ποιο όχι.
Γι’ αυτό και το ενδιαφέρον της έκθεσης δεν βρίσκεται μόνο στη “δικαίωση” ξεχασμένων γυναικών του μπαρόκ. Βρίσκεται και στο ότι εκθέτει το ίδιο το φίλτρο μέσα από το οποίο μάθαμε να κοιτάζουμε την ευρωπαϊκή τέχνη. Η Γάνδη δεν μας λέει απλώς ότι υπήρχαν και γυναίκες δημιουργοί. Μας λέει ότι ο ορισμός του “old master” ήταν εξαρχής πιο ανοιχτός απ’ όσο επέτρεψε η ιστορία να θυμόμαστε.
