«Έχουμε μεγαλώσει να φοβόμαστε το “ναι” μέσα μας, τους βαθύτερους πόθους μας […] Το ερωτικό είναι ένα μέτρο μεταξύ των απαρχών της αίσθησης του εαυτού μας και του χάους των ισχυρότερων συναισθημάτων μας. Είναι μια εσωτερική αίσθηση ικανοποίησης στην οποία, όταν την έχουμε βιώσει, ξέρουμε ότι μπορούμε να προσβλέπουμε. Γιατί έχοντας βιώσει την πληρότητα αυτού του βάθους συναισθήματος και αναγνωρίζοντας τη δύναμή του, με τιμή και αυτοσεβασμό δεν μπορούμε να απαιτήσουμε λιγότερα από τον εαυτό μας», έλεγε η Αμερικανίδα ποιήτρια, φεμινίστρια και ακτιβίστρια Audre Lorde στο έργο της Uses of the erotic. Αυτή η στάση ζωής υπήρξε σημαντική πηγή έμπνευσης για την έκθεση της εικαστικού Σοφίας Ροζάκη με τίτλο «that’s what she said». Με ένα προσωπικό τρόπο έκφρασής δημιουργεί τέχνη από το μέλλον και αυτό την έχει κάνει να ξεχωρίζει στην εικαστική σκηνή της γενιάς της.
Τη συναντώ στην πλατεία Κολωνακίου. Μέσα στους χώρους της γκαλερί Ζουμπουλάκη το βλέμμα σου είναι αδύνατο να μην παρασυρθεί από τις παραστατικές συνθέσεις της νεαρής καλλιτέχνιδας. Με μια φεμινιστική και κουίρ προσέγγιση συνδυάζει το προσωπικό με το συλλογικό βίωμα, ενώ, χάρη σε ένα ευρύ φάσμα αισθητικών αναφορών, διαμορφώνει μια ευάλωτα ειλικρινή και ιδιοσυγκρασιακή οπτική γλώσσα. Απ’ την αρχή της συζήτησής μας μου λέει ότι η Audre Lorde αποτελεί για εκείνη σημείο αναφοράς, μια γυναίκα που με τα δικά της λόγια συστηνόταν ως: «μαύρη, λεσβία, μητέρα, ποιήτρια και μαχήτρια». Μια επιδραστική φωνή για το φεμινιστικό κίνημα που ανέδειξε τις σύνθετες και αλληλένδετες πτυχές της καταπίεσης, εξωτερικής και εσωτερικευμένης. Στην ίδια λογική θέλησε να πορευτεί και η Σοφία Ροζάκη.
Mετά την εκλογή Τραμπ παρακολουθούμε την κατηγοριοποίηση των ανθρώπων. Τους βαφτίζουμε πολίτες “δεύτερης κατηγορίας” και καταλήγουμε να υποστηρίζουμε ότι οι ζωές τους δεν έχουν αξία. Όσο συμβαίνει αυτό θα συνεχίζω να σχεδιάζω ένα μέλλον που θα είναι “αλλιώς”»
Είναι ευδιάθετη και προσηνής, δεν της αρέσει να φιλτράρει τη σκέψη της και νιώθει τα έργα της ως προέκταση της προσωπικότητάς της. Διαθέτει ένα ιδιαίτερο στυλ και εξετάζει θέματα που εστιάζουν στην πολυπλοκότητα της ταυτότητας, της σωματικότητας, της μνήμης, του τραύματος και της σεξουαλικότητας. Το καλλιτεχνικό της βλέμμα είναι προκλητικό, ευάλωτο και ανοιχτό. Η ματιά της, φρέσκια και σκωπτική. Η αφήγηση που ακολουθεί δεν είναι γραμμική, ενώ η αισθητική της παραπέμπει σε κόμικ. Στην έκθεση ο επισκέπτης έρχεται αντιμέτωπος με γυναικείες και αρχετυπικές μορφές, αναμνηστικά των ’90s και φεμινιστικά μοτίβα. Το έργο χαρακτηρίζεται από μια μοντέρνα προσέγγιση, συχνά με έντονες χρωματικές παλέτες και εκφραστικές μορφές.
Πρόκειται για δημιουργίες στις οποίες κυριαρχούν οι σουρεαλιστικές εικόνες και ξεχωρίζουν χάρη στο βλέμμα του αυτοπροσδιορισμού. Στο σημείο αυτό επισημαίνει: «Για χρόνια πάλευα με την κατάθλιψη. Έζησα μια σκοτεινή περίοδο. Βασανιζόμουν. Ήρθα αντιμέτωπη με συναισθήματα αυτοκαταστροφικά. Η ζωγραφική επέδρασε καταλυτικά στο να ξεπεράσω αυτούς τους εσωτερικούς κραδασμούς. Όταν μετασχηματίσεις τις σκέψεις σου σε εικόνες, μπορεί να είναι όλα λιγότερα τρομακτικά και επώδυνα. Μέσα στο χάος δεν έχεις την ευκαιρία να σκέφτεσαι καθαρά. Κάπως έτσι, ο καμβάς μου εξελίχθηκε σε μια διαδικασία διαρκούς αναζήτησης. Η ζωγραφική αποδείχθηκε, για μένα, μια λυτρωτική διέξοδος, ένα εργαλείο έκφρασης όσων εγώ έχω βιώσει αλλά και όσων έχει υποστεί κάθε γυναίκα».
Άραγε, το τραύμα και η μνήμη με τι σχετίζονται; «Σίγουρα, έχουν να κάνουν με τον θάνατο του πατέρα μου. Τον έχασα όταν ήμουν έξι ετών. Πρόκειται για ένα γεγονός που μπορεί σ’ εκείνη την ηλικία να μην καταγράφεται στη συνείδηση, αλλά υποσυνείδητα καθορίζει πολύ βαθιά τον ψυχικό σου κόσμο. Η απώλεια, η έννοια της θνητότητας, η απουσία, η οδύνη του αποχωρισμού και η εγκατάλειψη σε ακολουθούν. Εξελίσσονται σε κομμάτι της ταυτότητάς σου».
Παρατηρώ ότι στα έργα της δεν επαναπροσδιορίζει απλώς κοινωνικές νόρμες και ταμπού αλλά έρχεται να προσφέρει μια εναλλακτική οπτική πάνω στη σεξουαλικότητα και στο φύλο. Ουσιαστικά, φιλοτεχνεί με σκοπό να προκαλέσει, αλλά κυρίως να αμφισβητήσει. «Με ενδιαφέρουν πολύ η ρευστότητα των έμφυλων ταυτοτήτων και τα ταμπού στη σεξουαλικότητα, το πώς αντιμετωπίζουμε σήμερα το σώμα αλλά και τα παράδοξα της σύγχρονης ζωής, οι κανόνες μεταξύ των επιθυμιών και των κοινωνικών συμβάσεων. Στα εγκαίνια της έκθεσης είχαν έρθει κάποιες γυναίκες που είμαστε μαζί στο κολυμβητήριο της Νέας Σμύρνης. Συζητούσαμε για το γλυπτό με την κοπέλα στην μπανιέρα και θυμηθήκαμε ότι ένα πρωινό που είχε έρθει επίσκεψη ένα σχολείο με μικρά κοριτσάκια μάς είπαν να ντυθούμε, ενώ το λογικό είναι στις ντουζιέρες να είμαστε γυμνές. Αυτό, όμως, είναι ενδεικτικό του πώς νιώθουμε για το σώμα μας. Αυτό που εγγράφεται ως συλλογική αντίληψη και στερεότυπο είναι ότι πρόκειται για κάτι που πρέπει να κρύβουμε, κάτι για το οποίο πρέπει να αισθανόμαστε ντροπή. Αυτός είναι και ο λόγος που θεωρώ ότι η ντροπή είναι ένας ισχυρός ελεγκτικός μηχανισμός», υποστηρίζει. Γιατί να νιώσεις ενοχές επειδή έφαγες ένα γλυκό; Γιατί να μη μένουμε στην απόλαυση που μας προκαλεί; Γιατί να μη γίνεται να ζούμε σε μια κοινωνία που δεν θα σε κάνει να ντρέπεσαι για το σώμα σου;»
Με μια κλίση προς το γκροτέσκο, οι καλλιτεχνικές της δημιουργίες χαρακτηρίζονται από στοιχεία σαρκασμού, κουίρ σουρεαλισμού και ενός φορμαλισμού που περιγράφει μοτίβα που άλλοτε αποτυπώνονται με κυνισμό και άλλοτε με τρυφερότητα. Ουσιαστικά, μέσα από υβριδικές μορφές και συνθέσεις που κινούνται στα όρια μεταξύ πραγματικού και ονειρικού τα έργα της αμφισβητούν τα κυρίαρχα δίπολα της δυτικής σκέψης. «Πάντα με ενοχλούσαν τα δίπολα και φανταζόμουν τα έργα μου ως πειράματα για να φανταστούμε το αλλιώς. Από τη φύση τους τα δίπολα συνοδεύονται από ιεραρχήσεις, από την έννοια του “άλλου” που πάντα είναι πιο ισχυρός. Αυτός είναι ένας δρόμος, μια οπτική που περιέχει αποκλεισμούς σε μια πραγματικότητα περίπλοκη. Τίποτα στη ζωή μας δεν είναι άσπρο - μαύρο. Όσο ο κόσμος ακολουθεί τέτοιους περιορισμούς, τόσο θα στρέφει ανθρώπους στο περιθώριο. Και, δυστυχώς, μετά την εκλογή Τραμπ παρακολουθούμε την κατηγοριοποίηση των ανθρώπων. Τους βαφτίζουμε πολίτες “δεύτερης κατηγορίας” και καταλήγουμε να υποστηρίζουμε ότι οι ζωές τους δεν έχουν αξία. Όσο συμβαίνει αυτό θα συνεχίζω να σχεδιάζω ένα μέλλον που θα είναι “αλλιώς”», δηλώνει και παραπέμπει στην επιμελήτρια της έκθεσης, Ελένη Μιχαηλίδη, η οποία διευκρινίζει: «Το έργο της Ροζάκη δημιουργεί τον απαραίτητο χώρο για να ξεδιπλωθούν οπτικά οι αναπόφευκτες επιπλοκές μια διαφορετικής ζωής». Άραγε, έχει νιώσει την απόρριψη; «Προφανώς. Στον δρόμο, στις καθημερινές διαδρομές, έχω εισπράξει περίεργα βλέμματα κι έχω γίνει αποδέκτρια ομοφοβικών σχολίων ή επιθέσεων».
Η Σοφία Ροζάκη γεννήθηκε το 1990 και σπούδασε ζωγραφική στο Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ. Σήμερα ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Δεν ταξιδεύει συχνά και από καλλιτέχνες εκτιμά πολύ τον Στέφανο Ρόκο και την Georgia Fambris. Η δουλειά της έχει παρουσιαστεί σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων στην Art Athina, στην Art Thessaloniki, στο Rome International Art Fair, στο Trento Art Festival, στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου, στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, στο Queer Archive Festival, στο MOMus-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών και στο Café του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Η ενασχόληση με τη ζωγραφική προέκυψε τυχαία. Όταν ήταν στο σχολείο ξεκίνησε να κάνει κάποια σχέδια, κυρίως για να εκτονώνει τη νωχελικότητα και την πλήξη που ένιωθε στα μαθήματα. Αν και η μουσική ήταν κάτι που τη συνάρπαζε, από την ηλικία των δεκατριών ετών είχε εκδηλώσει την επιθυμία να σπουδάσει στην Καλών Τεχνών. Για μεγάλο χρονικό διάστημα απέφευγε τα χρώματα και σχεδίαζε σε ασπρόμαυρη κλίμακα. «Ένιωθα ότι το ασπρόμαυρο ήταν ένας πιο άμεσος τρόπος επικοινωνίας. Το χρώμα κάπως με μπέρδευε, μου φαινόταν φλύαρο και περιττό», επισημαίνει. Στο έργο της διερευνά εναλλακτικές αφηγήσεις γύρω από το σώμα, το φύλο, τη μνήμη, το τραύμα και τη σεξουαλικότητα. Τι άλλο πυροδοτεί την έμπνευσή της; «Τα πάντα. Μπορεί να είναι μια ταινία, μια συζήτηση, μια εικόνα, ένα όνειρο, κάτι που θα διαβάσω, ένα βλέμμα».
Στη συνέχεια παρατηρούμε λεπτομέρειες σε κάποιους από τους πίνακές της, τις οποίες εξηγεί: κάποιες χειρονομίες, μερικά αντικείμενα, τους χώρους όπου εκτυλίσσεται η καθημερινή ζωή και, φυσικά, τις πολυάριθμες αναφορές στην ποπ κουλτούρα και την Ιστορία της Τέχνης. Η Σοφία Ροζάκη εκθέτει έργα που επικεντρώνονται στη μη δυαδική εικαστική έκφραση και ανασυνθέτει επαναλαμβανόμενα αρχετυπικά φεμινιστικά εικονογραφικά στοιχεία που περιέχουν (υπο)συνείδητες σκέψεις, φόβους και επιθυμίες.
Από τη συνομιλία μαζί της αντιλαμβάνεσαι ότι η διάθεσή της είναι αινιγματική. Ως εκ τούτου, δεν επιδιώκει να σου πει πώς θα διαβάσεις το εκάστοτε έργο. Προτιμά να είναι ανοιχτό σε διάφορες ερμηνείες και, φυσικά, να απευθύνεται σε όλους. «Συνειδητά έχω προσθέσει όψεις της θηλυκότητας στα έργα μου, φιλοτεχνώντας, για παράδειγμα, μια κούκλα του σεξ ή το περίγραμμα ενός αιλουροειδούς. Έχω επιλέξει διάφορα ηδονοβλεπτικά στοιχεία, υπάρχουν αναφορές στην οπτική της γενιάς μου, στη βιωμένη εμπειρία αλλά και στην τρυφερότητα που χαρακτηρίζει μια πολύτιμη φιλία. Είναι ένας τρόπος αντίστασης. Άλλωστε, η ζωγραφική είναι δίαυλος επικοινωνίας. Και βασικός σκοπός μας είναι να μπορείς να επικοινωνείς»», εκμυστηρεύεται.
Η έκθεση της Σοφίας Ροζάκη είναι ένας ύμνος στην αυτοδιάθεση, την ατέλεια και την αποδοχή της ντροπής. Με την ιδιότυπη και συμπεριληπτική εικαστική της γλώσσα αναδεικνύει το σώμα σε μια τοπογραφία των εμπειριών της ζωής και συνθέτει ένα σουρεαλιστικό μανιφέστο που λειτουργεί θεραπευτικά απέναντι στις ετεροκανονικές πατριαρχικές νόρμες.
Η Σοφία Ροζάκη θα συμμετάσχει στην έκθεση που διοργανώνει το Ίδρυμα ΔΕΣΤΕ σε συνεργασία με το New Museum της Νέας Υόρκης στο Μουσείο Μπενάκη τον Ιούνιο.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για την έκθεση εδώ
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
