Το άκρως πρωτότυπο αλφαβητάρι θανάτου του Κυριάκου Χαρίτου

Ένα άκρως πρωτότυπο αλφαβητάρι θανάτου Facebook Twitter
Ο Κυριάκος Χαρίτος. Εικονογράφηση: Bianka/LifO
0



Η ΖΩΗ ΜΑΣ ΙΣΩΣ
να μην ήταν τόσο ένδοξη αν δεν μεσολαβούσε η ύστατη στιγμή του χαίρε, η ακροτελεύτια λάμψη του αποχαιρετισμού, η σιωπηρή τελεία που απειλεί να σαρώσει κάθε σημαντική ή ασήμαντη πράξη: καλλιτέχνες, ποιητές, επιστήμονες, όλοι είναι ανυπεράσπιστοι την ώρα που εκείνος θα ορίσει, όπως στην παρτίδα σκάκι στην κινηματογραφική «Έβδομη σφραγίδα», την τελευταία του κίνηση.

Πολλά έχουν γραφτεί γύρω από την εποποιία του θανάτου, μια έννοια που διεκδίκησαν επί ίσοις όροις θρησκεία και φιλοσοφία για να επαναπροσδιορίσουν το περιεχόμενο της μεταφυσικής, ενώ οι θεωρητικοί κλάδοι προφανώς δεν θα υπήρχαν αν ο θάνατος δεν επέβαλε στα στοχαστικά τους περάσματα την πανίσχυρη παρουσία του.

Μπορεί ο Χάιντεγκερ να αντέστρεψε τους όρους και να έκανε τον θάνατο σημείο εκκίνησης αντί τέλους, αλλά ήξερε ότι ήταν η εμπειρία του επικείμενου θανάτου που έδωσε στον «Ιβάν Ιλίτς» του Τολστόι τον αυθεντικό ή μη χαρακτήρα της ύπαρξής του.

Πολλοί, βέβαια, ξεπερνώντας τα φιλοσοφικά ή τα ανθρωπολογικά μονοπάτια, φάνηκαν να στέκονται πιο περιπαικτικά απέναντί του, κάπου στο μεταίχμιο μεταξύ λογοτεχνίας και ποίησης, χαρίζοντάς του μια παράδοξη υπόσταση: από τον Μπέκετ έως τον Μαλαρμέ και τον παράξενο Ιγκίτορ του, που πεθαίνει έξω από τα όρια του θανάτου, «πτώμα που έγινε από το απλωμένο χέρι του μυστικού που κρατούσε», όπως έγραφε ο Μορίς Μπλανσό στον «Χώρο της λογοτεχνίας» (μτφρ. Δημήτρης Δημητριάδης, Πλέθρον), «σε αυτό το παιχνίδι που παίζεται μέσα στο γεγονός του θανάτου, όχι εναντίον του τυχαίου ή μαζί με το τυχαίο αλλά μέσα σε εκείνη την περιοχή όπου τίποτα δεν μπορεί να συλληφθεί, μήπως αυτή η σχέση με την αδυνατότητα μπορεί να προεκταθεί ακόμα περισσότερο ώστε να λάβει χώρα ένα Ωσάν με το οποίο θα άρχιζε να σχηματίζεται και ο ίλιγγος του έργου, ένα παραλήρημα που συγκροτείται "από μια μικρή θαρραλέα λογική" από ένα "είδος γέλιου που μεριμνά", "βωβού εξιλαστηρίου"»;

Σε αυτήν ακριβώς τη θαρραλέα αβεβαιότητα που παραμένει ασύλληπτη ως θεωρητική σκέψη, σε αυτό το ενδιάμεσο που τολμάει να μιλάει για τον θάνατο περιπαίζοντας την ισχυρή παρουσία του, σαν να εξαπάτησε με κίβδηλο οβολό τον θρασύτατο βαρκάρη του, φαίνεται να στήνει ο Κυριάκος Χαρίτος τη δικό του πανηγυρική παρέλαση του θανάτου. Δίνοντας την αίσθηση ότι εικονοποιεί δυναμικά τον θάνατο για να εκδικηθεί την επίγεια παρουσία του με τρόπο παιγνιώδη και σοβαρό, φτιάχνοντας ένα δικό το μόρφωμα που διαβάζεται ως ποίηση αλλά και ως αλλόκοτο μανιφέστο, στήνει μια άκρως πρωτότυπη «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα.

Στόχος του συγγραφέα δεν ήταν να γράψει άλλο ένα θεωρητικό δοκίμιο για το θνήσκειν, μια πραγματεία για τις παράδοξες ατραπούς των πολλαπλών εκδοχών του τέλους αλλά να δει τον θάνατο ως πρόσωπο, ως πρωταγωνιστή της δικής του, άρα και της δικής μας προσωπικής υπαρξιακής παρωδίας. Αρκεί να φανταστούμε τον θάνατο ως χαρακτήρα για να απομυθοποιήσουμε το κραταιό του εύρος, τη δύναμη που έχει να καθορίζει τους οριστικούς αποχαιρετισμούς, τους μεγάλους έρωτες ακόμα και τις επιγραφές στις επιτύμβιες στήλες.

Στόχος του συγγραφέα δεν ήταν να γράψει άλλο ένα θεωρητικό δοκίμιο για το θνήσκειν, μια πραγματεία για τις παράδοξες ατραπούς των πολλαπλών εκδοχών του τέλους, αλλά να δει τον θάνατο ως πρόσωπο, ως πρωταγωνιστή της δικής του, άρα και της δικής μας προσωπικής υπαρξιακής παρωδίας.

Στον βαθμό που όλοι γινόμαστε κοινωνοί των διαφορετικών εκδοχών του θανάτου και ξέρουμε ότι αυτός δεν έρχεται πάντα ντυμένος με το ίδιο κουστούμι, καθώς άλλοτε φθάνει απρόσκλητος και άλλοτε σαν κάτι που περιμέναμε από καιρό, απειλητικός αλλά ακόμα και σωτήριος, ο Χαρίτος θεώρησε καλό να αποκαλύψει τις πολλαπλές του όψεις: κάποια στιγμή τον φαντάζεται «να έρχεται να διακόψει ένα υπαρξιακό στρίμωγμα που ενδεχομένως να βασανίζει είτε το υποκείμενο είτε αυτούς που μένουν πίσω», όπως συμβαίνει με τον τυχαίο θάνατο ενός φρικτού δολοφόνου (Ο θάνατος της διευκόλυνσης), άλλοτε «έχουμε να κάνουμε με έναν θάνατο τόσο ακριβή και λεπτολόγο, που καταντά σχεδόν ανίερος, σχεδόν αβάσταχτος και ορισμένες φορές απλά εκνευριστικός», όπως όταν κάποιος πεθαίνει γιατί κάτι απρόσμενο προέκυψε, σαν κάτι που ξεκόλλησε από μια πινακίδα (Ο θάνατος της χρονικής υπομονάδας), άλλοτε μιλάμε για έναν θάνατο ευγενή που έρχεται στον ύπνο σου και χωρίς να το καταλάβεις.

Εν ολίγοις, είναι άπειρα τα είδη των θανάτων που περιγράφονται στο βιβλίο ως μικρές σκηνικές αναπαραστάσεις, εμπλουτισμένες από τις άπειρες εκφραστικές δυνατότητες και την ικανότητα της αστείρευτης εικονοποιίας που διαθέτει ο συγγραφέας: από τον πιο ηρωικό και αστείο θάνατο έως τον θάνατο του θεϊκού αγγίγματος (θεοτήτων και μυθικών όντων), όπου η ποινή του θανάτου «μειώνεται» σε αυτό που ονομάζουμε Μεταμόρφωση. Σαν μια «μετάπλαση», όπως την αποκαλεί ο Χαρίτος, του όντος σε κάτι πέραν του ανθρώπινου, ουσιαστικά σε μια νέα μορφή ζωής.

Χαρίτος
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ Κυριάκος Χαρίτος Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου, Εκδόσεις: Στερέωμα

Την ίδια στιγμή όμως το βιβλίο, εκτός από την ευφάνταστη σύλληψη των διαφορετικών εκδοχών του θανάτου, διαθέτει μια πιο στοχαστική έγνοια ως θεωρητικό υπόστρωμα που καθορίζει τις πολλαπλές εκδοχές του πρωταγωνιστή-θανάτου και αυτό έχει κυρίως να κάνει με το ότι η τελευτή είναι για τον συγγραφέα αποτέλεσμα μιας τυχαιότητας, μιας περίπλοκης εξίσωσης ή μάλλον καλύτερα μιας κληρωτίδας που διαχειρίζονται δυο ιέρειες οι οποίες φημολογείται ότι είναι αδελφές, ενώ άλλοι λένε ότι πρόκειται για μάνα και κόρη, με τη μία να ρίχνει έναν κλήρο υπέρ της γέννησης και η άλλη υπέρ του θανάτου.

Πολλές φορές, μάλιστα, χρειάζεται να γίνει εκ νέου κλήρωση, οπότε σε αυτή την περίπτωση μιλάμε για «μετατόπιση πεπρωμένου» ή, καλύτερα, για αβλεψία, όπως την αποκαλεί ο συγγραφέας.

Σε κάθε περίπτωση, ο ίδιος μπορεί να συλλαμβάνει τις πλέον λεπτές αποχρώσεις της παρουσίας του θανάτου, με τις διαφοροποιητικές εκδοχές του να χαρίζουν και τον τίτλο σε κάθε κεφάλαιο – και εκεί ακριβώς έγκειται το χάρισμα του βιβλίου. Παρότι, για παράδειγμα, ο συγκεντρωτικός θάνατος που αναφέρεται σε περιπτώσεις μαζικού θανάτου, π.χ. «η μαζική εκτέλεση και μαζική δηλητηρίαση, τα πυρηνικά πειράματα που εξαϋλώνουν ολάκερες πόλεις και βεβαίως η γενοκτονία», μοιάζει με τον πολλαπλασιαστικό θάνατο, οι δυο θάνατοι διαφοροποιούνται στις ελάχιστες, ευφάνταστες λεπτομέρειες, όπως σε κάθε ωραίο, μακάβριο πίνακα τον οποίο διαπερνούν γενναίες δόσεις χιούμορ (ποιος ξεχνάει ότι ακόμα και ο Βαν Γκογκ έκανε τον θάνατο να καπνίζει;).

Σε αυτές ακριβώς τις πινελιές, λοιπόν, ο Χαρίτος αποδεικνύει το εξαίσιο συγγραφικό του φλέγμα. Γράφει, εν προκειμένω, για τον πολλαπλασιαστικό θάνατο (mors multiplicatoris): «Θα μπορούσε κανείς να παρομοιάσει όλον αυτό τον πολύπλοκο σχεδιασμό με ένα δίκτυο χιλιάδων κατόπτρων τοποθετημένων με τέτοια γεωμετρική ακρίβεια, ώστε να καταφέρουν να αντικατοπτρίσουν μια ηλιαχτίδα χωρίς διακοπή ή αστοχία από μια βραχώδη σχισμή αλπικής βουνοκορφής και να τη μεταδώσουν/μεταφέρουν σε ένα σπήλαιο του ιδίου γεωλογικού συγκροτήματος τέσσερα χιλιόμετρα κάτω από τη γη».

Στο πλαίσιο, λοιπόν, της λογικής ότι η παρούσα ζωή είναι που σκηνοθετεί την έλευση του τέλους, αφού, όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, «θάνατος είναι όλα όσα βλέπουμε ξύπνοι, τα υπόλοιπα είναι ύπνος», ο Χαρίτος δεν χαρίζεται στην εύκολη δραματοποίηση, στην τραγωδία ή σε ευκολοχώνευτη παραμυθία ούτε εκλαμβάνει τον θάνατο ως αποτέλεσμα μιας κακοστημένης φάρσας.

Ξεκαθαρίζοντας τόσο στην εισαγωγή όσο και στον επίλογο ότι δεν διεκδικεί τις δάφνες της επιστημονικότητας, στόχο έχει προφανώς να εκπλήξει και να «τσιμπήσει» τις άκρες της ύπαρξής μας, να μας παρασύρει ώστε να δούμε έστω από μια παράνομη τρύπα στον τοίχο, σαν τα πιτσιρίκια το σινεμά τα παλιά τα χρόνια, αυτό που φοβόμαστε να δούμε ως μεγάλη εικόνα. Επομένως, σαράντα διαφορετικές καταγραφές του θανάτου έρχονται να ξορκίσουν το ένα και απαράμιλλο γεγονός, αν όχι να τον μετατρέψουν σε τιμωρό, αγύρτη, σκανδαλιάρη έφηβο, γελωτοποιό, ό,τι μπορεί κανείς να φανταστεί στη θεατρική ενατένιση μιας τέτοιας οριακής, άρα ποιητικής συνθήκης.

Όλοι όσοι έχουν διαβάσει την ποιητική σάγκα του «Σπουν Ρίβερ», αυτή την ευφυώς σκωπτική ποιητική ανθολογία του Έντγκαρ Λι Μάστερς (δυστυχώς εξαντλημένο από τον εκδότη), ξέρουν πολύ καλά πόσο οι ίδιοι οι νεκροί μπορούν να φτιάξουν μια διασκεδαστική εικονοποιία από τον Κάτω Κόσμο, ζωγραφίζοντας τους τοίχους του Άδη με πολύχρωμες τοιχογραφίες.

Αυτή την αίσθηση ότι ο Κυριάκος Χαρίτος τόλμησε να αντικρίσει τον θάνατο με περισσή αυθάδεια, ευρηματική φαντασία και διάχυτη ποιητικότητα, χωρίς να παραλείπει τίποτα από την ατελεύτητη περιπτωσιολογία του, είναι που κρατάει κανείς από τη «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου».

Προσωπικά, θα επιλέξω τον θάνατο από ομορφιά (mors ex pulchritudo) ή αλλιώς τον «θάνατο της εκχυλίσεως» που «επιτρέπει στο υποκείμενο να ενωθεί με την Ομορφιά καθώς ανοίγει –θα μπορούσαμε να πούμε διά παντός– τα σύνορά του, καταργώντας τα φθαρτά του όρια. Σαν να σβήνει κανείς με τη γομολάστιχα το περίγραμμα ενός πεπερασμένου σώματος ώστε το σκίτσο/σχεδίασμα να γίνει ένα με τη νοητή και απέραντη λευκή επιφάνεια πάνω στην οποία πρωτοσχεδιάστηκε. Σημειώνουμε εδώ πως η χρήση του κεφαλαίου "Ο" δεν είναι τυχαία, κάθε άλλο. Υπονοεί την ολική/αρχέγονη/προ και μετά θάνατον ασύνορη Ομορφιά ως αναπόσπαστο και θεμελιώδες στοιχείο του σύμπαντος, καθώς και την απειρότητα της φύσης της».

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ.

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η υγεία είναι ελευθερία

Βιβλίο / «Η δική μας ασθένεια»: Μαθήματα ελευθερίας από ένα ημερολόγιο νοσηλείας

Ο διάσημος Αμερικανός ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ μετατρέπει τη θλιβερή εμπειρία του στα αμερικανικά νοσοκομεία σε ένα δοκίμιο για το δικαίωμα στην περίθαλψη που δεν προστατεύεται στις Ηνωμένες Πολιτείες.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Ο οδυνηρός παράδεισος της Λουσία Μπερλίν

Βιβλίο / Ο οδυνηρός παράδεισος της Λουσία Μπερλίν

Η Λουσία Μπερλίν έζησε αμέτρητες ζωές, στιγμιότυπα από τις οποίες χώρεσε στις διαμαντένιες ιστορίες της στο «Βράδυ στον Παράδεισο», αλλά δεν πρόλαβε να τις δει να θριαμβεύουν στα αμερικανικά γράμματα μια δεκαετία μετά τον θάνατό της.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Βιβλίο / Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Σε ένα νησί που μετρά λιγότερους από 300 μόνιμους κατοίκους, ένα παλιό καραβόσπιτο μεταμορφώθηκε σε ένα καταφύγιο πολιτισμού γεμάτο βιβλία, μουσικές και μικρούς θησαυρούς.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Μαρκ Τουέιν, «Οι περιπέτειες του Χακ Φιν»

Το πίσω ράφι / Το μυθιστόρημα του Μαρκ Τουέιν που έθαψαν οι κριτικοί και το αποθέωσε ο Χέμινγουεϊ

Στις «Περιπέτειες του Χακ Φιν» ο Μαρκ Τουέιν έπλασε τον πιο ελεύθερο ήρωα της αμερικανικής λογοτεχνίας, που αρνήθηκε τους κανόνες της κοινωνίας του και ένωσε την τύχη του με έναν σκλάβο δραπέτη.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί την ζωή χωρίς αυτόν

Βιβλίο / Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί τη ζωή χωρίς αυτόν

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Βασιλεύς των Βασιλέων», όπως αποκαλούσε τον εαυτό του ο Ρεζά Παχλαβί, εστιάζει στις διαδοχικές κυβερνήσεις των ΗΠΑ που «αποδέχτηκαν πρόθυμα τις φαντασιώσεις του, τόσο για τον εαυτό του όσο και για τη χώρα του».
THE LIFO TEAM
Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Βιβλίο / Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Σταρ Ελλάς στα νιάτα της, διακρίθηκε ως ηθοποιός, θιασάρχης, ραδιοφωνική παραγωγός, δοκιμάστηκε επίσης στη συγγραφή έχοντας κυκλοφορήσει μέχρι τώρα επτά βιβλία μαζί με το πρόσφατο «Η τρίτη άνοιξη» (εκδ. Επίμετρο), που έδωσε και το έναυσμα γι’ αυτήν τη συνέντευξη.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Οι Αθηναίοι / O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Ο 81χρονος δημοσιογράφος και συγγραφέας που για δεκαετίες διηύθηνε τις πολιτιστικές σελίδες της Ελευθεροτυπίας, αφηγείται τη συναρπαστική καριέρα του στη LiFO
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Βιβλίο / Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Η σπουδαία μεταφράστρια, που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς της στον Μαρσέλ Προυστ, μας ξεναγεί στον πολύπλοκο κόσμο του και εκφράζει τον θυμό της για την πανταχού παρούσα απάτη της εποχής μας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Βιβλίο / Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Ο Συνταγματάρχης και ο Βασιλιάς» εξερευνά τη συναρπαστική ζωή ενός ακούραστου κομπιναδόρου που προσπαθούσε απεγνωσμένα να ανακαλύψει εκ νέου τον εαυτό του.
THE LIFO TEAM
Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Βιβλίο / Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Πότε ακριβώς χάθηκε ο πόλεμος για τον Άξονα; Ποια ήταν η πιο σημαντική μάχη του πολέμου; Πόσο «συμμέτοχος» ήταν ο Γερμανικός λαός στο ολοκαύτωμα; Σ’ αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει μια νέα ογκώδης έκδοση με τίτλο «Η συνολική ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου».
THE LIFO TEAM
Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Βιβλίο / Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Είναι νωρίς να πούμε πως αυτά τα ηχητικά λογοτεχνικά αρχεία μπορούν να αντικαταστήσουν το βιβλίο. Είναι όμως μια υπέροχη λύση για όσους θέλουν να διαβάσουν αλλά δεν έχουν χρόνο ή έχουν μπλοκάρει με το κανονικό διάβασμα.
ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ
«Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

Βιβλίο / «Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

«Κάποιες το λάτρεψαν, άλλες το σιχάθηκαν»: Το βιβλίο της Miranda July για την ερωτική περιπλάνηση μιας γυναίκας στη μέση ηλικία που χαρακτηρίστηκε ως «το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα για την περιεμμηνόπαυση», είναι η λογοτεχνική επιτυχία της χρονιάς.
THE LIFO TEAM
Πατρίτσια Χάισμιθ: «Ο κόσμος και τα μαρτίνι του είναι δικά μου!»

Βιβλίο / Πατρίτσια Χάισμιθ: «Ο κόσμος και τα μαρτίνι του είναι δικά μου!»

Τα πολυσυζητημένα ημερολόγια της Χάισμιθ αποκαλύπτουν κρυφές σκέψεις της συγγραφέως του «Ταλαντούχου κύριου Ρίπλεϊ», τους άγνωστους έρωτες και την εξάρτησή της από τη γραφή και το αλκοόλ.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ