Fiona Watson
Μία αποχαιρετιστήρια επιστολή χθες στο μέιλ μου
Η Φιόνα Γουότσον, η επί σειρά ετών επικεφαλής του τμήματος Έρευνας και Προάσπισης των Δικαιωμάτων της οργάνωσης Survival International, συνταξιοδοτείται μετά από 36 χρόνια. Όλο αυτό το διάστημα βρισκόταν στην καρδιά του έργου της οργάνωσης, σφυρηλατώντας παντοτινές φιλίες με αυτόχθονες πληθυσμούς και κοινότητες, οι οποίες αποτέλεσαν το θεμέλιο όλων των εκστρατειών.
"Αν υπάρχει ένα πράγμα που μου δίδαξαν τα τελευταία 36 χρόνια, είναι ότι η καταστροφή των αυτόχθονων πληθυσμών κάθε άλλο παρά αναπόφευκτη είναι.
Είναι εύκολο να χάσει κανείς την ελπίδα του, ειδικά σήμερα που ο κόσμος μπορεί να φαίνεται τόσο καταθλιπτικός. Θυμάμαι το 2005 που επισκέφθηκα τα τελευταία έξι μέλη της φυλής Ακούντσου στον Αμαζόνιο της Βραζιλίας, επιζώντες αμέτρητων σφαγών και θηριωδιών για τις οποίες ο έξω κόσμος γνώριζε ελάχιστα.
Όταν έφτασα, η μικρή αυτή ομάδα ανθρώπων χόρεψε έναν αργό χορό καλωσορίσματος σε ένα ξέφωτο του δάσους, μια σπαρακτική πράξη γενναιοδωρίας και χάρης, αν αναλογιστούμε όλα όσα είχαν περάσει. Σήμερα, μόνο τρεις από αυτούς βρίσκονται ακόμα στη ζωή. Αυτά που έχουν υποστεί είναι αδιανόητα. Κι όμως, ακόμα και εδώ υπάρχει ελπίδα: η Μπαμπάουρου, μία από τους τρεις, γέννησε πρόσφατα ένα αγοράκι, τον Ακίπ — το πρώτο νέο μέλος της φυλής Ακούντσου που γεννιέται μετά από πάρα πολύ καιρό.
Σε μια άλλη περίσταση, ταξίδεψα στην κοινότητα των Γιανομάμι στο Μπιαού για ένα reahu – μια επικήδεια τελετή. Οι επικήδειες τελετές των Γιανομάμι διαρκούν συνήθως πολλές ημέρες και αποτελούν γιορτή για τον άνθρωπο που έφυγε από τη ζωή όσο και επίσημο μνημόσυνο. Αυτή η συγκεκριμένη τελετή περιλάμβανε δέκα ημέρες εορτασμών, παιχνιδιών και απλής συναναστροφής με παλιούς φίλους. Πραγματοποιήθηκε λίγο μετά τη θριαμβευτική κορύφωση της 20ετούς εκστρατείας, με επικεφαλής τον Ντάβι Κοπενάουα Γιανομάμι και, σε παγκόσμιο επίπεδο, τη Survival, για την οριοθέτηση των εδαφών των Γιανομάμι.
Οι άνθρωποι σε εκείνη τη γιορτή ήταν γεμάτοι αυτοπεποίθηση και περηφάνια για την ταυτότητα και τον πολιτισμό τους, μια εντύπωση που έχει μείνει χαραγμένη μέσα μου από τότε. Καθώς ήμουν ξαπλωμένη στην αιώρα μου μέσα στο τεράστιο κοινοτικό σπίτι, σκέφτηκα: "Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχει η Survival. Αυτός ήταν ο σκοπός όλων αυτών των χρόνων εκστρατείας".
Φυσικά, τα πράγματα είναι συχνά πολύ διαφορετικά, και εκεί όπου τα εδάφη των αυτόχθονων πληθυσμών έχουν κλαπεί, αυτή η αίσθηση αξιοπρέπειας και ασφάλειας είναι αδύνατο να υπάρξει.
Στη νότια Βραζιλία, έκανα πολλούς φίλους ανάμεσα στη φυλή των Γουαρανί. Από τη δεκαετία του 1950, σχεδόν όλη η γη τους έχει αφαιρεθεί και έχει μετατραπεί σε τεράστιες φυτείες αγροτοβιομηχανίας, και πολλοί Γουαρανί έχουν αναγκαστεί να ζουν σε παράγκες στις άκρες των αυτοκινητοδρόμων της περιοχής.
Η Νταμιάνα Καβάνια ήταν η αδάμαστη ηγέτιδα μιας τέτοιας κοινότητας, γνωστής ως Άπι Κα'ί. Αφού εκδιώχθηκε με την απειλή όπλων τη δεκαετία του 1990, οδηγούσε ξανά και ξανά τους ανθρώπους της στην απέναντι πλευρά του δρόμου, πάνω από τα αγκαθωτά συρματοπλέγματα, και πίσω στη γη τους, προσπαθώντας απεγνωσμένα να διεκδικήσει εκ νέου έστω και ένα μικρό κομμάτι της επικράτειάς τους. Ξανά και ξανά δέχονταν επιθέσεις, ξυλοκοπούνταν και πυροβολούνταν από την αστυνομία και τον στρατό, που πληρώνονταν από τους γαιοκτήμονες.
Ο σύζυγος της Νταμιάνα, τρία από τα παιδιά της και ένας εγγονός της σκοτώθηκαν στον αυτοκινητόδρομο. Δεν θα ξεχάσω ποτέ το θάρρος της Νταμιάνα, την απόλυτη αποφασιστικότητά της να συνεχίσει να μάχεται ενάντια σε φαινομενικά ανυπέρβλητα εμπόδια. Η Νταμιάνα είχε δηλώσει: "Δεν θα φύγω ποτέ από εδώ. Θα πεθάνω στην προγονική μας γη. Δεν θα δραπετεύσω. Είμαι γυναίκα, πολεμίστρια και δεν φοβάμαι". Πέθανε το 2023. Τα επιζώντα μέλη της κοινότητας εξακολουθούν να κατασκηνώνουν στην άκρη του δρόμου, απαιτώντας ακόμα δικαιοσύνη.
Η Ξλαρέμα Φούτι ήταν μια άλλη αυτόχθονη γυναίκα που μου έκανε τεράστια εντύπωση. Όταν την πρωτοσυνάντησα στην κοινότητά της, το Μολάπο στην έρημο Καλαχάρι, ήταν μια φημισμένη θεραπεύτρια. Ένα βράδυ, εκείνη, μαζί με άλλους, χόρεψε έναν εκστατικό χορό γύρω από μια αναμμένη φωτιά, χορεύοντας όλο και πιο γρήγορα μέχρι που έπεσε σε έκσταση. Πέφτοντας σχεδόν μέσα στη φωτιά, έτριψε αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι της και μετά έμεινε ακίνητη για δεκαπέντε λεπτά, επικοινωνώντας με τα πνεύματα των προγόνων της για να διαγνώσει και να θεραπεύσει τις ασθένειες των ανθρώπων.
Σοκαρίστηκα πολύ όταν τη συνάντησα ξανά μετά από χρόνια. Όπως τόσοι άλλοι Χουέ (παλαιότερα γνωστοί ως Βουσμάνοι), είχε εκδιωχθεί από την προγονική της γη σε μίζερους καταυλισμούς μετεγκατάστασης. Αποκομμένη από τη γη της και στερημένη από τόσο μεγάλο μέρος της ενέργειας και του πνεύματός της, έμοιαζε με σκιά του παλιού της εαυτού, και μετά βίας τη γνώρισα. Όταν τη ρώτησα αν χορεύει ακόμα τον χορό της έκστασης, μου απάντησε: "Όχι. Όχι εδώ. Οι πρόγονοι είναι πολύ μακριά".
Αυτό μου έδωσε πραγματικά να καταλάβω τον βαθύ ψυχολογικό αντίκτυπο που έχει στους αυτόχθονες πληθυσμούς ο βίαιος εκτοπισμός από τη γη τους. Δεν το ξέχασα ποτέ.
Το κυρίαρχο συναίσθημά μου, ωστόσο, είναι η ελπίδα για το μέλλον. Όταν ξεκίνησε η Survival, το σύγχρονο κίνημα των αυτόχθονων βρισκόταν στα σπάργανα. Σήμερα υπάρχουν αμέτρητες οργανώσεις και ηγέτες αυτοχθόνων που μάχονται σε εθνικό και διεθνές επίπεδο για τα δικαιώματα των ανθρώπων τους. Και —παρόλο που πάντα καταφέρναμε περισσότερα από όσα επέτρεπαν οι δυνάμεις μας— η Survival είναι πολύ πιο ισχυρή τώρα από όσο θα μπορούσαμε ποτέ να ονειρευτούμε τότε.
Σας ευχαριστώ όλους για την υποστήριξή σας σε αυτό το κίνημα – η Survival ΕΙΝΑΙ πραγματικά οι υποστηρικτές της. Σας αποχαιρετώ με την προτροπή που μας έστελνε ο Ρόι Σεσάνα, ο διάσημος ηγέτης των Χουέ από το Καλαχάρι, στις πιο σκοτεινές μέρες της εκστρατείας μας για να εξασφαλίσουμε το δικαίωμα του λαού του να επιστρέψει στη γη του: "Saa! Saa! Saa! Συνεχίστε! Συνεχίστε! Συνεχίστε!"
Με τους θερμότερους χαιρετισμούς μου,
Φιόνα Γουότσον
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Αμαζονία. Δύο εξαφανίσεις και μια καταστροφή
Αφιέρωμα στον βραζιλιάνο συνδικαλιστή seringueiro Chico Mendes
Θάνατος στη ζούγκλα. Ο ‘Ινδιάνος του Λάκκου’ αντανακλά τη σιωπηλή γενοκτονία του Αμαζονίου.
Ο θάνατος στη Βραζιλία του πιο απομονωμένου ανθρώπου στον κόσμο, ο οποίος έζησε 26 χρόνια σε απόλυτη μοναξιά.
Η Φιόνα Γουότσον, παγκόσμια αυθεντία για τους αυτόχθονες πληθυσμούς, καταθέτει τις σκέψεις της για τους αυτόχθονες που ζουν σε απόλυτη απομόνωση.
Domingo Marchena
La Vanguardia - 01.09.2022
Η Φιόνα Γουότσον, 62 ετών, Βρετανίδα "με σκωτσέζικο και αγγλικό αίμα", μεγάλωσε στη Νότια Αφρική, αδυνατώντας να καταλάβει "τον τρόμο και τον ρατσισμό του απαρτχάιντ". Όταν πήρε το πτυχίο της στη γλωσσολογία και έζησε ανάμεσα στους Κέτσουα του Περού, ανακάλυψε τα πολλαπλά πρόσωπα των διακρίσεων. Αυτό την οδήγησε στη Survival International το 1990. Σήμερα [το 2022 -σ.σ.] είναι διευθύντρια έρευνας και εκστρατειών της οργάνωσης, καθώς και παγκόσμια αυθεντία στους αυτόχθονες πληθυσμούς που βρίσκονται σε καθεστώς μη επαφής.
Πολύγλωσση και αμετανόητη ταξιδιώτισσα, έχει εργαστεί σε αμέτρητες πρωτοβουλίες υπέρ των δικαιωμάτων των λαών του Αμαζονίου, όπως οι Γιανομάμι, οι Γουαρανί και οι Αουά της Βραζιλίας. Ή όπως οι Γκάνα και οι Γκουί του κεντρικού Καλαχάρι στην Μποτσουάνα. Ελάχιστοι άνθρωποι θρήνησαν περισσότερο από εκείνη τον θάνατο του "Ινδιάνου του Λάκκου" σε ένα εύθραυστο προστατευόμενο δάσος της Ροντόνια στη Βραζιλία. Ήταν μια ακραία περίπτωση, ο τελευταίος της φυλής του, αλλά υπάρχουν κι άλλοι σαν αυτόν.
Πόσοι;
Μόνο στον Αμαζόνιο, η Funai —το τμήμα ιθαγενών υποθέσεων της Βραζιλίας— επιβεβαιώνει την ύπαρξη τουλάχιστον 30 απομονωμένων φυλών. Απαιτούνται περισσότερες αποστολές και μελέτες. Είναι ένα έργο αργό και δύσκολο, ειδικά τώρα που ο πρόεδρος Μπολσονάρο έχει αποστερήσει την υπηρεσία από πόρους. Ωστόσο, υπάρχουν συνολικά περίπου 114 κοινότητες. Είναι πολλές, ακόμα κι αν σε αυτές τις 114 περιλαμβάνονται οι 30 ήδη επιβεβαιωμένες! Όλες τους απορρίπτουν την επαφή και όλες απειλούνται. Γνωρίζουμε ότι υπάρχουν από τα ίχνη που αφήνουν.
Τι είδους ίχνη;
Ο Ινδιάνος του Λάκκου έσκαβε μερικές πολύ ιδιαίτερες, πολύ χαρακτηριστικές τρύπες για να κυνηγάει ή να προστατεύεται. Δορυφορικές εικόνες έχουν εντοπίσει κι άλλους απομονωμένους αυτόχθονες. Τα σημάδια που προδίδουν την παρουσία τους στο δάσος είναι οι καλλιέργειές τους και οι malocas, οι κοινοτικές τους κατοικίες. Επίσης, τα μονοπάτια που ανοίγουν, τα δέντρα που κόβουν (όχι με αλυσοπρίονα, φυσικά) και οι πατημασιές που αφήνουν τα πόδια τους στη λάσπη. Ή τα προσωρινά κυνηγετικά τους καταφύγια.
Πώς είναι αυτά τα καταφύγια;
Πολύ μικρά, φτιαγμένα με φύλλα φοίνικα, τα οποία επιτρέπουν στους κυνηγούς να κρύβονται από τα υποψήφια θηράματά τους μέχρι εκείνα να βρεθούν σε απόσταση βολής από τα βέλη τους.
Και πώς είναι οι σχέσεις τους με άλλες φυλές που έχουν ήδη έρθει σε επαφή με τον πολιτισμό;
Μια σημαντική πηγή για την απόδειξη της ύπαρξης απομονωμένων κοινοτήτων είναι ακριβώς αυτοί οι γείτονες, οι οποίοι τους βλέπουν ή τους ακούνε να σιγοτραγουδούν ή να μιλάνε πού και πού μέσα στο δάσος. Μερικές φορές, οι απομονωμένοι αυτόχθονες πραγματοποιούν νυχτερινές επιδρομές και τους αρπάζουν μέρος των σοδειών τους.
Από τι πέθανε ο Ινδιάνος του Λάκκου;
Δεν το γνωρίζουμε ακόμα. Η Funai πραγματοποίησε αποστολές για την επίβλεψη και την παρακολούθηση της περιοχής του, προκειμένου να διαπιστώσει αν υπάρχουν εισβολείς και να ανακαλύψει ενδείξεις για το αν παραμένει στη ζωή. Το 2005 συνόδευσα μία από αυτές τις αποστολές, οι οποίες δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην αποφυγή της επαφής, σεβόμενες έτσι την επιθυμία του. Ήθελα να διηγηθώ την ιστορία του στον κόσμο. Σε μία από αυτές τις πρόσφατες αποστολές εντοπίστηκε τώρα το πτώμα του. Βρισκόταν στην αιώρα του, περιτριγυρισμένος από μερικά προσωπικά του αντικείμενα. Νεροκολοκύθες, βέλη… Και, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που είδαν το φως της δημοσιότητας, ένα κάλυμμα κεφαλής με φτερά παπαγάλου Μακάο.
Πώς θα τιμήσουμε τη μνήμη του;
Δεν πρέπει να ξεχάσουμε τα βάσανά του. Είθε η ζωή του να χρησιμεύσει ως καμπανάκι αφύπνισης για άλλες απειλούμενες κοινότητες. Όμως, ο καλύτερος φόρος τιμής θα ήταν το τροπικό δάσος, όπου πέρασε τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του, να παραμείνει προστατευόμενο. Πρέπει να διατηρηθεί. Αποτελεί μια πράσινη όαση στη Ροντόνια, μια περιοχή που έχει υποστεί τρομακτική καταστροφή, ειδικά στο νότιο τμήμα της πολιτείας. Αν υπάρχουν ακόμα πρωτογενή δάση, αυτό οφείλεται στους αυτόχθονες, οι οποίοι είναι οι κύριοι προστάτες τους ενάντια στους εισβολείς.
Πώς καταλήγει μια γλωσσολόγος στη Survival International;
Μεγάλωσα στη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ, έχοντας πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για τους αυτόχθονες πληθυσμούς. Μεγαλώνοντας, ανακάλυψα τις αδικίες που υπέμεναν, όντες θύματα ενός καθεστώτος τρόμου, φρικτού και βίαιου. Αργότερα, μετά το πανεπιστήμιο, έζησα για έναν χρόνο σε μια κοινότητα Κέτσουα στις περουβιανές Άνδεις για να σπουδάσω τη γλώσσα τους. Εκεί, στο οροπέδιο, είδα επίσης ρατσισμό και διακρίσεις. Ήθελα να παλέψω ενάντια σε αυτό: έτσι, και μετά από ένα οικολογικό έργο στη Βραζιλία, έφτασα στη Survival. Πριν από 32 χρόνια πια.
Ήταν εκείνο το έργο το "βάπτισμα του πυρός" σας στην Αμαζονία;
Εν μέρει ναι, αν και πάντα θαύμαζα πως υπερασπίζονται οι αυτόχθονες τους δικούς τους ανθρώπους, τον πολιτισμό τους και την κοσμοθεωρία τους. Αυτή η στάση με συναρπάζει. Η πρόταση από τη Survival, που μου έγινε εκείνη την περίοδο, σήμαινε για μένα την τέλεια δουλειά: να μάχομαι για τα δικαιώματα αυτών των λαών.
Έχετε ζήσει για μεγάλα χρονικά διαστήματα με τους Γιανομάμι. Σας παρακαλώ, κλείστε τα μάτια και μεταφέρετέ με εκεί, μαζί τους…
Θυμάμαι την πρώτη φορά που μπήκα σε ένα yano, την κοινοτική τους κατοικία. Έμεινα με το στόμα ανοιχτό. Δεν είχα δει ποτέ ξανά τόσο όμορφη αρχιτεκτονική, με μια ανοιχτή οροφή που σου επιτρέπει να κοιμάσαι βλέποντας τα αστέρια. Ήμουν ξαπλωμένη στην αιώρα μου. Τα μεσάνυχτα, ένας σαμάνος άρχισε να τραγουδά. Και σιγά σιγά, άλλες φωνές ενώθηκαν μαζί του. Ήταν σαν να μπαίνεις σε έναν άλλο κόσμο, σαν να νιώθεις μέρος… του… του…
Της φύσης;
Αυτό λέει ένας από τους φίλους μου Γιανομάμι, ο σαμάνος Ντάβι Κοπενάουα: "Ο άνθρωπος είναι η φύση". Δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτόν τον τόσο πλούσιο κόσμο κοσμολογίας και οικολογίας. Ούτε και τους αποχαιρετισμούς στους νεκρούς. Όταν κάποιος φεύγει από τη ζωή, η κοινότητα τον θυμάται με τελετουργικά που διαρκούν μέρες και μέρες. Όλοι συμμετέχουν σε έναν συγκλονιστικό φόρο τιμής. Ήταν προνόμιο το ότι μπόρεσα να συμμετάσχω.
Ποιος θα θρηνήσει τον Ινδιάνο του Λάκκου;
Ο θάνατός του είναι μια μεταφορά για μια κρυφή και αποσιωπημένη γενοκτονία στην Αμαζονία. Και ένα σύμβολο των γενοκτονιών που βίωσαν οι αυτόχθονες πληθυσμοί της Αμερικής στο παρελθόν, αλλά και εκείνης που βιώνουν σήμερα οι απομονωμένες κοινότητες ή οι φυλές σε καθεστώς μη επαφής. Η ζωή του ήταν ένα παράδειγμα αντίστασης και θάρρους. Πώς μπορείς να φανταστείς όλα όσα υπέφερε αυτός ο άνθρωπος; Δέχτηκε επίθεση και είδε να σφαγιάζουν ολόκληρη την οικογένειά του, την κοινότητά του, τον λαό του. Ήταν ο μοναδικός επιζών. Τον έχω σκεφτεί πολύ. Εκεί, στο δάσος, ολομόναχος…
