Κατά τη διάρκεια ενός φοιτητικού ταξιδιού στην Αθήνα που είχε οργανώσει τότε ως βοηθός στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καρλσρούης το 2010, ο Kilian Schmitz-Hübsch είχε την ευκαιρία να δει μερικά διαμερίσματα αθηναϊκών πολυκατοικιών από μέσα. Έτσι βρέθηκε ξαφνικά στο εσωτερικό κτιρίων σχεδιασμένων από τον Θουκυδίδη Βαλεντή, τον Τάκη Ζενέτο, τη Σουζάνα και τον Δημήτρη Αντωνακάκη. Αρχιτέκτονας και ο ίδιος, αυτές οι επισκέψεις ήταν κάτι σαν εμπειρία-κλειδί για εκείνον. «Συνειδητοποίησα ότι υπήρχαν απίστευτα ελκυστικές και διεγερτικές αντιλήψεις στέγασης σε αυτόν τον τύπο κτιρίου, για τον οποίο γενικά μιλούσαν με πολύ αρνητικό τρόπο. Μου έκαναν εντύπωση ως ένα είδος κρυφής κληρονομιάς που δεν ήταν ούτε καταγεγραμμένη ούτε είχε διερευνηθεί. Θέλησα να μάθω περισσότερα για την ανάπτυξη και την πορεία αυτού του, αλλά, παραδόξως, δεν υπήρχε κανένα βιβλίο γι' αυτό. Έτσι αποφάσισα να γράψω εγώ ένα».
Παράλληλα, τον Δημήτρη Κλεάνθη τον ενδιέφερε η πολυκατοικία ως οικιστικό concept από παλιά, μάλιστα είχε κάνει και μια φωτογραφική σειρά, το «Entrance», για το οποίο έχει φωτογραφίσει εισόδους πολυκατοικιών στο κέντρο της Αθήνας – πρόκειται για ένα πρότζεκτ που έχει κάτι το ατμοσφαιρικό. «Όταν ολοκλήρωσα αυτό το πρότζεκτ, ήθελα να επεκτείνω τη φωτογραφική καταγραφή αυτού του τύπου κτιρίου και στις εξωτερικές όψεις, όμως δεν ήξερα από πού να πρωτοξεκινήσω, το υλικό ήταν χαοτικό, χρειαζόμουν ένα καθοδηγητικό πλαίσιο».Τότε, σ’ ένα ευτυχές timing, ο Kilian Schmitz-Hübsch, που είχε δει τις φωτογραφίες των εισόδων, του πρότεινε να δουλέψουν μαζί σε αυτό το βιβλίο, «και φυσικά το δέχτηκα, ήταν μια σύμπτωση ενδιαφερόντων». Κάπως έτσι ξεκίνησαν να διαμορφώνονται οι σελίδες του «Athens' Polykatoikias 1930-1975».
Προφανώς δυσκολεύτηκαν να αποκτήσουν πρόσβαση στα κτίρια και ακόμη περισσότερο στα διαμερίσματα, «οπότε για το βιβλίο επιλέξαμε την ιδέα της παρουσίασης των σχεδίων κυρίως μέσω των εξωτερικών όψεων και των κατόψεων των κτιρίων». Πρόκληση ήταν το να ξεπεράσουν την καχυποψία των ενοίκων, ιδιαίτερα όταν έκαναν εσωτερικές λήψεις, αν και υπήρξαν κι εκείνοι που τους μιλούσαν με ενθουσιασμό για την πολυκατοικία τους.
Πρόκειται για μια χαρτογράφηση 76 πολυκατοικιών του 20ού αιώνα, που χτίστηκαν στην Αθήνα μέσα σε αυτά τα 45 χρόνια. Η περιοχή μελέτης του αρχιτέκτονα και του φωτογράφου καλύπτει μια έκταση περίπου 38 τετραγωνικών χιλιομέτρων, την οποία διερεύνησαν με συστηματικούς περιπάτους στην πόλη. Κριτήριο για την επιλογή των κτιρίων ήταν η αρχιτεκτονική ποιότητα και η πρωτοτυπία του σχεδιασμού, ο καινοτόμος χαρακτήρας τους, ο οποίος συνέβαλε στην ανάπτυξη της τυπολογίας των πολυκατοικιών. Ένα δεύτερο κριτήριο ήταν αν μπορούσε να βρεθεί περαιτέρω υλικό γι’ αυτά τα κτίρια, κατόψεις και πληροφορίες για τις πολυκατοικίες αυτές και τους αρχιτέκτονές τους. «Ευτυχώς, με λίγες εξαιρέσεις, η έρευνα αυτή ήταν επιτυχής».
Η ανίχνευση της αρχιτεκτονικής διαμόρφωσης και εξέλιξης των πολυκατοικιών μέσα από τη συλλογή των σχεδίων τους, από την εισαγωγή της τυπολογίας τους τη δεκαετία του '30 υπό την επιρροή του μοντέρνου κινήματος και τις πολλαπλές προσαρμογές της κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια μέχρι τις εμβληματικές πολυκατοικίες των '60s με τα τυπικά περιμετρικά μπαλκόνια, που έγιναν τελικά το πρότυπο της στερεότυπης μαζικής παραγωγής πολυκατοικιών, είναι η κεντρική ιδέα. Τα τελευταία παραδείγματα που παρουσιάζονται στο «Athens' Polykatoikias 1930-1975» αποτελούν προσπάθειες υπέρβασης του απολιθωμένου μοντέλου πολυκατοικίας, το οποίο γινόταν όλο και περισσότερο αντιληπτό ως προβληματικό από το 1970 και μετά.
Δούλευαν επί πέντε ολόκληρα χρόνια το βιβλίο. Προφανώς δυσκολεύτηκαν να αποκτήσουν πρόσβαση στα κτίρια και ακόμη περισσότερο στα διαμερίσματα, «οπότε επιλέξαμε να παρουσιάσουμε τα σχέδια κυρίως μέσω των εξωτερικών όψεων και των κατόψεων των κτιρίων». Πρόκληση ήταν το να ξεπεράσουν την καχυποψία των ενοίκων, ιδιαίτερα όταν έκαναν εσωτερικές λήψεις, αν και υπήρξαν κι εκείνοι που τους μιλούσαν με ενθουσιασμό για την πολυκατοικία τους. «Ψυχοφθόρα ήταν επίσης η διαδικασία της χρηματοδότησης. Η έκδοση ενός βιβλίου είναι μια δαπανηρή υπόθεση, ευτυχώς στην περίπτωσή μας με αίσιο τέλος». Το «Athens' Polykatoikias 1930-1975» με το πρωτογενές φωτογραφικό υλικό, τις κατόψεις και τα σύντομα περιγραφικά κείμενα κυκλοφορεί από τον γερμανικό εκδοτικό οίκο Kettler στα αγγλικά.
Σίγουρα, όμως, η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετώπισαν αφορούσε την αρχειακή έρευνα, τον εντοπισμό του υλικού των κατόψεων των κτιρίων, κάτι που, όπως αποδείχθηκε, απαιτούσε πολυετή έρευνα σε ιδιωτικές συλλογές και στα καφκικά δημοτικά αρχεία. «Ήταν συναρπαστικό το γεγονός ότι μετά από χρόνια άκαρπης αναζήτησης καταφέραμε επιτέλους να μελετήσουμε μια συγκεκριμένη κάτοψη, η οποία στη συνέχεια μάς έδωσε εντελώς νέες πληροφορίες, όπως αυτή της πολυκατοικίας του Προβελέγγιου (σ.σ. Γεωργίου Χατζιδάκη 11, στο Γαλάτσι), που μας αποκάλυψε την πολύ ασυνήθιστη διάταξη των διαμερισμάτων σε δύο επίπεδα και δίνει στην πρόσοψη του κτιρίου μια χορευτική όψη».
Και βέβαια ανακάλυψαν κι άλλες ιστορίες, «όπως για παράδειγμα ότι η πιο εμβληματική ίσως αθηναϊκή πολυκατοικία, αυτή που στέκεται απέναντι από το Καλλιμάρμαρο, με τα κυπαρίσσια και τις ελιές στην οροφή, σχεδιάστηκε από τον Γιώργο Κανδύλη στο Παρίσι (σ.σ. υπήρξε συνεργάτης του Le Corbusier, συμμετείχε και στον σχεδιασμό της Unité d’Habitation της Μασσαλίας), ο οποίος όμως δεν αναφέρεται πουθενά. Το εξεζητημένο αυτό έργο εκτελέστηκε στη συνέχεια από τον φίλο του Ηλία Σκρουμπέλο, ο οποίος, ως κομμουνιστής, είχε εξοριστεί στη Μακρόνησο κατά τη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου».
«Το πρώτο πράγμα που έκανε εντύπωση στον Kilian Schmitz-Hübsch ήταν το γεγονός ότι σχεδόν όλοι οι μεγάλοι Έλληνες αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα είχαν συμβάλει σε αυτή την τυπολογία κατοικίας στο κέντρο της πόλης, σε μια εποχή που αυτή δεν αποτελούσε πλέον καν μέρος της διεθνούς συζήτησης και το ζήτημα της στέγασης είχε περιοριστεί αλλού, στα περίχωρα. «Το έργο αυτών των αρχιτεκτόνων ήταν, εν ολίγοις, μια τεράστια δεξαμενή σκέψης ιδεών για τον σχεδιασμό της κατοικίας στην πόλη. Ήμουν απίστευτα ενθουσιασμένος από την εννοιολογική σαφήνεια πολλών από αυτά τα σχέδια.Αλλά αυτό που ίσως με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν τα σχέδια πολυκατοικιών από αρχιτέκτονες που ήταν επίσης καλλιτέχνες, ζωγράφοι, ποιητές και φιλόσοφοι, όπως ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Τάκης Μάρθας, ο Αριστομένης Προβελέγγιος και ο Δημήτρης Φατούρος. Τα κτίρια αυτά έχουν μια ιδιαίτερη αύρα και μεταφέρουν με θαυμαστό τρόπο ότι κάτι τόσο δεδομένο όσο ο τρόπος ζωής μπορεί να είναι μια ποιητική εμπειρία», όπως λέει. Απ’ όσες κατέγραψε με τον φακό του, ο Δημήτρης Κλεάνθης ξεχωρίζει την πολυκατοικία του Νικολαΐδη στην πλατεία Αιγύπτου, του Θουκυδίδη Βαλεντή στη Μιχαλακοπούλου και Λαμψάκου, όλες του Δημήτρη Φατούρου, την ταράτσα σαν κατάστρωμα πλοίου της πολυκατοικίας «Χαρά» των Παπαηλιόπουλου-Σπανού στην Πατησίων.
Υπάρχουν λίγα κτίρια στο «Athens' Polykatoikias 1930-1975» που εξωτερικά εξακολουθούν να μοιάζουν όπως είχαν σχεδιαστεί αρχικά, ακόμη κι αν πρόκειται για κτίρια διάσημων αρχιτεκτόνων, «φυσικά, πρόθεσή μας ήταν να το κάνουμε αυτό ορατό. Όλα αυτά έχουν να κάνουν, αφενός, με την έλλειψη κρατικής προστασίας των πολιτιστικών αγαθών, στα οποία προφανώς δεν περιλαμβάνεται η σύγχρονη εγχώρια αρχιτεκτονική, αφετέρου με την πολυϊδιοκτησιακή δομή των κτιρίων αυτών, η οποία καθιστά σχεδόν αδύνατη την κοινή μέριμνα για τη διατήρηση του κτιρίου στο σύνολό του. Είναι πραγματικά πολύ λυπηρό να βλέπεις τη φθορά σημαντικών κτιρίων αλλά και τις αλόγιστες αλλοιώσεις – π.χ. το βάψιμο της υπέροχης Γαλάζιας Πολυκατοικίας στην πλατεία Εξαρχείων. Αυτή η διαδικασία φθοράς, βέβαια, δεν είναι ίδια παντού και επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων για τους κατοίκους. Ενώ σε ορισμένες συνοικίες η κοινωνική δομή είναι όπως πριν από 80 χρόνια, σε άλλες συνοικίες οι αρχικοί ένοικοι έχουν εγκαταλείψει τα κτίρια και τα έχουν μεταβιβάσει, ως μεταχειρισμένα, σε εκείνους που δεν έχουν τα μέσα να τα συντηρήσουν και θα τα χρησιμοποιήσουν μέχρι να γίνουν τελικά ερείπια».
«Μας απασχόλησε το πώς βιώνονται αυτά τα κτίρια από τους ενοίκους τους τόσα χρόνια μετά, πώς έχουν επηρεαστεί από τις ανάγκες, την πεζή καθημερινότητα και τις κοινωνικές αλλαγές, μακριά από τις αρχικές ιδέες και προθέσεις των σχεδιαστών τους», θα πει ο Δημήτρης Κλεάνθης. «Οι αλλαγές που έχουν συντελεστεί στον χαρακτήρα της Αθήνας και στη σύσταση του πληθυσμού της σε σχέση με την εποχή που εξετάζεται στο βιβλίο είναι τεράστιες και αυτό ακολούθως επηρέασε αυτά τα κτίρια». Είδαν πολλά διαμερίσματα αλλά και ολόκληρες πολυκατοικίες να μετατρέπονται σε Αirbnb, ξεχασμένα θυρωρεία, δωμάτια υπηρεσίας που έχουν μετατραπεί σε αποθηκευτικούς χώρους, παρατήρησαν μια αλλοίωση της όποιας αρχικής αισθητικής συνοχής, τις πολιτισμικές εξελίξεις να αντανακλώνται έντονα στις πολυκατοικίες. «Φυσικά, βρήκαμε και πολυκατοικίες καλά συντηρημένες. Αυτό εξαρτάται άμεσα από τη γειτονιά στην οποία βρίσκονταν, αλλά η γενική αίσθηση είναι αυτή της αδιαφορίας και της παραμέλησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα για μένα είναι το μπαλκόνι ενός τσιγαροκαπνισμένου σκοτεινού διαμερίσματος της πολυκατοικίας του Φατούρου στην Πατησίων, όπου καταφέραμε –πράγμα σπάνιο– να έχουμε πρόσβαση. Εκεί συναντήσαμε μια ελληνική σημαία να γέρνει καρφωμένη στο χώμα γλάστρας γεμάτης αποτσίγαρα με φόντο την Ακρόπολη. Πρόκειται για μια συμβολική φωτογραφία και μία από τις αγαπημένες μου».
Η αθηναϊκή πολυκατοικία είχε δαιμονοποιηθεί στο παρελθόν, συχνά γίνονται αναφορές σε αυτή σαν να είναι μια πληγή για την πόλη και το σκηνικό της. Ο Kilian Schmitz-Hübsch τονίζει ότι υπήρξε μια μακρά περίοδος κατά την οποία η πολυκατοικία ήταν στην πραγματικότητα το στεγαστικό ιδεώδες όλων των κοινωνικών τάξεων, ένα πολύ ελκυστικό μοντέλο διαβίωσης στο κέντρο της πόλης, πάνω στο οποίο εργάστηκαν γενιές αρχιτεκτόνων. «Η ιδέα στην οποία βασίστηκε το βιβλίο μου ήταν η ανάκτηση αυτών των αρχικών εννοιών της πολυκατοικίας που θάφτηκαν σε μια ανάπτυξη που τελικά ξέφυγε από τον έλεγχο». Το πρόβλημα δεν ήταν ο τύπος του κτιρίου καθαυτόν αλλά οι δυσμενείς συνθήκες υπό τις οποίες δημιουργήθηκαν εξαρχής αυτές οι πολυκατοικίες, «η έλλειψη πολεοδομικής αναδιοργάνωσης των αθηναϊκών οικοδομικών τετραγώνων, η έλλειψη προστασίας της νεοκλασικής πόλης, η οποία επιτράπηκε να κατεδαφιστεί ανελέητα, και στη συνέχεια όλη η άπληστη εκμετάλλευση της γης εξαιτίας της αντιπαροχικής πρακτικής που επέτρεψε το κράτος».
«Προσωπικά, η πολυκατοικία μού αρέσει πολύ ως μοντέλο κατοίκησης, αυτή η κάθετη μικροπολιτεία όπου ο καθένας έχει την ιδιωτική του γωνία με θέα στην πόλη από το παράθυρο ή το μπαλκόνι του. Επίσης, η απόσταση από το έδαφος, όπως και από τα ζώα στα δέντρα, μου βγάζει μια πρωτόγονη ευχαρίστηση. Μεγάλωσα, βέβαια, και σε μια πολυκατοικία με χαρακτήρα, επομένως είμαι κάπως προκατειλημμένος. Αλλά, όπως είπε και ο Kilian, πιστεύω ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην πολυκατοικία ως τύπο κτιρίου αλλά στην υπερβολή και στην έλλειψη σχεδιασμού με την οποία αυτή επεκτάθηκε, που με τη σειρά της οφείλεται στη απότομη αστικοποίηση της Αθήνας στα μέσα του 20ού αιώνα. Το πρόβλημα είναι ευρύτερο, πολιτικό, κοινωνικό, και η πολυκατοικία εν τέλει ήταν μια λύση», κατά τον Δημήτρη Κλεάνθη.
Στόχος της έρευνας του Γερμανού αρχιτέκτονα ήταν να καταστήσει την πολυκατοικία ορατή ως αρχιτεκτονική κουλτούρα, να επαναφέρει στο προσκήνιο όλα τα όνειρα, τις ελπίδες και τις ιδέες για τη διαμόρφωση της ζωής και της συμβίωσης σε αυτή την πόλη, όπως λέει. Επίσης, το βιβλίο είναι ένας φόρος τιμής στους αρχιτέκτονες που εργάστηκαν ακούραστα για την ανάπτυξη του τύπου της πολυκατοικίας, παρ' όλες τις δυσμενείς συνθήκες και τις αντιδράσεις που αντιμετώπισαν κατά τη διάρκεια του έργου τους. Ο φωτογράφος του «Athens' Polykatoikias 1930-1975» θα τον συμπληρώσει. «Στόχος του βιβλίου είναι να απενοχοποιήσει την πολυκατοικία σε ένα όσο το δυνατό πιο ευρύ κοινό, αναδεικνύοντας μερικά από τα πιο λαμπρά της παραδείγματα, και να μας ευαισθητοποιήσει πάνω στο θέμα της ανάγκης για προστασία του αρχιτεκτονικού χαρακτήρα και συνέχειας αυτής της πόλης.Το ίχνος της νεοκλασικής Αθήνας σχεδόν έσβησε, η κληρονομιά του μοντερνισμού πρέπει να προστατευτεί κι αυτό θα συμβεί όταν αυτή η κληρονομιά γίνει αντιληπτή».
Μπορείτε να βρείτε το «Athens' Polykatoikias 1930-1975» εδώ.
