Αυτό το καλοκαίρι, από τις 28 Μαΐου, το εμβληματικό Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών μεταμορφώνεται σε ένα πεδίο αστρικής φαντασίας και γήινης ύλης, φιλοξενώντας μια έκθεση με νέα έργα της εικαστικού σύγχρονης τέχνης Λίας Πέτρου. Με τίτλο «Κοσμική Σκόνη/Άγνωστες Γαίες», η έκθεση παρουσιάζει μια σειρά από έργα ειδικά σχεδιασμένα για τον χώρο (site-specific), τα οποία συνδιαλέγονται με τον παλαιότερο επιστημονικό θεσμό της Ελλάδας· σύμβολο του χρόνου, της μνήμης και της παρατήρησης από το 1842.
Tο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, από την ίδρυσή του το 1842, μέσα στη σιωπηλή του μεγαλοπρέπεια στην κορυφή του Λόφου των Νυμφών, αποτελεί́ τον πρώτο επιστημονικό θεσμό του ελληνικού κράτους. Είναι ταυτόχρονα παρατηρητής και φορέας μνήμης, εκεί όπου ο ουρανός μετρήθηκε για πρώτη φορά και καταγράφηκε ο παλμός της Γης. Από αυτό το σημείο, η Αθήνα έμαθε να προσανατολίζεται· να αντιλαμβάνεται τις αποστάσεις της, τον χρόνο της, την ίδια της την ύπαρξη μέσα στον κόσμο.
Κεντρική ιδέα της έκθεσης «Κοσμική Σκόνη/Άγνωστες Γαίες» («Cosmic Dust/New Territories») αποτελεί η προσωπικότητα και το επιστημονικό έργο του Γερμανού αστρονόμου του 19ου αιώνα Ιούλιου Σμιτ, ο οποίος διετέλεσε διευθυντής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών από το 1858 και για είκοσι πέντε έτη.
Χρησιμοποιώντας υλικά όπως ο πηλός, το βαμβακερό νήμα, το μαλλί, το τιτάνιο και το μάρμαρο, η καλλιτέχνιδα υφαίνει έναν μοναδικό διάλογο ανάμεσα στο τότε και στο τώρα, στο γήινο και το συμπαντικό, στη συστηματική ανάλυση και το συγκινησιακό.
Η Λία Πέτρου ανακάλυψε την έκταση του ερευνητικού έργου του Σμιτ, εστίασε συγκεκριμένα στο «Chart of the Mountains of the Moon based on my own Observations in the Years 1840-1874» («Χάρτης των Ορέων της Σελήνης βασισμένος στις δικές μου Παρατηρήσεις κατά τα Έτη 1840-1874») που εκτίθεται στην Αίθουσα του Χρόνου, στο Κέντρο Επισκεπτών του Αστεροσκοπείου, και εμπνεύστηκε την κεραμική εγκατάσταση «Supermoon» που εξέθεσε στην ομαδική έκθεση «wanderlust/all passports» στο μέγαρο Σλίμαν-Μελά, τον Οκτώβριο του 2024.
«Ο σεληνιακός χάρτης του Σμιτ και το “Supermoon” αποτέλεσαν το σημείο εκκίνησης και την έμπνευση για μια ατομική έκθεση. Ακολούθησε ενδελεχής έρευνα και στη συνέχεια η παραγωγή νέας σειράς έργων που εστιάζουν όχι μόνο στην εξέλιξη της αστρονομίας αλλά και στο επιστημονικό έργο του Σμιτ στους τομείς της ηφαιστειολογίας, της σεισμολογίας, της μετεωρολογίας και της σεληνογραφίας, το οποίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ανάπτυξη του πρώτου ερευνητικού ιδρύματος του ελληνικού κράτους, του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Απώτερος στόχος της έκθεσης είναι η συνομιλία με την ιστορικότητα του Αστεροσκοπείου, τα μουσειακά εκθέματά του και την παρακαταθήκη που άφησε στον τόπο μας ο σπουδαίος αυτός αστρονόμος», λέει η Λία Πέτρου.
Σε επιμέλεια και εννοιολογική προσέγγιση του Κώστα Πράπογλου, η έκθεση αντλεί έμπνευση από τις λεπτομερείς χαρτογραφήσεις της Σελήνης και τις επιστημονικές αναζητήσεις του Σμιτ, που λειτουργούν ως θεμέλιο της ανατρεπτικής επανερμηνείας της Πέτρου. Χρησιμοποιώντας υλικά όπως ο πηλός, το βαμβακερό νήμα, το μαλλί, το τιτάνιο και το μάρμαρο, η καλλιτέχνιδα υφαίνει έναν μοναδικό διάλογο ανάμεσα στο τότε και στο τώρα, στο γήινο και το συμπαντικό, στη συστηματική ανάλυση και το συγκινησιακό.
«Η βικτοριανή εποχή στην οποία έζησε ο Σμιτ ήταν περίοδος ριζικών πνευματικών ζυμώσεων, με μια ακόρεστη επιθυμία για εξερεύνηση και χαρτογράφηση νέων ανεξερεύνητων εδαφών, στη Γη και πέρα από αυτή. Η περίοδος αυτή σηματοδότησε τη διεύρυνση της ανθρώπινης γνώσης μέσω της καταγραφής και της μέτρησης, αλλά και μέσα από την τόλμη για διείσδυση σε άγνωστα έως τότε πεδία: στα βάθη των ωκεανών, στους πιο απομακρυσμένους πλανήτες, ακόμη και στις αόρατες δυνάμεις της Γης. Τα βιβλία του Ιούλιου Βερν αντικατοπτρίζουν το ίδιο πνεύμα περιπέτειας και πάθους για το άγνωστο.
Το έργο της Πέτρου αντλεί από αυτές τις αναζητήσεις, όχι μόνο για να αναπαραγάγει την πειραματική αυστηρότητα του παρελθόντος, αλλά και για να τις επανασυνθέσει με καλλιτεχνική δεξιοτεχνία μέσω σύγχρονων μέσων και μεθόδων. Συνδυάζει το γήινο και το ουράνιο στοιχείο σε έναν απτό διάλογο που εκτείνεται στο μέλλον, δημιουργώντας νέες μορφές και καινούργιους δρόμους για σκέψη και ενδοσκόπηση», λέει ο Κώστας Πράπογλου.
Στους χώρους του Αστεροσκοπείου, εξωτερικούς και εσωτερικούς, η καλλιτέχνις τοποθετεί μια σειρά έργων από βαμβακερό νήμα, μαλλί, πηλό, μάρμαρο και τιτάνιο. Τα υλικά αυτά δεν αποτελούν διακοσμητικές αναφορές, αλλά ενέργειες παρέμβασης, επανερμηνείας και αναδημιουργίας. Στα κεραμικά, όπως ο ανάγλυφος χάρτης μεγάλης κλίμακας της σεληνιακής τοπογραφίας του Σμιτ, το έργο διασπάται σε 25 ενότητες που επανατοποθετούνται ως αισθητηριακά αντικείμενα, καθεμιά ως αποτύπωμα της διαρκώς μεταβαλλόμενης σεληνιακής επιφάνειας. Εκτεθειμένα στα στοιχεία της φύσης, αλληλεπιδρούν με τον χρόνο και τις καιρικές συνθήκες, όπως οι βράχοι της Σελήνης που κουβαλούν κοσμική σκόνη αιώνων. Τα γλυπτά αυτά μοιάζουν να αποκτούν δέρμα, μετατρέπονται σε ζωντανά σώματα που ενεργοποιούν σιωπηλά έναν διάλογο με τους ιερούς βράχους του Λόφου των Νυμφών.
Στο εσωτερικό των ιστορικών αιθουσών του Αστεροσκοπείου παρουσιάζονται μικρότερες κεραμικές δημιουργίες, κεντήματα, χαλιά και ένα μοναδικό κόσμημα, τα οποία μεταπλάθουν τα σχέδια του Σμιτ σε υφασμένες αφηγήσεις. Τα κεντήματα λειτουργούν ως πύλες, όπου οι αυστηρές γραμμές της επιστημονικής παρατήρησης μετασχηματίζονται σε προσωπικές χειρονομίες διασύνδεσης. Μέσα από αυτήν την τεχνική, η Πέτρου μετατοπίζει με παιγνιώδη και χιουμοριστική διάθεση την προσοχή μας από τους ακριβείς υπολογισμούς των αποστάσεων στην εγγύτητα της ανάλυσης, στρέφοντας το βλέμμα μας από την ψυχρή ακρίβεια της αστρονομίας στη ζεστασιά της ανθρώπινης επαφής.
Ένα μεμονωμένο μαρμάρινο γλυπτό, τοποθετημένο σε ένα από τα σκιερά μονοπάτια του Αστεροσκοπείου, παραπέμπει στο αρχέγονο θαλάσσιο φυτό Posidonia australis. Οι ρίζες του, που φτάνουν βαθιά στον πυθμένα της Μεσογείου, υπαινίσσονται τον άρρητο σύνδεσμο μεταξύ Γης και σύμπαντος. Το μάρμαρο, υλικό που παραδοσιακά συνδέεται με τη μνημειακή, αμετάβλητη διαχρονικότητα, μετατρέπεται εδώ σε μια ζωντανή, σχεδόν παλλόμενη μορφή, που αντανακλά την εύθραυστη και διαρκώς μεταβαλλόμενη σχέση ανάμεσα στην ανθρωπότητα και το σύμπαν. Το γλυπτό φαίνεται να ανασαίνει, υπενθυμίζοντάς μας ότι ακόμη και μέσα στη στέρεη ύλη φωλιάζουν η φαντασία και η ελπίδα, ως δυνάμεις μεταμόρφωσης και αλλαγής.
«Τα έργα δεν αποτίνουν απλώς φόρο τιμής στην επιστημονική παρακαταθήκη του Σμιτ, συνιστούν μια βαθιά προσωπική αναθεώρηση των ορίων μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος. Όλα τα υλικά που χρησιμοποιούνται φέρουν τις ίδιες ενέργειες που τροφοδότησαν τα πρώτα τηλεσκόπια των αστρονόμων, ενώ ταυτόχρονα παραπέμπουν προς ένα μέλλον όπου το σύμπαν δεν είναι πια απλώς αντικείμενο παρατήρησης, αλλά ένας ζωντανός ορίζοντας που μετασχηματίζεται σε χώρο δυνατοτήτων. Το έργο της Πέτρου αντηχεί έναν σύγχρονο στοχασμό πάνω στην εξερεύνηση του διαστήματος: από τις αποστολές στη Σελήνη που στηρίχτηκαν στους χάρτες του Σμιτ έως τις σημερινές ρομποτικές αποστολές σε μακρινούς πλανήτες. Η οδύσσεια της γνώσης συνεχίζεται σε άγνωστους τόπους, εξωτερικούς και εσωτερικούς» λέει ο Κώστας Πράπογλου.
Η αναζήτηση της γνώσης είναι μια ατέρμονη οδύσσεια, που διεκδικεί το άγνωστο, τόσο στον έξω κόσμο όσο και στα άδυτα της ψυχής. «Η έκθεση δεν επιδιώκει να προσφέρει σαφείς απαντήσεις. Αντιθέτως, ανοίγει έναν ορίζοντα δυνατοτήτων· έναν χώρο όπου το παλαιό και το νέο, η επιστημονική γνώση και η προσωπική εμπειρία μπορούν να συνυπάρχουν, να αναμειγνύονται και να αναδομούνται. Εδώ, στο ίδιο σημείο που πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες μετρήσεις του χρόνου και η σύλληψη της δομής της ύπαρξης, προσπαθούμε να χαράξουμε νέους τρόπους σκέψης, νέες προσεγγίσεις για την ύπαρξή μας μέσα στο άπειρο» προσθέτει ο επιμελητής της έκθεσης.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για την έκθεση «Κοσμική Σκόνη/Άγνωστες Γαίες» εδώ.
