Τα (πολύτιμα) μαθήματα λογοτεχνίας του Κορτάσαρ

ΚΥΡΙΑΚΗ Τα (πολύτιμα) μαθήματα λογοτεχνίας του Κορτάσαρ Facebook Twitter
Σε αυτά τα Μαθήματα Λογοτεχνίας, ο Αργεντινός συγγραφέας μιλάει αναλυτικά για τη διαφορά του ρεαλιστικού κειμένου με το φανταστικό και την ενδεχόμενη ταύτισή τους.
0

«Να μην επαναπαύεσαι ποτέ στη φόρα που έχεις πάρει» έγραφε ο Αντρέ Ζιντ, θυμίζοντας στον εκάστοτε συγγραφέα ότι δεν πρέπει ποτέ να αρκείται στις δάφνες της εφήμερης δόξας του, αλλά να παραμένει διαρκώς σε εγρήγορση, σε (αυτο)αμφισβήτηση και κυρίως σε δυσπιστία όσον αφορά τους εύκολους δρόμους. Τουλάχιστον αυτό επαναφέρει ως καταστατική αρχή της δικής του ανήσυχης στάσης απέναντι στη λογοτεχνία ο Χούλιο Κορτάσαρ στα μαθήματα που παραδίδει στους φοιτητές του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ τη δεκαετία του ’80, όπου διαφαίνεται η δική του κοσμοθεωρία γύρω από το λογοτεχνικό κείμενο. Σε αυτά τα Μαθήματα Λογοτεχνίας, τα οποία μόλις κυκλοφόρησαν από εκδόσεις Opera σε μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη ‒ο οποίος μας έχει χαρίσει και την αριστοτεχνική μετάφραση του αριστουργήματος του Χούλιο Κορτάσαρ Κουτσό‒, ο Αργεντινός συγγραφέας μιλάει αναλυτικά για τη διαφορά του ρεαλιστικού κειμένου με το φανταστικό και την ενδεχόμενη ταύτισή τους, για την αντίθεση ρεαλιστικού έργου και στρατευμένου αλλά και για το χιούμορ, τη μουσική και το παιχνίδι ως κινητήριες δυνάμεις κάθε κειμένου. Ωστόσο, πάντα απευθύνεται στους φοιτητές με την παράφορη ορμή ενός προφορικού λόγου που σε καμία περίπτωση δεν προσδοκά να γίνει διδακτικός, αλλά, αντιθέτως, να τους κινητοποιήσει ώστε να προβληματιστούν πάνω στις ατραπούς που θα μπορούσε να ακολουθήσει ένας συγγραφέας ώστε να αξιοποιήσει τα βιώματά του, χωρίς όμως να φοβηθεί τη διαστροφή της φαντασίας και του αυτοσαρκασμού. «Το βασικότερο όπλο ενός συγγραφέα μυθοπλασίας», αναφέρει με περισσή ενάργεια προς τους φοιτητές του ο Κορτάσαρ, «δεν είναι το θέμα του ούτε το πώς το αναπτύσσει, καλά ή κακά, αλλά η ικανότητά του, η ιδιοσυγκρασία του, που του καθορίζει ν’ αφοσιωθεί στη μυθοπλασία αντί για τη χημεία: αυτό είναι το βασικό, θεμελιώδες και κυρίαρχο στοιχείο σε οποιαδήποτε λογοτεχνία στην ιστορία της ανθρωπότητας».

Εκεί που άλλοι νατουραλιστές συγγραφείς εκφράζουν τη δύναμη μιας κυριολεκτικής πραγματικότητας, ο Κορτάσαρ σηκώνει ψηλά το τσεκούρι του χιούμορ, δείχνοντας στους φοιτητές του ότι είναι αυτό που πάντοτε απειλεί τα ιερά και τα όσια, τις βεβαιότητες και τις σταθερές ενός κόσμου που δεν παύει, έτσι κι αλλιώς, να αλληλοαναιρείται και να προχωρά.

Μιλώντας για την ιδιοσυγκρασία, προφανώς αναφέρεται στην ανάγκη του συγγραφέα να διαθέτει τη δαιμονική φαντασία που θα τον βοηθήσει να δει τα πράγματα αλλιώς, αλλά ταυτόχρονα να είναι μεταφυσικός ως προς τα εσχατολογικά ζητήματα, εστιάζοντας δηλαδή στην πορεία του ανθρώπου ή στη μοίρα, όπως έκανε κι εκείνος με τον Διώκτη, το διήγημα που τον χαρακτηρίζει par excellence. Εν προκειμένω, ακόμα και όταν μιλάει για τα πιο ρεαλιστικά γεγονότα της ζωής του πρωταγωνιστή του Τζόνι Κάρτερ, που ταυτίζεται με τον Τσάρλι Πάρκερ, ουσιαστικά συναρμόζει το παιχνίδι της τυχαιότητας με την οντολογία της ύπαρξης, συμπλέκοντας φανταστικά στοιχεία με πραγματικά. Συνδέοντας δηλαδή το δικό του εσωτερικό βλέμμα με τις φαντασιώσεις του αγαπημένου του μουσικού, ο Κορτάσαρ παρατηρεί αυτό το φως που καταυγάζει τη μοίρα του καλλιτέχνη, ο οποίος «θέλει να παραδοθεί κάπου, ένα φως που αναζητά τρόπο ν’ ανάψει ή μάλλον σαν να είναι απαραίτητο να σπάσει ένα πράγμα, να το σκίσει από πάνω μέχρι κάτω σαν κορμό, μπήγοντάς του μια σφήνα και σφυροκοπώντας το μέχρι συντριβής. Και ο Τζόνι πια δεν έχει δυνάμεις για να σφυροκοπήσει τίποτα, κι εγώ ούτε καν ξέρω τι σφυρί θα χρειαζόταν για να μπηχτεί μια σφήνα που ούτε αυτήν μπορώ να φανταστώ». Αυτά γράφει ταυτίζοντας το τρίτο με το πρώτο πρόσωπο σε ένα απόσπασμα από τον Διώκτη.

mathimata logotexnias
KANTE ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ: Χούλιο Κορτάσαρ, Μαθήματα Λογοτεχνίας, Μτφρ.: Αχιλλέας Κυριακίδης, Σελ.: 408, Εκδόσεις opera

Άλλωστε, δίνοντας το χαρακτηριστικό παράδειγμα του Πορτρέτου του Ντόριαν Γκρέι του Όσκαρ Γουάιλντ αλλά και της Δίκης του αγαπημένου του Φραντς Κάφκα, προσκαλεί τους φοιτητές του να προβληματιστούν πάνω σε δύο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα, όπου το φανταστικό μπλέκεται με το πραγματικό, επιμένοντας πως «ο ρεαλισμός στη λογοτεχνία δεν μπορεί να κάνει χωρίς τη φαντασία, την έχει ανάγκη με τον έναν ή τον άλλο τρόπο». Αλλά και το αντίστροφο: στην αναζήτηση μιας έκφρασης που προσπαθεί να τελειοποιήσει τον χαρακτήρα της, ο συγγραφέας πρέπει, σε τελική ανάλυση, να καταργεί τον εαυτό του, να τραβά, κατά κάποιον τρόπο, το χαλί κάτω από τα πόδια του, γνωρίζοντας πως η πραγματικότητα είναι αυτή που τελικά βάζει τρικλοποδιές στις ουτοπικές φαντασιώσεις. Μια λογοτεχνία που αναφέρεται μόνο σε πράγματα φανταστικά δεν μπορεί να έχει επαφή ούτε με τις ρίζες ούτε με τη βαθιά και ουσιαστική αλήθεια της.

Γι’ αυτό και ο Κορτάσαρ, μιλώντας από τη θέση ενός ερευνητή της λογοτεχνίας μάλλον αντί από αυτήν ενός διδάσκοντα, πότε ζητώντας από το χιούμορ να παραμερίσει το δράμα και πότε συμβιώνοντας με τα ανείπωτα ερέβη των πάντοτε συγκρουόμενων κόσμων του, πρεσβεύει ότι ο συγγραφέας δεν μπορεί να αποφύγει τον ρεαλισμό στον βαθμό που ζει και κινείται σε συγκεκριμένο κόσμο μεν, αλλά δεν χρειάζεται να το κάνει και με τρόπο στρατευμένο. Ως παράδειγμα φέρνει το ρεαλιστικό του διήγημα Αποκάλυψη στο Σολεντινάμε, όπου αναφέρεται στο πραγματικό γεγονός της επίσκεψής του στην κοινότητα Σολεντινάμε, επικεφαλής της οποίας ήταν ο Νικαραγουανός ποιητής Ερνέστο Καρδενάλ που είχε κινητοποιήσει τους κατοίκους να ζωγραφίζουν, γενικώς να εμπλακούν σε δημιουργικά έργα. Μέσα από ένα απόλυτα αντίστροφο σχήμα, ο Κορτάσαρ, χρησιμοποιώντας τη μεταφορά των πανέμορφων φωτογραφιών που τράβηξε από την κοινότητα, οι οποίες μετατρέπονται ξαφνικά σε απεικονίσεις μιας τρομακτικής πραγματικότητας, θέλει να μιλήσει για το πραγματικό γεγονός της δολοφονίας κορυφαίων ποιητών αλλά και για τα καλυμμένα εγκλήματα που έκαναν απολυταρχικά καθεστώτα σε διαφορετικές χώρες της Λατινικής Αμερικής. Δεν χρειάζεται, λοιπόν, όπως επιμένει, να είναι κανείς στρατευμένος ή κυριολεκτικός στην έκφρασή του για να μιλήσει για κάτι απτό ή πραγματικό με καθολικές συνέπειες, μπορεί να το κάνει με αντίστοιχα ισχυρό τρόπο μέσα από τη λογοτεχνική μεταφορά. Γιατί, όπως γράφει και στο διήγημα Ό,τι και να σκεφτείς, «αυτό φτάνει πάντα πριν από σένα τον ίδιο, σε προλαβαίνει και σ’ αφήνει πίσω».

julio cortazar Facebook Twitter
O Κορτάσαρ αναφέρεται διεξοδικά στην προσωπική του εμπλοκή σε κυρίαρχα κινήματα της εποχής, στις επισκέψεις του στην Κούβα του Κάστρο και στο περιστατικό της εκεί λογοκρισίας ενός βιβλίου του. Φωτ.: Ulf Andersen/Getty Images

Κάτι αντίστοιχο συνέβη και στο άλλο διήγημά του τον Αυτοκινητόδρομο του Νότου, το οποίο, όπως μαθαίνουμε από υποσημείωση του Κυριακίδη, ενέπνευσε το Weekend του Γκοντάρ, όπου ο Κορτάσαρ, με αφορμή το βιωματικό γεγονός της εμπλοκής του σε ένα μποτιλιάρισμα στη νότια Γαλλία, έγραψε ένα μυθιστόρημα για τις κοινωνικές συγκρούσεις, τους διαφορετικούς χαρακτήρες που συναπαρτίζουν μια κοινωνία. Εν ολίγοις, τίποτα δεν είναι δεδομένο για τη φαντασία ενός συγγραφέα που εμπνέεται από ένα θραύσμα της πραγματικότητας για να δημιουργήσει κάτι αξέχαστο και συνεκτικό, αφού «η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη, πολύ πιο περίπλοκη από όσο μπορεί να φανεί σε ένα απλό στιγμιότυπο, σε μια απλή αφήγηση» ‒ και αυτό εναπόκειται στον αναγνώστη να το ανακαλύψει. Η υπαρξιακή σύγκρουση είναι αναφαίρετο δικαίωμα και όπλο του συγγραφέα, ενίοτε και επιβεβλημένο, αρκεί να μπορεί, ως ικανός αλχημιστής, να την κάνει να λειτουργήσει, αφήνοντας χώρο στη λογοτεχνία για να αναπνεύσει.

Εκεί, λοιπόν, που άλλοι νατουραλιστές συγγραφείς εκφράζουν τη δύναμη μιας κυριολεκτικής πραγματικότητας, ο Κορτάσαρ σηκώνει ψηλά το τσεκούρι του χιούμορ, δείχνοντας στους φοιτητές του ότι είναι αυτό που πάντοτε απειλεί τα ιερά και τα όσια, τις βεβαιότητες και τις σταθερές ενός κόσμου που δεν παύει, έτσι κι αλλιώς, να αλληλοαναιρείται και να προχωρά. Μιλώντας στους φοιτητές του Μπέρκλεϊ τη φορτισμένη ακόμα πολιτικά δεκαετία του ’80, ο Κορτάσαρ αναφέρεται διεξοδικά στην προσωπική του εμπλοκή σε κυρίαρχα κινήματα της εποχής, στις επισκέψεις του στην Κούβα του Κάστρο και στο περιστατικό της εκεί λογοκρισίας ενός βιβλίου του, αλλά πάντα στο μυαλό του έχει τον βαθύ σκεπτικισμό του alter ego του, του Ολιβέιρα, από το Κουτσό, ο οποίος προτίμησε τον εύθραυστο σολιψισμό του από τη βεβαιότητα μιας ξεκάθαρης πραγματικότητας. Και εκεί που, όπως ο ίδιος παραδέχεται, οι Λατινοαμερικάνοι συγγραφείς επέμεναν στο δράμα, εκείνος πότισε τα βιβλία του με μπόλικες δόσεις μαύρου χιούμορ, αποκηρύσσοντας τα σίγουρα συμπεράσματα, όπως αυτά του Τόμας Μαν στο Μαγικό Βουνό, και προτιμώντας τον ρόλο του δυναμικού ερασιτέχνη: «Το τσακάλι ουρλιάζει, αλλά το λεωφορείο περνάει, πάντα θα είμαι ένας ερασιτέχνης, κάποιος που από κει κάτω αγαπά τόσο πολύ κάποιους, που μια μέρα συμβαίνει επίσης κι αυτοί να τον αγαπούν, αυτά είναι πράγματα ανώτερα κι από μένα, καλύτερα όμως να αλλάξουμε κουβέντα». Ευτυχώς έδειξε ότι το εννοεί.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.

Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Κωστής Γκιμοσούλης: «Δυο μήνες στην αποθήκη»

Το πίσω ράφι / «Δυο μήνες στην αποθήκη»: Οι ατέλειωτες νύχτες στο νοσοκομείο που άλλαξαν έναν συγγραφέα

Ο Κωστής Γκιμοσούλης έφυγε πρόωρα από τη ζωή. Με τους όρους της ιατρικής, ο εκπρόσωπος της «γενιάς του '80» είχε χτυπηθεί από μηνιγγίτιδα. Με τους δικούς του όρους, όμως, εκείνο που τον καθήλωσε και πήγε να τον τρελάνει ήταν ο διχασμός του ανάμεσα σε δύο αγάπες.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Έτσι μας πέταξαν μέσα στην Ιστορία

Βιβλίο / Το φιλόδοξο λογοτεχνικό ντεμπούτο του Κώστα Καλτσά είναι μια οικογενειακή σάγκα με απρόβλεπτες διαδρομές

«Νικήτρια Σκόνη»: Μια αξιοδιάβαστη αφήγηση της μεγάλης Ιστορίας του 20ού και του 21ου αιώνα στην Ελλάδα, από τα Δεκεμβριανά του 1944 έως το 2015.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Γκρέγκορ φον Ρετσόρι: Αποχαιρετώντας μια Ευρώπη που χάνεται

Βιβλίο / Γκρέγκορ φον Ρετσόρι: Αποχαιρετώντας μια Ευρώπη που χάνεται

Ένας από τους τελευταίους κοσμοπολίτες καλλιτέχνες και συγγραφείς αυτοβιογραφείται στο αριστουργηματικό, σύμφωνα με κριτικούς και συγγραφείς όπως ο Τζον Μπάνβιλ, βιβλίο του «Τα περσινά χιόνια», θέτοντας ερωτήματα για τον παλιό, σχεδόν μυθικό κόσμο της Ευρώπης που έχει χαθεί για πάντα.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
CARRIE

Βιβλίο / H Carrie στα 50: Το φοβερό λογοτεχνικό ντεμπούτο του Στίβεν Κινγκ που παραλίγο να καταλήξει στα σκουπίδια

Πάνω από 60 μυθιστορήματα που έχουν πουλήσει περισσότερα από 350 εκατομμύρια αντίτυπα μετράει σήμερα ο «βασιλιάς του τρόμου», όλα όμως ξεκίνησαν πριν από μισό αιώνα με την πρώτη περίοδο μιας ντροπαλής και περιθωριοποιημένης μαθήτριας γυμνασίου.
THE LIFO TEAM
Οι «Αρχάριοι» του Ρέιμοντ Κάρβερ, ήρωες τσακισμένοι από το κυνήγι του αμερικανικού ονείρου

Το πίσω ράφι / Οι «Αρχάριοι» του Ρέιμοντ Κάρβερ, ήρωες τσακισμένοι από το κυνήγι του αμερικανικού ονείρου

Γεννημένος στο Όρεγκον τα χρόνια που ακολούθησαν την οικονομική κρίση του '29, γιος μιας σερβιτόρας κι ενός εργάτη σε εργοστάσιο ξυλείας, ο κορυφαίος εκπρόσωπος του «βρόμικου ρεαλισμού» βίωσε στο πετσί του την αθλιότητα, τις δυσκολίες και την αποξένωση που αποτύπωσε στο έργο του.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Μιχάλης Μακρόπουλος: «Ζούμε σε μια εποχή βαθιάς μοναξιάς, μέσα σε μια θάλασσα διαδικτυακών “φίλων”».

Βιβλίο / Μιχάλης Μακρόπουλος: «Ζούμε στη βαθιά μοναξιά των διαδικτυακών μας “φίλων”»

Ο συγγραφέας και μεταφραστής μιλά για τη δύναμη της λογοτεχνίας, για τα βιβλία που διαβάζει και απέχουν απ’ όσα σήμερα «συζητιούνται», για τη ζωή στην επαρχία αλλά και για το πόσο τον ενοχλεί η «αυτοπροσωπολατρία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης».
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
To «παράνομο» σεξ στην Αθήνα του Μεσοπολέμου σε μια νέα μελέτη

Βιβλίο / To «παράνομο» σεξ στην Αθήνα του Μεσοπολέμου σε μια νέα μελέτη

Κόντρα στα κυρίαρχα ήθη, ο Μεσοπόλεμος υπήρξε διεθνώς μια εποχή σεξουαλικής ελευθεριότητας. Μια πρωτότυπη έκδοση από τους Τάσο Θεοφίλου και Εύα Γανίδου εστιάζει στις επιδόσεις των Αθηναίων στο «παράνομο» σεξ, μέσα από δημοσιεύματα εφημερίδων της εποχής, με τα ευρήματα να είναι εντυπωσιακά, ενίοτε και σπαρταριστά.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
Εύα Στεφανή: «Με συγκινεί ακόμα ο «Πεισίστρατος» του Γιώργου Χειμωνά»

The Book Lovers / Εύα Στεφανή: «Βρίσκω θεραπευτικά τα μυθιστορήματα της Άγκαθα Κρίστι»

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με την Εύα Στεφανή, σκηνοθέτιδα και καθηγήτρια Κινηματογράφου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, για τη διαδρομή της από την Δάφνη ντι Μοριέ στον Ε.Χ. Γονατά κι από τον Τσβάιχ στον Γιώργο Χειμωνά.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Το συναρπαστικό ντεμπούτο της Ρένας Λούνα είναι καλή λογοτεχνία

Βιβλίο / Το συναρπαστικό ντεμπούτο της Ρένας Λούνα είναι καλή λογοτεχνία

Οι «Αλεπούδες του Περ-Λασαίζ» είναι ένα μυθιστόρημα άριστα δομημένο, με πυκνό λόγο και πλήθος πραγματολογικών στοιχείων, που αναπλάθει τη γαλλική επαρχία των ’50s μέσα από μια απελπισμένη ερωτική ιστορία με φεμινιστική χροιά. 
M. HULOT
Η σημασία του Le Corbusier σήμερα

Βιβλίο / Η σημασία του Le Corbusier σήμερα

Ο σπουδαίος αρχιτέκτονας και στοχαστής, που έβαλε ποίηση στο σκυρόδερμα και συνέδεσε τα οράματα ενός σύγχρονου «Blade Runner» με τον Παρθενώνα, μοιάζει σήμερα να έχει μεγαλύτερο αντίκτυπο και σημασία όσο ποτέ. Η «Συζήτηση με τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής» από εκδόσεις ΠΕΚ αποδεικνύει γιατί.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Οι δεσποινίδες της Αβινιόν ήταν από το Τσανάκ Καλέ

Βιβλίο / Οι δεσποινίδες της Αβινιόν ήταν από το Τσανάκ Καλέ

Τα κεραμικά των Δαρδανελλίων, ο συσχετισμός τους με την ταυτότητα, με το συναίσθημα. Ένα γοητευτικό βιβλίο δείχνει πώς τα «λαϊκά», «αγροτικά» κεραμικά συνδέονται με το κίνημα Arts & Crafts, με τον ιαπωνισμό, με τις διακοσμητικές τέχνες και το ντιζάιν στο τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Τζούντιθ Μπάτλερ: Μιλώντας για το «φάντασμα του φύλου» χωρίς φόβο και πάθος

Βιβλίο / Τζούντιθ Μπάτλερ: Μιλώντας για το «φάντασμα του φύλου» χωρίς φόβο και πάθος

Mία από τις σημαντικότερες θεωρητικούς της εποχής μας, που έχει δεχθεί επιθέσεις και έχει λογοκριθεί για τις απόψεις της μόλις κυκλοφόρησε το τελευταίο της βιβλίο με τίτλο «Ποιος φοβάται το φύλο;» το οποίο αναμένεται να συζητηθεί, ενώ πολλοί αναρωτιούνται αν η ίδια έγινε mainstream.
EΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ