ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ ΠΟΥ ΜΑΣ ΠΕΡΑΣΕ έκρυβε μια παράξενη πρωτιά για το ελληνικό Twitter – εκεί που συνήθως τρεντάρουν reality και τηλεοπτικές σειρές, πολιτικοί και πολιτική, θέματα και ανθυπο-θέματα της επικαιρότητας, βρέθηκαν οι «Σφήκες» (όχι του Αριστοφάνη) και η Λένα Κιτσοπούλου. Τις εντυπώσεις των εξοργισμένων (σ.σ.: είτε τους άρεσε η προσέγγιση της παράστασης είτε όχι, η οργή ήταν δεδομένη) συνόδευε και ο γερμανικός όρος “entartete kunst” που είχε χρόνια να ακουστεί στο ελληνικό έδαφος.
Παρ’ όλα αυτά, η Επίδαυρος σηκώνει τέτοιες συζητήσεις, κάποιοι γνώριζαν τον όρο και σοκαρίστηκαν, κάποιοι όχι και προσπέρασαν. Όλοι όσοι αγαπάνε βαθιά την Τέχνη πάθανε μικρα εγκεφαλικά από τις ακρότητες, τις ύβρεις, την ανθρωποφαγία που ακολούθησε της παράστασης. Εδώ, οι ακρότητες δεν είχαν καλλιτεχνικό υπόβαθρο και σίγουρα δεν άρμοζαν ούτε στην Κιτσοπούλου ούτε σε κανέναν άλλον δημιουργό.
Όμως, για τι ακριβώς μιλάμε, όταν μιλάμε για "entartete kunst";
Η “Entartete Kunst” (ή επί το ελληνικότερον «εκφυλισμένη Τέχνη») ήταν ένας υποτιμητικός όρος που υιοθετήθηκε από το ναζιστικό καθεστώς στη Γερμανία. Μια έκθεση με τίτλο "Entartete Kunst" εγκαινιάστηκε στο Μόναχο το 1937 και παρουσίαζε έργα που θεωρούνταν «προσβολή του γερμανικού αισθήματος». Για την ιστορία, η έκθεση περιόδευσε σε όλη τη χώρα και ο χαρακτηρισμός περί «εκφυλισμού» αφορούσε σχεδόν το σύνολο της γερμανικής μοντερνιστικής τέχνης, ενώ στο μεταξύ –εννοείται!– είχαν κατασχεθεί έργα διεθνώς αναγνωρισμένων καλλιτεχνών όπως ο Πικάσο.
Η “Entartete Kunst” (ή επί το ελληνικότερον «εκφυλισμένη Τέχνη») ήταν ένας υποτιμητικός όρος που υιοθετήθηκε από το ναζιστικό καθεστώς στη Γερμανία. Μια έκθεση με τίτλο "Entartete Kunst" εγκαινιάστηκε στο Μόναχο το 1937 και παρουσίαζε έργα που θεωρούνταν «προσβολή του γερμανικού αισθήματος».
Επίσης, για την ιστορία, το μοναδικό γνωστό αντίγραφο του πλήρους καταλόγου της Entartete Kunst που κατασχέθηκε από το ναζιστικό καθεστώς από δημόσια ιδρύματα της Γερμανίας, κυρίως κατά τη διάρκεια του 1937 και του 1938, το κατέχει το Victoria & Albert Museum.
Ο κατάλογος –με περισσότερα από 16.000 έργα τέχνης– συντάχθηκε από το Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda (Υπουργείο Διαφώτισης και Προπαγάνδας του Ράιχ) γύρω στα 1942.
Φαίνεται μάλιστα ότι ο κατάλογος συντάχθηκε ως τελική καταγραφή, αφού είχαν ολοκληρωθεί οι πωλήσεις και οι εκποιήσεις των κατασχεμένων έργων τέχνης το καλοκαίρι του 1941. Οι δύο δακτυλογραφημένοι τόμοι του καταλόγου παρέχουν κρίσιμες πληροφορίες σχετικά με την προέλευση, το ιστορικό των εκθέσεων και την τύχη κάθε έργου τέχνης.
Πώς να διαβάσετε την απογραφή Entartete Kunst
Η απογραφή αποτελείται από 482 σελίδες (συμπεριλαμβανομένων των κενών σελίδων και μιας σελίδας που λείπει), οι οποίες χωρίζονται σε δύο τόμους. Οι καταχωρίσεις είναι οργανωμένες αλφαβητικά με βάση την πόλη, το ίδρυμα και το όνομα του καλλιτέχνη. Ο τόμος 1 καλύπτει τις πόλεις Aachen έως Görlitz, ενώ ο τόμος 2 καλύπτει τις πόλεις Göttingen έως Zwickau.
Μπορείτε να ρίξετε μια ματιά στους δύο τόμους της εκφυλισμένης Τέχης εδώ και εδώ.
Προέλευση της απογραφής
Ο κατάλογος έγινε δωρεά στην Εθνική Βιβλιοθήκη Τέχνης του V&A από την Elfriede Fischer, χήρα του Heinrich Robert (Harry) Fischer, το 1996. Αποτελεί μέρος της συλλογής Fischer της Εθνικής Βιβλιοθήκης Τέχνης.
Ο Harry Fischer προφανώς συνέλεξε το μεγαλύτερο μέρος ή το σύνολο του υλικού της συλλογής Fischer στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970, με σκοπό να το δωρίσει στο V&A. Αν και δεν είναι ακόμη γνωστό πώς, πότε και για ποιο σκοπό ο Fischer απέκτησε τον κατάλογο, φαίνεται ότι τον είχε στην κατοχή του τουλάχιστον από τα τέλη της δεκαετίας του 1960. Οι δύο τόμοι του καταλόγου φαίνεται να έχουν δεθεί (ή επαναδεθεί) περίπου την ίδια εποχή και φυλάσσονται σε ένα (ομολογουμένως ταιριαστό για το πολύτιμο αρχείο) σκούρο γκρι κουτί με τον τίτλο "Entartete Kunst" με χρυσή σφραγίδα στη ράχη.
Στο αντίγραφο του απολογισμού του V&A δεν υπάρχει επίσημη σελίδα τίτλου. Η πρώτη σελίδα του τόμου 1 περιλαμβάνει τον τίτλο Entartete Kunst, γραμμένο με κεφαλαία γράμματα και με τη λέξη "Entartete" σε εισαγωγικά. Ο τίτλος προστέθηκε μετά την πρώτη δημιουργία του εγγράφου και ενδέχεται να έχει γραφτεί από τον ίδιο τον Harry Fischer.
Άλλα γνωστά αντίγραφα
Είναι γνωστό ότι δύο άλλα αντίτυπα μιας παλαιότερης έκδοσης του τόμου 1 (A-G) «επέζησαν» του πολέμου και βρίσκονται σήμερα στα Γερμανικά Ομοσπονδιακά Αρχεία στο Βερολίνο (R55/20744, R55/20745). Και τα δύο αντίτυπα έχουν τον ίδιο χειρόγραφο τίτλο, με μαύρο μελάνι: Beschlagnahmte Werke/nach Museen geordnet (Κατασχεθέντα έργα, ταξινομημένα κατά μουσείο). Και τα δύο αντίτυπα περιέχουν επίσης τον ίδιο δακτυλογραφημένο κατάλογο έργων τέχνης, ταξινομημένο κατά πόλη, ίδρυμα και καλλιτέχνη. Ένα από τα έγγραφα του Βερολίνου (R55/20745) ήταν σαφώς το αντίγραφο εργασίας, καθώς περιλαμβάνει επίσης πρόσθετες χειρόγραφες πληροφορίες σχετικά με την τύχη μεμονωμένων έργων. Πολλές από τις καταχωρίσεις έχουν σημειωθεί με σύμβολα που δείχνουν ότι καταστράφηκαν, πουλήθηκαν ή ανταλλάχθηκαν. Αν και οι πληροφορίες ποικίλλουν σε λεπτομέρειες, φαίνεται πιθανό ότι ο κατάλογος του V&A δημιουργήθηκε από αυτόν τον προηγούμενο κατάλογο ή κάτι παρόμοιο. Πιθανώς υπήρχε επίσης ένας κύριος κατάλογος, με σειρά αριθμού απογραφής.
Περισσότερες πληροφορίες για την «εκφυλισμένη Τέχνη»
Το Freie Universität Berlin παρέχει μία από τις κύριες διαδικτυακές πηγές περαιτέρω πληροφοριών σχετικά με την "Entartete Kunst" και την τύχη των μεμονωμένων έργων τέχνης. Συγκεκριμένα, το Πανεπιστήμιο διατηρεί μια εκτεταμένη βάση δεδομένων που περιλαμβάνει καταχωρίσεις για πολλά από τα έργα τέχνης που περιλαμβάνονται στον κατάλογο που τηρεί το V&A. Είναι δυνατή η αναζήτηση έργων με βάση το όνομα του καλλιτέχνη, τον αριθμό απογραφής του Entartete Kunst, τον έμπορο κ.λπ.
Σε κάθε περίπτωση και πέρα από το θέμα του καταλόγου των «απαγορευμένων» –γιατί γι’ αυτό μιλάμε εδώ– αρμοδιότεροι για την ουσία της παράστασης της Κιτσοπούλου είναι άλλοι, και ας μιλήσουν εκείνοι γι’ αυτό!
Με στοιχεία από το V&A Museum
