ΕΝΑΣ ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΣΕ ΣΥΓΧΥΣΗ καθώς αναζητά στις παρυφές της πόλης τη δική του αλήθεια, ο καπετάνιος του Πίκουοντ χαμένος στη φουσκοθαλασσιά, ο Φρόιντ σε αναζήτηση της δικής του εβραϊκότητας κάτω από τη σκιά της Ακρόπολης, ο Οιδίποδας καθώς βιώνει το τραύμα της δικής του αποδεκατισμένης ταυτότητας και όλοι μαζί να (ξε)προβάλλουν ως ανοιχτές δυνατότητες για πολλαπλές ερμηνείες, εντελώς διαφορετικές από αυτές που έχουμε διαβάσει ως τώρα.
Συνδετικός κρίκος στις αποσπασματικές αυτές στιγμές μοιάζει να είναι ο καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιά και συγγραφέας Ηλίας Παπαγιαννόπουλος, ο οποίος καταφέρνει να αφουγκράζεται, μέσα από τις ανοιχτές περιπέτειες των εμβληματικών αυτών ηρώων, τη μοίρα της τραυματισμένης μας ταυτότητας αλλά και της χαμένης, αν την είχε βρει ποτέ, νεωτερικότητας της Δύσης.
Τα βιβλία του, από την Έξοδο Θεάτρου, δηλαδή τη μελέτη του για τον Μόμπι Ντικ, έως το Φρόιντ στην Ακρόπολη αλλά και το πρόσφατο Νυχτόραμα, μια σπουδή στην πλατωνική Πολιτεία, είναι πραγματικά κοσμήματα, θεωρητικά εργαλεία αλλά και πολύμορφοι χάρτες που μας βοηθούν να βρούμε τη θέση μας στο κατώφλι Ανατολής και Δύσης και στο ψυχικό υπόβαθρο των σύγχρονων αστικών ιστών. Πρόκειται για μια ζωντανή περιπλάνηση που πότε μοιάζει, για παράδειγμα, με μια κάποια βόλτα στις γειτονιές της Κυψέλης, όπου έγινε αυτή η συζήτηση, και πότε επεκτείνεται προς την καρδιά της Ευρώπης, όπου θεωρητικά ανήκει ο ίδιος και όπου άφησε το αποτύπωμά του ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Ίνσμπρουκ.
Όσο για τη συζήτησή μας, ολοκληρώθηκε σε κάποιο ξεχασμένο τραπεζάκι της Βιέννης, σαν αυτά όπου έπινε τον καφέ του ο Μπέρνχαρντ και έμεινε να εξυμνεί ως απομεινάρια ενός αποδεκατισμένου αστικού κλέους ο Μάγκρις.
Ο Παπαγιαννόπουλος εισχωρεί σε αθέατες ρωγμές της σκέψης, αναζητώντας με τρόπο τελετουργικό το διαμελισμένο νόημα σαν τα σώματα στις βακχικές τελετές.
Οφείλω να ομολογήσω ότι το όνομα του Παπαγιαννόπουλου μου εντυπώθηκε για πρώτη φορά όταν ο Κωστής Παπαγιώργης τον ξεχώρισε ως έναν από τους σπουδαιότερους θεωρητικούς της εποχής μας και επανήλθε μπροστά μου μέσα από το μοναδικό του σύστημα έρευνας των «μολυσματικών αρχαιολογιών», όπως αποκαλεί αυτό το ανασκάλεμα στο παλίψηστο της συλλογικής μας μνήμης και των τραυματισμένων ηρώων του. Μάλιστα, η πιο πρόσφατη ανασκαφή έφερε ξανά στο φως έναν αμφιλεγόμενο θεωρητικό όπως ο Φαλμεράιερ στο ομώνυμο κείμενο στο τρέχον τεύχος του περιοδικού «recto/verso».
Όλα αυτά δεν έγιναν βέβαια από τη μια μέρα στην άλλη αλλά μέσα στα χρόνια που μεσολάβησαν για τη μετάβασή του από την Αυστρία στην Ελλάδα: «Φεύγοντας από την Αθήνα, έτυχε να πάω για σπουδές σε μια μικρή, κάπως απόμερη πόλη», σχολιάζει σχετικά. «Για μένα στάθηκαν καθοριστικά τα χρόνια στην ευρωπαϊκή επαρχία, σε ένα τραχύ φυσικό τοπίο, μακριά από τα φώτα του μητροπολιτικού βίου. Ήταν ένας ιδιόμορφος συνδυασμός σιωπών, στις οποίες ασκήθηκα θέλοντας και μη, και λόγου, τον οποίο άρχισα να διερευνώ δουλεύοντας στο πανεπιστήμιο για κάποια χρόνια όταν ολοκλήρωσα τις σπουδές. Έτσι η μετάβαση από ένα τμήμα Φιλοσοφίας σε τμήματα Διεθνών Σπουδών στο Πάντειο και μετά στον Πειραιά, όσο και η ίδια η επιστροφή στην Αθήνα, μου έθεταν ζητήματα. Κοιτάζοντάς το εκ των υστέρων, διέσχισα εκεί, όσο και εδώ, μια σειρά μειζόνων διαψεύσεων της γενιάς μου, κοινωνικών, πολιτισμικών, υπαρξιακών. Το γράψιμο ακολούθησε αυτές τις διαψεύσεις σε κάθε επίπεδο. Όσο λιγότερο νιώθει κανείς ότι ανήκει σε κοινότητες ή έστω συντροφιές, τόσο ισχνότερος τείνει να γίνει ο λόγος του και κάποτε τα όρια μεταξύ προσωπικής φωνής και αφωνίας γίνονται δυσδιάκριτα. Δεν παραιτήθηκα όμως από μια αναλυτική μέριμνα ούτε και από ορισμένες ακαδημαϊκές συμβάσεις. Δεν με βρίσκει σύμφωνο η απαξίωση κάθε ακαδημαϊκού λόγου ως όρου αυθεντικής σκέψης. Έχει κι αυτή η απαξίωση τα δικά της στερεότυπα».
Μακριά από τις δημόσιες σχέσεις και κλειστές παρέες, ως θεωρητικός επιμένει από τη μια να προασπίζεται σχεδόν δονκιχωτικά τη δημιουργική έρευνα, από την άλλη όμως δεν χωράει στην αρτηριοσκλήρωση των παγιωμένων ακαδημαϊκών θέσεων. Τον ρωτάω για το προνομιακό αυτό σημείο που με παραπέμπει στον Παπαγιώργη και τη σχέση του με το σύγχρονο ελληνικό δοκίμιο:
«Ας μιλήσω λίγο για τον Κωστή Παπαγιώργη. Καταρχάς, είχα την τύχη, όπως κι άλλοι, να κάνουμε στενή παρέα κάποια από τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Και ομολογώ πως κρατώ πολύ ζεστές αναμνήσεις από τη φιλία μας. Αλλά ακριβώς η ζεστασιά αυτή, μαζί του όπως και με ορισμένους ακόμα από τη γενιά του, για τους οποίους δεν έχασα τον θαυμασμό και την ευγνωμοσύνη μου, ήταν ίχνος ενός κόσμου ο οποίος έσβηνε μαζί τους, ή έτσι ένιωθα», σχολιάζει σχετικά μένοντας να σκέφτεται ποιο είναι αυτό το αποτύπωμα που άφησε ο Παπαγιώργης.
«Σκέφτομαι ότι το λαμπρό ύφος που μας άφησε απέδιδε μια φωνή που ό,τι και να την έβρισκε, εκείνη δεν έχανε την ικανότητά της να το αφομοιώνει. Απεναντίας, εκεί οφειλόταν η λαμπρότητά της. Κατά έναν τρόπο, ο Παπαγιώργης παρέμεινε κάτοικος ενός μυθικού, υπεριστορικού κόσμου όπου τα πάθη, όσο αφόρητα κι αν είναι, είναι πάντα πάθη της κοινότητας. Ένα ορισμένο υπόστρωμα των πραγμάτων έμενε αλώβητο εξού και η φωνή που δεν χάνεται, αλλά λαμπρύνεται μέσα στις απώλειες. Οι στεναγμοί του αθηναϊκού υποκειμένου δεν παύουν να στεγάζονται εν τέλει σε έναν πατρικό οίκο.
Σε ό,τι με αφορά, στα τελευταία βιβλία ξεκινώ από μια στιγμή αφωνίας. Του ήρωα, είτε είναι ένα κειμενικό πρόσωπο είτε πραγματικό, και της σκέψης του, καθώς και τα δύο καταρρέουν. Η ιστορική εκκίνηση είναι πια διαφορετική χωρίς εκείνο το υπόστρωμα. Και το ερώτημά μου είναι τι είδους ανάσα, σκέψη, μνήμη, προκύπτει μέσα σε μια τέτοια περιοχή, ριζικά ενδεή, αν προκύπτει καν. Εν τέλει ξετυλίγω το αναπάντεχο άνυσμα ενός αδιεξόδου. Δεν έχω κάτι να υπερασπιστώ. Μόνο να εμπιστευτώ ένα δύσκολο παρόν με δυνάμεις περιορισμένες. Θα ήθελα, τελικά, το κείμενο να μοιάζει με ένα χάδι στα χαλάσματα του πατρικού οίκου».
Ίσως γι’ αυτό τα βιβλία του να μοιάζουν με τρυφερές παρεμβάσεις στο εσωτερικό της σκέψης, όσο κι αν σου αντιστέκονται, βάζοντάς τα σε ένα ταξίδι πρωτόγνωρης θεωρητικής περιπέτειας που δεν ξέρεις ποτέ πού θα οδηγήσει: γιατί πόσο κοντά μπορεί να βρεθεί ο Φαλμεράιερ στον Κρις Κέλβιν από το Σολάρις και πόσο science fiction μπορεί να αποδειχθεί ο Τίμαιος στη δική του διαφορετική ανάγνωση της πλατωνικής Πολιτείας; Καταφέρνοντας να ενώσει όλα αυτά τα φαινομενικά ετερόκλητα σύμπαντα, φέρνοντας κοντά, για παράδειγμα, τον Φρόιντ με τη Λισπέκτορ, ο Παπαγιαννόπουλος εισχωρεί σε αθέατες ρωγμές της σκέψης, αναζητώντας με τρόπο τελετουργικό το διαμελισμένο νόημα σαν τα σώματα στις βακχικές τελετές. Σαν να βρίσκει διαρκώς αυτές τις δυνατότητες του ανοιχτού σε ερμηνείες νοήματος, όπως έγραφε στο πρόσφατο κείμενο για τον Φαλμεράιερ, «που λαθροβιούν σε σκιασμένους χώρους».
«Κάθε φορά με προσελκύει μια λεπτομέρεια. Είναι μια κλωστή που εξέχει και την παρακολουθώ», σχολιάζει σχετικά. «Όσο το κείμενο ξηλώνεται, τόσο υφαίνεται παράλληλα αλλιώς. Αναδιατάσσω τα υλικά του, σχεδόν το αφηγούμαι από την αρχή. Τριγυρίζω σε εσωτερικούς του χώρους ή δημιουργώ τέτοιους. Δεν μου αρέσει να ξεκινώ από μηδενική αρχή αλλά να παραλλάσω, να πειραματίζομαι με συνάψεις και πλέγματα ιδεών. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν αρχειακό μηχανισμό εν τω γίγνεσθαι και, υπό αυτή την έννοια, είναι ένα είδος ιστοριογραφίας. Τέτοια κολάζ είναι μορφές τις οποίες παίρνει η μνήμη ανθρώπων που δεν ανήκουν πια σε κληρονομικές γραμμές, όσο στις ρωγμές τους. Καταλαβαίνω πολύ καλά πως μια τέτοια προσέγγιση ενέχει πολλούς κινδύνους αστοχίας και, φυσικά, δεν είμαι διόλου βέβαιος για το αποτέλεσμα. Αλλά νομίζω πως το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να διασχίσω αυτούς τους κινδύνους, αυτές τις αβεβαιότητες».
Αυτή η διαρκής παλινδρόμηση ως ταυτόχρονη ένδειξη αγάπης και φιλονικία, αυτή που ταράζει τα σωθικά και φέρνει τον ήρωα σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, σε αυτήν τη χωροχρονική σύγχυση που κατέβαλε τον Διονύσιο Σολωμό όταν έγραφε τους Ελεύθερους Πολιορκημένους ‒μια επισήμανση στο τελευταίο κείμενο του Παπαγιαννόπουλου για τον Φάλμεράιερ‒ είναι που συγκλονίζει τη σκέψη του. Πρόκειται για αυτή την ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ τρομακτικής αφύπνισης και διαρκούς ύπνωσης, σαν τη θέση της Ελλάδας που έμοιαζε να είναι πολιορκημένη και επαναστατημένη μαζί:
«Η συνθήκη αυτή μου φαίνεται πως έχει κάτι καταστατικό», καταλήγει. «Τη βλέπω στον Σωκράτη, στην αρχή της φιλοσοφίας, αινιγματική και υπονομευτική του εαυτού του. Τη βλέπω όμως ιδίως στον πυρήνα της δικής μας ιστορικής εμπειρίας και των καταγωγικών της στιγμών. Ο Σεφέρης γράφει για τον Σολωμό πως ήταν από τη φυλή των ανθρώπων που τελειώνουν και πως η μοίρα τον τοποθέτησε εκεί όπου κάτι ξεκινούσε. Όλα σε εμάς ξεκινάνε μέσα σε ένα τέλος και με ανθρώπους στα όρια της αφωνίας.
Το σημειώνουν και το σκέφτονται κι άλλοι, ο Λεοντάρης για παράδειγμα, ή ο Δημήτρης Χατζής, αλλά όχι οι φιλόσοφοι, όχι οι θεωρητικοί. Επίσης, το σκέφτεται με τον τρόπο του ένας που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα, ο Φαλμεράιερ. Η Ελληνική Επανάσταση δεν είναι ελληνική, γράφει, γιατί αυτοί δεν είναι γνήσιοι Έλληνες. Την ίδια όμως στιγμή γράφει πως αυτή η επανάσταση είναι το σημαντικότερο συμβάν του 19ου αιώνα.
Γιατί λοιπόν; Ακριβώς επειδή σε αυτήν κάτι φασματικό, ένας σωσίας της Ελλάδας, εισβάλλει και απειλεί να νεκρώσει την ίδια την Ευρώπη. Κι έτσι αυτό το τέλος της Ελλάδας που ενυπάρχει ήδη στη νεοελληνική έναρξή της την καθιστά ένα πολύ ιδιαίτερο, πολύ ενδιαφέρον ευρωπαϊκό επεισόδιο. Είναι εκεί όπου η Ευρώπη καταλαβαίνει κάτι βαθύ για τον δικό της ιστορικό εαυτό. Στις Μολυσματικές Αρχαιολογίες παρακολουθώ τέτοιες διαδρομές μεταξύ δύο κόσμων κατά τον 19ο αιώνα. Γερμανόφωνοι συγγραφείς αντικρίζουν τότε στην Ελλάδα ένα πεδίο όπου θεμελιώδεις πολιτισμικές προβολές διασαλεύονται και απομένει κανείς μετέωρος. Να μια άλλη ιστορία μας, γραμμένη στα σπασμένα βλέμματα άλλων πάνω μας».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
