ΑΠΟ ΤΟΝ Ziggy Stardust έως τον Thin White Duke και από την περίοδο του Βερολίνου έως τις ελεγείες της ύστερης καριέρας του, το έργο του David Bowie χαρακτηρίζεται από μια διαρκή επανεφεύρεση. Ως καλλιτέχνης, πάντα συντονιζόταν με τις συνθήκες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν την επόμενη δημιουργική ρήξη. Ωστόσο, μια καθοριστική στιγμή έχει σε μεγάλο βαθμό ξεφύγει από την καταγραφή της διαδρομής του: μια μέρα που πέρασε σε ένα ψυχιατρικό άσυλο στα περίχωρα της Βιέννης – και αποδείχθηκε απροσδόκητα καθοριστική.
Τον Σεπτέμβριο του 1994, ο Bowie και ο Brian Eno αποδέχτηκαν μια πρόσκληση του Αυστριακού καλλιτέχνη André Heller να επισκεφθούν την ψυχιατρική κλινική «Maria Gugging». Στις εγκαταστάσεις βρισκόταν και το Haus der Künstler (Σπίτι των Καλλιτεχνών) του ιδρύματος, που φτιάχτηκε το 1981 ως κοινόχρηστη κατοικία και στούντιο και είναι διεθνώς γνωστό ως κοιτίδα της Art Brut –ή «οutsider τέχνη»– που παράγεται από τους ίδιους τους τρόφιμους, πολλοί από τους οποίους πάσχουν από σχιζοφρένεια και άλλες ψυχιατρικές διαταραχές.
Μέσα από τον φακό της De Grancy, το δέος και ο θαυμασμός του Bowie για τους έγκλειστους καλλιτέχνες είναι εμφανής. Σκύβει, ακούει, σχεδιάζει, μελετά – η προσοχή του δεν είναι στραμμένη στην κάμερα αλλά στους ίδιους τους δημιουργούς.
Την επίσκεψη κατέγραψε η καταξιωμένη Αυστριακή φωτογράφος Christine de Grancy, αποτυπώνοντας τον Bowie να αλληλεπιδρά με αυτούς τους λεγόμενους «outsider artists» – ένας όρος που συχνά επικρίνεται επειδή περιγράφει τους καλλιτέχνες μέσω της ασθένειας ή της περιθωριοποίησης και όχι μέσω της δημιουργικότητάς τους. Για πρώτη φορά, οι φωτογραφίες αυτές θα εκτεθούν στην Αυστραλία, όταν θα ανοίξει τον Μάρτιο η έκθεση με τίτλο «A day with David» στο φεστιβάλ Joondalup στη Δυτική Αυστραλία, σε συνεργασία με το Μουσείο Τέχνης της Σάντα Μόνικα στην Καλιφόρνια.
Μέσα από τον φακό της de Drancy, το δέος και ο θαυμασμός του Bowie για τους έγκλειστους καλλιτέχνες είναι εμφανής. Σκύβει, ακούει, σχεδιάζει, μελετά – η προσοχή του δεν είναι στραμμένη στην κάμερα αλλά στους ίδιους τους δημιουργούς. «Ζωγραφίζουν χωρίς να κρίνουν», έλεγε ο Bowie σε μια συνέντευξή του 1995 που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Seattle Post-Intelligencer». «Ό,τι νιώθουν, αυτό ζωγραφίζουν». Η επίσκεψη αυτή αποτέλεσε την έμπνευση για το «1. Outside», το πυκνό και ανήσυχο άλμπουμ του Bowie εκείνης της χρονιάς, του οποίου οι κατακερματισμένες αφηγήσεις και η ηθική αμφισημία διαμορφώθηκαν εν μέρει απ' όσα συνάντησε στο Haus der Künstler.
Μεταξύ των δημιουργών που συνάντησε ο Bowie εκείνη την ημέρα, ο August Walla ήταν εκείνος που του έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Το έργο του, γεμάτο σύμβολα, επινοημένες γλώσσες και εμμονικές επαναλήψεις, ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια του χαρτιού, καλύπτοντας τους τοίχους και την πρόσοψη του Haus der Künstler. Αντίθετα, ο Oswald Tschirtner, που ζούσε στο ίδρυμα για δεκαετίες, δούλευε με ριζοσπαστική αυτοσυγκράτηση, δημιουργώντας λιτά σχέδια με μολύβι, στα οποία η ανθρώπινη μορφή περιοριζόταν σε επιμήκεις γραμμές. «Η υποβλητική, μάλλον ψυχρή ατμόσφαιρα του μέρους είναι συντριπτική», έλεγε ο Bowie. «Πρέπει να περάσεις από το κανονικό άσυλο προτού φτάσεις στην πτέρυγά τους, η οποία είναι πλήρως καλυμμένη με μπογιά. Έχουν ζωγραφίσει κάθε γωνιά και σχισμή, τους τοίχους, όλα τα δέντρα έξω. Ό,τι είναι ακίνητο, το έχουν ζωγραφίσει».
Όταν ο Bowie και ο Eno επέστρεψαν στο στούντιο για να ηχογραφήσουν το «1. Outside», προσπάθησαν να μιμηθούν τον αυθορμητισμό και τη δημιουργική ελευθερία που συνάντησαν στο Gugging. Ο Bowie θυμόταν αργότερα ότι το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν «να μαζέψουν όλους τους μουσικούς και να τους βάλουν να ανακαινίσουν το στούντιο», μετατρέποντας τον χώρο των προβών σε κάτι που έμοιαζε περισσότερο με τους ζωγραφισμένους τοίχους του ιδρύματος. «Ενθουσιάστηκαν τόσο πολύ που ήταν δύσκολο να τους κάνουμε να επιστρέψουν στη μουσική. Αυτό που κατάφεραν ήταν να δώσουν σε όλο το εγχείρημα μια αίσθηση παιχνιδιού, που είναι μέρος της πραγματικής ελευθερίας της έκφρασης».
Το ίδιο το ψυχιατρικό ίδρυμα Gugging έχει μια πιο σκοτεινή πλευρά. Η κλινική, η οποία εγκαινιάστηκε τον 19ο αιώνα, είχε ενταχθεί στο πρόγραμμα Aktion T4 των ναζί, το οποίο έβαζε στο στόχαστρο άτομα με ψυχικές διαταραχές και σωματικές αναπηρίες και ευθύνεται για τη μαζική δολοφονία περίπου 250.000 ανθρώπων. Μόνο στο Gugging, εκατοντάδες ασθενείς δολοφονήθηκαν ή στάλθηκαν σε στρατόπεδα εξόντωσης. Αυτή η ιστορία του ιδρύματος ως πεδίο άσκησης θεσμικής βίας στους ψυχικά ασθενείς, έρχεται σε αντίθεση με την αναμόρφωση του ως καταφυγίου δημιουργικότητας. Ο Bowie, του οποίου η οικογενειακή ζωή είχε σημαδευτεί από ψυχικές ασθένειες, πιθανότητα ένιωθε έντονα αυτό το στοιχείο. Ο ετεροθαλής αδελφός του, Terry Burns, ο οποίος ζούσε με τη σχιζοφρένεια ώσπου αυτοκτόνησε, στοίχειωσε μεγάλο μέρος του έργου του Bowie.
Στην γκαλερί Σύγχρονης Τέχνης του Joondalup, η έκθεση «Μια μέρα με τον David» θα είναι κάτι περισσότερο από μια συμβατική έκθεση φωτογραφίας. Υπό την επιμέλεια της Lisa Henderson, θα περιλαμβάνει 28 ασπρόμαυρα φωτογραφικά κάδρα της De Grancy, καθώς και φωτογραφίες μεγάλου μεγέθους αλλά και μια βιντεο-εγκατάσταση που αποτελείται από παλιές τηλεοράσεις στοιβαγμένες σε εσωτερικά βάθρα, οι οποίες θα προβάλλουν αρχειακό υλικό. Στην έκθεση θα δούμε επίσης μια αναπαράσταση σε πραγματικό μέγεθος του ζωγραφισμένου δωματίου του Walla.
Δυστυχώς, η φωτογράφος πέθανε στις 20 Μαρτίου 2025, λίγες εβδομάδες πριν από τα εγκαίνια της έκθεσης «A day with David» στο Μουσείο Τέχνης της Σάντα Μόνικα. Αφού παρέμειναν στο αρχείο της για σχεδόν τρεις δεκαετίες, οι φωτογραφίες συγκεντρώθηκαν ως ένα συνεκτικό σύνολο έργων στο τέλος της ζωής της. Αυτό που προσφέρουν, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή του Μουσείου Τέχνης της Σάντα Μόνικα, Ricardo Puentes, δεν είναι η διασημότητα ή η ηδονοβλεπτική ματιά αλλά η εγγύτητα. «Είναι βαθιά ειλικρινείς εικόνες», λέει. «Δεν νιώθεις ότι κοιτάς από απόσταση αλλά ότι σε προσκαλούν μέσα στον χώρο».
Σε ένα βίντεο που γυρίστηκε για μια έκθεση του 2023 στο Gugging, εμφανίζεται η De Grancy να περιγράφει τον Bowie ως «τον πιο διακριτικό σταρ του κόσμου. Αυτού του είδους η παρουσία δεν είναι κάτι που συνδέω με τη διασημότητα. Ήταν αποτραβηγμένος και εξαιρετικά παρατηρητικός». Αυτό που τελικά δείχνουν οι φωτογραφίες, όπως το θέτει ο Puentes, δεν είναι καθόλου η λάμψη ενός αστέρα: «Δεν έχει να κάνει με τον εαυτό του. Έχει να κάνει με το ότι είναι ανοιχτός στις εμπειρίες των άλλων».
Με στοιχεία από την «Guardian»
