Η Αλίκη και ο Λιούις Κάρολ: Σαν σήμερα πεθαίνει ο συγγραφέας του πιο διάσημου παραμυθιού του κόσμου

Η Αλίκη και ο Λιούις Κάρολ: Σαν σήμερα πεθαίνει ο συγγραφέας του πιο διάσημου παραμυθιού του κόσμου Facebook Twitter
Τυχαία μήπως αυτός ο απελευθερωμένος κόσμος επέλεξε τα ζώα ως πρωταγωνιστές; Γάτες, σκυλιά, ποντίκια, πάπιες μιλούν χωρίς γλωσσολογία, ζουν χωρίς λογικές αρχές και δρουν χωρίς έννοια του χρόνου και βέβαια χωρίς ενοχή.
0

Όταν συμβαίνει κάτι μνημειώδες, οι σχολιαστές σπεύδουν να το εξηγήσουν· ανάγοντας το άγνωστο στο γνωστό και το νεοφανές στο παλαιό, η γνώση στεριώνει την εμπιστοσύνη στον εαυτό της και την αισιοδοξία για το μέλλον.

 

Πράγματι, όταν εμφανίστηκε το μέγα παραμύθι Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων (1865), μετά την κατάπληξη, οι κριτικοί στράφηκαν στη ζωή του Τσαρλς Λάτουιτζ Ντότζσον (που ψευδονομάστηκε Λιούις Κάρολ) και βρήκαν πειστικά επιχειρήματα στην αφόρητη βραδυγλωσσία του συγγραφέα, που προτιμούσε να διαλέγεται με τα παιδιά -είχε επτά μικρότερα αδέλφια- και να μελετά μαθηματικά (συνέγραψε και μια Σύνοψη αλγεβρικής επιπεδομετρίας). Το εξάχρονο παιδί ενός φίλου του, όταν του διάβασαν το παραμύθι, είπε «θα ήθελα να έχει ακόμη 60.000 τόμους».

 

Άρα η ψυχοσύνθεση εξηγεί το αφήγημα; Απαντώντας, αρχίζουν τα παράδοξα: ένας κεκές έγραψε την Αλίκη αλλά κάθε κεκές δεν γράφει μιαν Αλίκη. Όπως, π.χ., κάθε φορά που πηγαίνω στο κέντρο της πόλης νιώθω δυσαρέσκεια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οσάκις νιώθω δυσαρέσκεια βρίσκομαι στο κέντρο της πόλης. Υπάρχει δίκη «αμφιμερής» όπου κάθε διάδικος είναι ενάγων και συνάμα εναγόμενος.

 

«Τρώνε οι γάτες νυχτερίδες;», αναρωτιέται η Αλίκη, για να συμπληρώσει στη στιγμή: «Τρώνε οι νυχτερίδες γάτες;». Η λογική θεμελίωση αρνείται την αντιστροφή της πρότασης (το γεγονός ότι τρώγω πουλιά δεν σημαίνει ότι με τρώνε και τα πουλιά - ωστόσο το νόημα παραμένει ανυπάκουο και μπορεί να διαπλάθεται παραπειστικά άνευ δεσμεύσεων και ορίων). Μπορεί κανείς να πνιγεί στα δάκρυά του; Και βέβαια μπορεί, διότι τα πολλά δάκρυα καταλήγουν σε λίμνη. Όταν βρίσκεσαι με ένα φίλο σου έξω από μια πόρτα, μπορείς να χτυπήσεις για να σου ανοίξει; Βλέπεις αυτό που τρως ή τρως αυτό που βλέπεις;

 

«Δεν είμαι η ίδια με κείνη που σηκώθηκε το πρωί, αλλά ποια είμαι τέλος πάντων;» αναρωτιέται η Αλίκη, θέτοντας εξ απαλών ονύχων το πρόβλημα της χρονικότητας του εγώ και της ταυτότητας μέσα από τη διαφορά. Μιλώντας με την αυστηρή κάμπια, απολογείται: «Ξέρω ποια ήμουνα όταν σηκώθηκα από το κρεβάτι μου σήμερα το πρωί, αλλά έχω αλλάξει πολλές φορές, φοβάμαι λοιπόν ότι δεν είμαι ο εαυτός μου». Δεν είμαι η ίδια - ποια είμαι;

 

«Δεν είμαι η ίδια με κείνη που σηκώθηκε το πρωί, αλλά ποια είμαι τέλος πάντων;» αναρωτιέται η Αλίκη, θέτοντας εξ απαλών ονύχων το πρόβλημα της χρονικότητας του εγώ και της ταυτότητας μέσα από τη διαφορά. Μιλώντας με την αυστηρή κάμπια, απολογείται: «Ξέρω ποια ήμουνα όταν σηκώθηκα από το κρεβάτι μου σήμερα το πρωί, αλλά έχω αλλάξει πολλές φορές, φοβάμαι λοιπόν ότι δεν είμαι ο εαυτός μου». Δεν είμαι η ίδια - ποια είμαι;

 

Η απορία γίνεται πιο κρίσιμη όταν μαθαίνει από την κάμπια ότι τρώγοντας κι από τις δυο μεριές του μανιταριού θα ψηλο-κοντύνει: «Η μια πλευρά θα σε κάνει να ψηλώσεις κι η άλλη πλευρά θα σε κάνει να κοντύνεις». Αλλόκοτη πρόταση που καθίσταται σαφής αν τη δούμε σε σχέση με το τέρμα του βίου. Όσο μακραίνουμε από τη γέννηση, κονταίνει ο δρόμος προς το θάνατο. Το μεσημέρι ο ίσκιος μας είναι μικρός, το απομεσήμερο μεγάλος, αλλά χωρίς το διάβα του χρόνου δεν καταλαβαίνουμε γιατί μεγαλώνει ο ίσκιος όσο μικραίνει η μέρα.

 

Στην ουσία δεν πρόκειται για λογικά παράδοξα, αλλά για τα παιχνίδια που παίζει με το νου μας το νόημα. Μόνο αν κάθε πράγμα έχει «ένα» αποδεχτό νόημα, η φρόνηση πιάνει δουλειά, αλλά αν το νόημα διασπείρεται, τότε ο πρωινός άνθρωπος δεν είναι ο βραδινός, ο χορτάτος δεν είναι ο πεινασμένος, ο πρωτύτερος δεν είναι ίδιος με τον κατοπινό - ο «παρά πέντε» δεν ξέρει τον «και πέντε».

 

Ο αδικοχαμένος Ζιλ Ντελέζ έχει γράψει έξοχες σελίδες για τη σχέση της Αλίκης με τους στωικούς, τον αντι-πλατωνισμό, τη θεωρία του σημείου και την κυριαρχία της επιφάνειας στο παραμύθι του Κάρολ. Ωστόσο καταστρέφουμε το παραμύθι αν το φορτώσουμε με όλα αυτά τα υλικά. Κρατάμε μόνο την έννοια της επιφάνειας, διότι έχει ειδικό ρόλο μέσα στην αφήγηση. Η λέξη δεν σημαίνει κάτι επίπεδο, αλλά αρχικά αυτό που φαίνεται. Συνάμα η λέξη «επιπόλαιος» δηλώνει ό,τι επιπολάζει, ό,τι βρίσκεται πάνω-πάνω. Αν ισχύει η ταυτότητα και η αιτιακή σχέση των πραγμάτων, τότε αυτές θα πρέπει να βρίσκονται στα βάθη της πραγματικότητας, στο πίσω μέρος του καθρέφτη.

Εντούτοις, ο Κάρολ θέλει να καταργήσει την πίσω διάσταση, να χωρίσει την ενότητα της λέξης από την ενότητα του πράγματος, την ταυτότητα του εγώ από τη ροή και τη μεταλλαγή του χρόνου, με ένα λόγο προτιμά την αντινομική λειτουργία του νοήματος από το εδραιωμένο καθεστώς της πάγιας σημασίας. Γι' αυτό επιπολάζει εξ επαγγέλματος θα λέγαμε, γι' αυτό η μεταμφίεση και η μεταμόρφωση του είναι τόσο εύκολη και τόσο απολαυστική. Στην επιφάνεια κινούνταν και ο αρχαίος σοφιστής που, όταν του ζήτησαν τα χθεσινά δανεικά, απάντησε φυσικότατα: άλλος ήμουν εχθές, άλλος είμαι σήμερα. (Άρα ψάξε τον χθεσινό εαυτό μου για να πληρωθείς!).

 

Περιττό θα ήταν να λέγαμε ότι, αν ο Κάρολ είχε προλάβει τα κινούμενα σχέδια, θα ένιωθε στο στοιχείο του. Τυχαία μήπως αυτός ο απελευθερωμένος κόσμος επέλεξε τα ζώα ως πρωταγωνιστές; Γάτες, σκυλιά, ποντίκια, πάπιες μιλούν χωρίς γλωσσολογία, ζουν χωρίς λογικές αρχές και δρουν χωρίς έννοια του χρόνου και βέβαια χωρίς ενοχή. Ό,τι φαίνεται είναι το άπαν. Όταν η βασίλισσα ξεστομίζει τη βαριά φράση «Αυτός δολοφονεί τον χρόνο! Κόφτε του το κεφάλι!», ξέρουμε ότι μόνο άνθρωπος θα μπορούσε να διατυπώσει αυτήν τη διαταγή (αποδέκτης της οποίας δεν είναι ζώο αλλά ο καπελάς). Η σάτιρα, όπου εμφανίζεται, φυσικότατα απευθύνεται σε ανθρώπους και στην αυλή. Επίσης και το συμπέρασμα:

 

«Ποτέ μη φανταστείς πως είσαι οτιδήποτε άλλο από αυτό που πιθανόν νομίζουν οι άλλοι ότι είσαι ή πως θα μπορούσες να ήσουνα οτιδήποτε άλλο από αυτό το οποίο ήσουνα και που δεν ήταν διαφορετικό από αυτό το οποίο νόμιζαν οι άλλοι πως είσαι».

 

Info

Λιούις Κάρολ - Οι περιπέτειες της Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων

Mε εικόνες του Ρόμπερτ Ίνγκπεν

Μετάφραση: Μάρα Μοίρα

Εκδόσεις: Πατάκης

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Αγκάθα Κρίστι: Η «μαμά» του Ηρακλή Πουαρό και της αστυνομικής λογοτεχνίας

Βιβλίο / Αγκάθα Κρίστι: Η «μαμά» του Ηρακλή Πουαρό και της αστυνομικής λογοτεχνίας

Σαν σήμερα το 1976 πεθαίνει η πιο γνωστή συγγραφέας μυστηρίου που βρέθηκε στο Βιβλίο Γκίνες επειδή πούλησε τα περισσότερα αντίτυπα στην ιστορία του μυθιστορήματος, κερδίζοντας πάντα τα στοιχήματα της εφηβείας μας
ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Δημήτρης Τζιόβας: «Θέλουμε να ζούμε με μύθους και ένας από αυτούς είναι ότι έχουμε την ομορφότερη χώρα»

Βιβλίο / Δημήτρης Τζιόβας: «Θέλουμε να ζούμε με μύθους και ένας από αυτούς είναι ότι έχουμε την ομορφότερη χώρα»

Ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, που τιμήθηκε με το φετινό Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων, μιλά στη LiFO για την εποχή μας, την τριτοβάθμια εκπαίδευση, τις συλλογικές αντιλήψεις και τις αγκυλώσεις του παρελθόντος.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Τι απέγινε η «χημική γενιά» των Ελλήνων ρέιβερ;

Βιβλίο / Τι απέγινε η «χημική γενιά» των Ελλήνων ρέιβερ;

Μια «underground» συζήτηση με τον Λέανδρο Κυριακόπουλο περί ρέιβ, νέων τεχνολογιών και άλλων «δαιμονίων», με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Αναπαραστάσεις του ανοίκειου - νομαδισμός και αισθητική στην ρέιβ ψυχεδελική σκηνή» (εκδ. Νήσος).
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
ΓΕΟΣΟΥΑ

Το πίσω ράφι / «Ρετροσπεκτίβα» του Α. Γεοσούα: Μπορεί ένα μυθιστόρημα ιδεών να σε κρατάει δέσμιο ως το τέλος;

Από τους σημαντικότερους συγγραφείς του Ισραήλ, ο πρόσφατα χαμένος Αβραάμ Γεοσούα αφηγείται εδώ την ιστορία ενός εβδομηντάχρονου κινηματογραφιστή που κουβαλά ένα νεανικό αμάρτημα κι εξετάζει αναδρομικά τα πεπραγμένα του.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
«Έλληνες και Τούρκοι πρέπει να ξαναγράψουν τα βιβλία της Ιστορίας χωρίς μύθους»

Εμινέ Γεσίμ Μπεντλέκ / «Έλληνες και Τούρκοι πρέπει να ξαναγράψουν τα βιβλία της Ιστορίας χωρίς μύθους»

Η πρώην επίκουρη καθηγήτρια Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Bingöl της Τουρκίας μιλά στη LiFO για τις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου της «Η ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 - Τραύμα και φαντασιακές κοινότητες σε Ελλάδα και Τουρκία».
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
leonardo padura

Βιβλίο / Λεονάρδο Παδούρα: Η Κούβα πέρα από τα σύνορα

Ο κορυφαίος μυθιστοριογράφος Λεονάρδο Παδούρα στο πρόσφατο έργο του με τίτλο «Σαν σκόνη στον άνεμο» αναζητά την ταυτότητα της Κούβας του τότε και του σήμερα μέσα από τα όνειρα μιας παρέας νέων που έφτασαν να σκορπίζονται κι αυτοί σαν σκόνη στον άνεμο.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
ΤΡΙΤΗ 26/07 - ΕΧΕΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΕΙ-20 βιβλία που θα πάρω μαζί μου στις διακοπές

Βιβλία και Συγγραφείς / 20 βιβλία που θα πάρω μαζί μου στις διακοπές

Ο Νικος Μπακουνάκης επιλέγει και παρουσιάζει 20 βιβλία από την εκδοτική παραγωγή του 2022 για έξυπνες, διασκεδαστικές, συναρπαστικές, πρωτότυπες, αποκαλυπτικές και χρήσιμες καλοκαιρινές αναγνώσεις.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Η διεθνής αίγλη και το μεγαλείο του Καβάφη

Βιβλίο / Η διεθνής αίγλη και το μεγαλείο του Καβάφη

Η καθηγήτρια Συγκριτικής Γραμματολογίας του Πρίνστον και μεταφράστρια Κάρεν Έμεριχ μιλά για την περίπτωση του Αλεξανδρινού ποιητή με αφορμή τη συμμετοχή της στο φετινό International Cavafy Summer School που διοργάνωσε η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ