ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΙΑ ΠΑΘΗΣΗ που λέγεται ομορφιά. Είναι καταδικασμένη κατάσταση. Γεννιέσαι όμορφη και εντελώς άτυχη, γιατί σε όλα, από δω και πέρα, θα ακούς κάτι και για την ομορφιά σου. Θα είναι εσύ. Ένα με τον εαυτό σου, ένα με την ταυτότητά σου. Θα το ακούς παντού, σε μετρό και σούπερ-μάρκετ, από τις φίλες της μαμάς και του μπαμπά, στο πλοίο όταν παίρνεις μπισκότα νυσταγμένη, στη δουλειά. Είσαι όμορφη!
Είναι πρωί. Μπαίνει μια κοπέλα στο καφέ όπου διαβάζω και κάθεται στο διπλανό τραπέζι. Ε, τώρα θα τα ακούσω όλα. Δεν φταίει κανένας άλλος, εμείς φταίμε που βάζουμε τα τραπέζια τόσο κοντά, λες και είμαστε στο Παρίσι. Η κοπέλα, κούκλα. Τη βλέπεις και λιώνεις. Έχει αυτά τα στοιχεία που την κάνουν να είναι ελκυστική μόνο και μόνο επειδή κρατάει τον κατάλογο στα χέρια της. Ευχή και κατάρα. Ήθελα να της πω «αν έχεις διαβάσει Αριστοτέλη, μην τον ακούς». Αυτό που έγραψε πως «η ομορφιά είναι η καλύτερη συστατική επιστολή», ε, είναι ψέμα. Μην τον ακούς.
Μπαίνει ένα αγόρι λίγο μετά. Έχουν επαγγελματικό ραντεβού. Αυτός την έχει για χαζή πριν καν ανοίξει το στόμα της. Μπορείς να το καταλάβεις αυτό. Είναι κούκλα και έχει όλα τα προνόμια για να πάει καλά το ραντεβού της. Εγώ νευριάζω. Όχι με την κοπέλα, εκείνη έχει όλα τα δίκια του κόσμου. Και το πιστεύω αυτό. Αλήθεια. Τελικά έτσι και γίνεται, αυτός πιο πολλή σημασία δίνει στα έξυπνα μάτια της και στη γοητευτική φωνή της παρά σε όσα λέει για το πρότζεκτ που θα αναλάβει.
«Τα προνόμια της ομορφιάς είναι τεράστια», γράφει ο Κοκτό. Και είναι αλήθεια, το λυπηρό είναι ότι αποτελεί τη μόνη μορφή εξουσίας που οι περισσότερες γυναίκες ενθαρρύνονται να αναζητήσουν. «Γιατί δεν είναι η δύναμη του να κάνεις αλλά η δύναμη του να προσελκύεις».
Προσπαθώ να δω πού θα πάει η συζήτηση. Είμαι πολύ περίεργη. Μερικοί άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν ότι ακόμη και αν μοιάζεις με ζαχαρωτό που μόλις βγήκε από τον φούρνο, μπορείς να μιλήσεις, να ζητήσεις, να διεκδικήσεις.
Δεύτερο κύμα φεμινισμού. Τζούντιθ Μπάτλερ. Η ομορφιά αποτελεί μια μορφή καταπίεσης για τις γυναίκες. Είναι μια κοινωνική κατασκευή. Μπράβο στην κοπέλα του καφέ. Συμφωνώ μαζί της. Και εύχομαι να πάρει τη δουλειά. Κοινωνική κατασκευή που καθορίζεται από πολιτισμικούς κανόνες και πρότυπα της εκάστοτε κοινωνίας – σύμφωνες. Δεν έχουμε επιλογή, απλώς επιτελούμε τον ρόλο μας. Δύσκολα ξεφεύγουμε. Εξάλλου το παιχνίδι το έχουν στήσει χρόνια πριν. Στην πατριαρχία αυτό συμβαίνει καθημερινά, στα σπίτια, στις δουλειές, στις εξόδους, στα φλερτ. Οι όμορφοι άνθρωποι έχουν τις διπλάσιες πιθανότητες να γίνουν αντιληπτοί και να θελήσει ένα ολόκληρο πάρτι να γίνει μια τρίχα από τα μαλλιά τους.
Δύσκολα ξεφεύγουμε, γιατί η ομορφιά είναι μια μορφή δύναμης. Είναι μια εξουσία που μας δίνεται – σύμφωνες και με αυτό. Είναι μια εξουσία που λειτουργεί όμως με όρους που θέτουν άλλοι και όχι εμείς οι ίδιες. Οι κοινωνικές αξίες για την ομορφιά δεν βασίζονται παρά στην επαναλαμβανόμενη επιτέλεση των προτύπων και των ρόλων. Τζούντιθ Μπάτλερ. Σύμφωνες. Πώς θα ξεφύγουμε επιτέλους από αυτό; Αυτό σας ρωτάω.
Και δεν έχω τίποτα προσωπικό με την ομορφιά. Ίσα ίσα, τη χρησιμοποιώ. Τη χρησιμοποιώ και έχω καταλάβει από μικρή πως μάλλον είναι πολύ σημαντικό να είσαι όμορφη, γιατί είναι το πρώτο πράγμα που σου λένε όταν γεννιέσαι. Τα αγόρια, από την άλλη, ακούνε άλλου είδους κομπλιμέντα, δεν έχουν την κοινωνική προσδοκία να είναι ευχάριστα, μαθαίνουν να απαιτούν και να επιθυμούν. Δεν έχει και τόση σημασία αν είναι όμορφα, αρκεί να είναι έξυπνα. Το κορίτσι στο διπλανό τραπέζι, που θα μπορούσε να είναι οποιοδήποτε άλλο κορίτσι, η αδελφή μου, η κολλητή μου, η γειτόνισσα, έχει ακούσει τουλάχιστον 300 φορές τη φράση «μην κλαις, αγάπη μου, γιατί θα γίνεις άσχημη». Και το να γίνεις άσχημη είναι το χειρότερο πράγμα στον κόσμο που μπορεί να συμβεί σε μια κοπέλα, λένε...
Ίσως εγώ εκείνο το ωραίο πρωινό στην Αθήνα ήθελα να σηκωθεί αυτό το κορίτσι από την καρέκλα του, να πατήσει με τα παπούτσια στο τραπέζι και να ξεκινήσει έναν μονόλογο, και να μην το νοιάζει. Να μην το νοιάζει τίποτε απολύτως. Και όλοι εμείς να συνεχίζαμε τη ζωή μας, ξέροντας πως ένα όμορφο κορίτσι είπε αυτά που έπρεπε να πει. Επιτέλους.
Όπως γράφει η Σούζαν Σόνταγκ, «δεν είναι, ασφαλώς, αυτή καθαυτή η επιθυμία να είσαι όμορφος λανθασμένη αλλά η υποχρέωση να είσαι ή να προσπαθείς να είσαι». «Τα προνόμια της ομορφιάς είναι τεράστια», γράφει ο Κοκτό. Και είναι αλήθεια, το λυπηρό είναι ότι αποτελεί τη μόνη μορφή εξουσίας που οι περισσότερες γυναίκες ενθαρρύνονται να αναζητήσουν. «Γιατί δεν είναι η δύναμη του να κάνεις αλλά η δύναμη του να προσελκύεις».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
