ΤΕΤΡΑΚΟΣΙΕΣ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΧΙΛΙΟΜΕΤΡΑ πάνω από την επιφάνεια της γης, μέσα σε έναν διεθνή διαστημικό σταθμό, έξι αστροναύτες, τέσσερις άντρες και δύο γυναίκες, περιστρέφονται γύρω από τον εαυτό τους, ταξιδεύοντας με ταχύτητα 27.000 χλμ. την ώρα. Ο Αμερικανός Σον, η Βρετανή Νελ, η Γιαπωνέζα Τσίε, ο Ιταλός Πιέτρο και οι Ρώσοι Ρομάν και Άντον μέσα σε ένα 24ωρο πραγματοποιούν δεκαέξι τροχιές γύρω από τη γη. Θα δουν δεκαέξι ανατολές και δεκαέξι ηλιοβασιλέματα, τις εποχές να διαδέχονται η μία την άλλη και τις ηπείρους και τους ωκεανούς να γλιστρούν κάτω από τα πόδια τους, αντικρίζοντας απερίγραπτες εικόνες εκστατικής ομορφιάς.
Οι Τροχιές της Βρετανής Samantha Harvey (γεν. 1975) είναι το μυθιστόρημα που κέρδισε πανάξια το βραβείο Booker για το 2024 και χαρακτηρίστηκε από την επιτροπή των βραβείων ως «ένα γράμμα αγάπης προς την ανθρωπότητα και τον πλανήτη μας, αλλά κι ένα βιβλίο που αναγνωρίζει, με βαθιά συγκινητικό τρόπο την αξία κάθε ανθρώπινης ζωής». Πρόκειται για το πέμπτο μυθιστόρημα της Harvey που κυκλοφορεί πλέον και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Gutenberg στη σειρά Aldina, σε εξαίρετη απαστράπτουσα μετάφραση του Γιώργου Κυριαζή. Η Harvey έχει χαρακτηριστεί ως «Μέλβιλ των ουρανών» από το περιοδικό «New Yorker», ενώ συχνά την συγκρίνουν με τη Βιρτζίνια Γουλφ. Όπως έχει παραδεχτεί και η ίδια σε συνέντευξή της, θαυμάζει τη Γουλφ περισσότερο από κάθε άλλη συγγραφέα, μάλιστα στις Τροχιές μπορεί να διακρίνει κανείς αναλογίες με τα Κύματα, το πρωτοποριακό για την εποχή του ποιητικό μυθιστόρημα της Αγγλίδας κλασικής μυθιστοριογράφου.
Οι Τροχιές είναι ένα αριστουργηματικό, εξαιρετικά πυκνό για τις διακόσιες και κάτι σελίδες του, απαράμιλλης διαύγειας μυθιστόρημα, ρεαλιστικό αλλά και υπερβατικό μαζί, που συνδυάζει την επιστημονική φαντασία με τη φιλοσοφική αναρώτηση και τον λυρισμό. Πιθανολογούμε πως αν ο Κιούμπρικ το είχε διαβάσει, πολύ πιθανό να ήθελε να το σκηνοθετήσει ως μια πιο πραγματιστική συνέχεια του 2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος. Αν υπάρχει ένα βιβλίο που συνδυάζει τον Μόμπι Ντικ με τον Άρθουρ Κλαρκ και τον πλοίαρχο Νέμο με την κυρία Ντάλογουεϊ είναι αυτό, με θέμα, όμως, όχι κάποια διαστημική περιπέτεια στο εγγύς μέλλον με προορισμό έναν άγνωστο μακρινό πλανήτη αλλά κάτι πολύ πιο κοντινό: τη Γη στο παρόν.
Μαζί με τους έξι αστροναύτες, σε κάθε τροχιά γύρω από τη Γη και σε μια πορεία που καταλήγει να μοιάζει καμπυλωτή, αιωρούμαστε κι εμείς, δοκιμάζοντας την έλλειψη βαρύτητας, σαν να πλέουμε στο γαλακτώδες σύμπαν της γραφής της Χάρβεϊ χάρη στο υποβλητικό και στιλπνό ύφος της και τις γλαφυρές περιγραφές της.
Οι έξι αστροναύτες διασχίζουν τα γεωγραφική μήκη διαγράφοντας κύκλους μέσα σε ένα μεγάλο «μεταλλικό άλμπατρος», ατενίζοντας εικόνες εκθαμβωτικής ομορφιάς. Βλέπουν τα καιρικά φαινόμενα να στροβιλίζονται, τις καταιγίδες πάνω από τους ωκεανούς και τους παγετώνες, τις χιονισμένες οροσειρές και τις αχανείς ερήμους, παρατηρούν τους τυφώνες. Ενώ το φως και το σκοτάδι, η νύχτα και η αυγή εναλλάσσονται, τραβούν φωτογραφίες, πραγματοποιούν πειράματα και συλλέγουν δεδομένα. Ο χρόνος συρρικνώνεται και δεν έχει καμία σχέση με αυτό που ήξεραν. Σπίτι τους είναι πλέον το Διάστημα, αλλά έχουν τη σπάνια τύχη να αντικρίζουν μια θέα της γης χωρίς σύνορα και χωρίς διαχωρισμούς. Δεν υπάρχουν τείχη, ούτε φυλές, ούτε πόλεμοι, ούτε πολιτική εκεί κάτω. Τους κόβει την ανάσα «ο τρόπος που ο πλανήτης διακηρύσσει προς την άβυσσο: εδώ υπάρχει κάτι και κάποιος».
Η Harvey εκμεταλλεύεται αριστοτεχνικά στο βιβλίο της την πρωτότυπη ιδέα του πώς θα ήταν η καθημερινότητα έξι αστροναυτών σε τροχιά πάνω από τη γη. Μέσω μιας τριτοπρόσωπης αφήγησης και με πληθώρα εντυπωσιακών τεχνικών λεπτομερειών που της παρείχαν η NASA και η ESA μεταφέρει μια πολύ πειστική περιγραφή της ζωής των ηρώων της στο Διάστημα, οι οποίοι, αν και χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, επιστρέφουν διαρκώς νοερά στη μητέρα Γη και στους αγαπημένους τους που άφησαν πίσω. Πώς πήραν την απόφαση να γίνουν αστροναύτες; Τι τους παρακίνησε; Τι ονειρεύονταν όταν ήταν παιδιά; Ποια ήταν τα είδωλά τους; Ποια κρυφά νήματα της μοίρας τούς οδήγησαν μέχρι το διαστημόπλοιό τους, «ένα κονσερβοκούτι στο κενό»; Τι σκέψεις κάνουν μέσα σε ένα σφραγισμένο σκάφος με αέρα που ανακυκλώνεται διαρκώς; Τι όνειρα βλέπουν; Ποιες αναμνήσεις τούς συντροφεύουν και ποιες εμμονές τούς κατατρέχουν; Τι οπτική έχουν για τον πλανήτη μας; Πώς βλέπουν τον θάνατο; Και ο Θεός πού βρίσκεται σε όλα αυτά; Μήπως έχουν πλησιάσει πιο κοντά από ποτέ στη μεταφυσική δύναμη που έχει δημιουργήσει τον θαυμαστό πλανήτη μας και τους γαλαξίες ή, αντίθετα, αντιλαμβάνονται καλύτερα την τυχαιότητα που διέπει το σύμπαν; Ταυτόχρονα, τα υπαρξιακά ερωτήματα που θέτει το βιβλίο της Harvey είναι πολλά: Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Τι ώθησε την ανθρωπότητα στην εξερεύνηση του Διαστήματος; Γιατί ο άνθρωπος δεν αρκείται στη μοναξιά του; Ποια είναι η υπέρτατη ύβρις του; Υπάρχει ομορφιά στην πρόοδο; Τι ενώνει και τι χωρίζει τους ανθρώπους; Τι θέση έχει η διπλωματία στο Διάστημα;
Σε αυτά τα έξι πρόσωπα του μυθιστορήματος συμπυκνώνεται όλη η ανθρωπότητα, η εξέλιξη της τεχνολογίας αλλά και το τίμημα της προόδου. Η είδηση για τον θάνατο της μητέρας της Γιαπωνέζας Τσίε τη βρίσκει χαμένη σε τροχιά πάνω από τη Γη. Η γιαγιά της είχε πεθάνει από την ατομική βόμβα στο Ναγκασάκι και παραλίγο να μη γεννιόταν ούτε εκείνη, αν η μητέρα της δεν ζούσε από τύχη. Παρά λίγο να μην υπάρξει ούτε η Τσίε, εξαιτίας της ίδιας δύναμης που την οδήγησε μέχρι τον διαστημικό σταθμό. Η Τσίε έζησε στο πετσί της «το τίμημα που πληρώνει η ανθρωπότητα γι’ αυτές τις στιγμές μεγαλείου, γιατί η ανθρωπότητα δεν ξέρει πότε να σταματήσει, πότε να πει “ως εδώ”».
Μαζί με τους έξι αστροναύτες, σε κάθε τροχιά γύρω από τη Γη και σε μια πορεία που καταλήγει να μοιάζει καμπυλωτή, αιωρούμαστε κι εμείς, δοκιμάζοντας την έλλειψη βαρύτητας, σαν να πλέουμε στο γαλακτώδες σύμπαν της γραφής της Χάρβεϊ χάρη στο υποβλητικό και στιλπνό ύφος της και τις γλαφυρές περιγραφές της. Οι ίδιες οι λέξεις της έχουν ταυτόχρονα μια βαρύτητα και μια ανάερη χάρη, λες και εκτελούν μια χορογραφία στο Διάστημα. Και ακολουθώντας το βλέμμα των ηρώων της, βλέπουμε κι εμείς μέσα από ένα νέο πρίσμα τον πλανήτη μας.
Μήπως ο παράδεισος είναι τελικά η Γη; «Ένα μέρος απεριόριστο, ένα αιωρούμενο πετράδι συγκλονιστικά λαμπερό»; Η Samantha Harvey μας καλεί να προστατέψουμε αυτόν τον τόσο εύθραυστο και υπέροχο πλανήτη που κατοικούμε, που «έχει διαπλαστεί από την εκπληκτική δύναμη της ανθρώπινης επιθυμίας», να ανακόψουμε την ολέθρια πορεία που έχει πάρει, να βάλουμε φρένο στη λεηλασία των δώρων του. Η ερωτική εξομολόγηση που απευθύνει στη Γη συνιστά και μια επανεκτίμηση και επαναξιολόγηση όσων έχει προσφέρει στον άνθρωπο αλλά και μια κριτική για την καταστροφική μανία του και τον υπέρμετρο εγωισμό του. Καταλήγει να συνθέτει ένα συγκινητικό ποίημα και μια σαγηνευτική κοσμογονική μελωδία για τον πλανήτη Γη, ανακαλύπτοντας το τετριμμένο στο επικό και το μεγαλειώδες στο γήινο.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
