Ο κορωνοϊός πίσω από την πανδημία της covid-19 έχει μολύνει τους περισσότερους ανθρώπους στον κόσμο, σκοτώνοντας περίπου 15 εκατομμύρια ανθρώπους και αφήνοντας περίπου 400 εκατομμύρια άτομα με μακροχρόνια προβλήματα υγείας.
Προκάλεσε επίσης τη μεγαλύτερη οικονομική ύφεση από τη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930. Παρ' όλα αυτά, θα μπορούσε να ήταν πολύ πιο καταστροφικό.
«Στην κλίμακα των πανδημιών, το covid-19 ήταν μέτριο», λέει ο Μαρκ Γούντχαους στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, στο Ηνωμένο Βασίλειο. «Θα υπάρξουν και άλλοι, και πολύ εύκολα θα μπορούσαν να είναι αρκετά χειρότεροι από αυτόν που είχαμε εμείς. Αυτό είναι ένα ενδεχόμενο για το οποίο πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι».
Ποια μόλυνση θα μπορούσε να προκαλέσει την επόμενη πανδημία;
Λοιπόν, ποια μόλυνση θα μπορούσε να προκαλέσει την επόμενη πανδημία; Μπορούμε να τη σταματήσουμε πριν το κάνει; Και είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για μια άλλη πανδημία αν δεν καταφέρουμε να τη σταματήσουμε;
Ο όρος «πανδημία» μπορεί να σημαίνει ένα εκτεταμένο ξέσπασμα μιας ήπιας λοίμωξης. Αλλά αυτό για το οποίο πραγματικά ανησυχούμε είναι μια μολυσματική κατάσταση – που μερικές φορές αναφέρεται ως νόσος Χ – που εξαπλώνεται γρήγορα σε όλο τον κόσμο, μολύνει τεράστιο αριθμό ανθρώπων και σκοτώνει ένα σημαντικό ποσοστό από αυτούς, όπως συνέβη στην πανδημία γρίπης του 1918. Οι παγκόσμιες εξάρσεις με ταχεία εξάπλωση είναι πιο πιθανό να προκαλούνται από έναν ιό που εξαπλώνεται μέσω του αέρα και οι ιοί του αναπνευστικού που μπορούν να φτερνιστούν, να βήξουν, να μιλήσουν ή να τραγουδήσουν είναι πιο πιθανό να μεταδοθούν στον αέρα.
Μεγάλη ανησυχία η γρίπη των πτηνών H5N1
Όταν ξεκίνησε η πανδημία του Covid-19, υπήρξε συζήτηση για την αερομεταφερόμενη εξάπλωσή του, αλλά όχι πια. «Η συζήτηση έχει διευθετηθεί», λέει η Λίντια Μοράφσκα στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Κουίνσλαντ στο Μπρίσμπεϊν της Αυστραλίας, η οποία ηγήθηκε των εκκλήσεων να γίνουν περισσότερα για να αποτραπεί η διάδοση από τον αέρα.
Η μεγάλη ανησυχία είναι η γρίπη των πτηνών H5N1. Μια μορφή του έχει εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο στα άγρια πτηνά, διαχέεται σε οικόσιτα πουλερικά και θηλαστικά, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων. Από τα σχεδόν 1000 ανθρώπινα κρούσματα που έχουν αναφερθεί από το 2003, περίπου τα μισά ήταν θανατηφόρα. Είναι πιθανό να έχουν χαθεί πολλά ήπια κρούσματα, πράγμα που σημαίνει ότι το πραγματικό ποσοστό θνησιμότητας από μόλυνση είναι χαμηλότερο, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική απειλή. «Αυτή τη στιγμή είναι αυτό που με κρατάει ξύπνιο τη νύχτα», λέει ο Άρης Κατζουράκης από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
Οι κορωνοϊοί παραμένουν επίσης απειλή. Είναι επίσης πιθανό η επόμενη πανδημία να προκληθεί από έναν άγνωστο ιό ή έναν ιό που διαφέρει σημαντικά από τους γνωστούς συγγενείς του. Το 2021, για παράδειγμα, αποκαλύφθηκε ότι ένας τύπος ιού που προηγουμένως πιστευόταν ότι προκαλεί εντερικές λοιμώξεις είχε βρεθεί σε άτομα στην Κολομβία που νοσηλεύονταν με αναπνευστικές ασθένειες. Ωστόσο, για να προκληθεί πανδημία, οι ζωικοί ιοί όπως ο H5N1 δεν χρειάζεται μόνο να είναι ικανοί να μολύνουν ανθρώπους, αλλά και να μεταδίδονται από άτομο σε άτομο. Θεωρητικά, κάθε φορά που ένας ιός όπως ο H5N1 μολύνει κάποιον, θα μπορούσε να μεταλλαχθεί και να αποκτήσει αυτή την ικανότητα – αλλά οι πιθανότητες να συμβεί αυτό είναι μικρές.
Η εξέλιξη των ιών μέσω τυχαίων μεταλλάξεων
Τέτοιες μεταλλάξεις μπορούν επίσης να συμβούν σε ένα ενδιάμεσο είδος που μοιάζει περισσότερο με τον άνθρωπο με συγκεκριμένους τρόπους από ότι ο αρχικός ιικός ξενιστής. Για παράδειγμα, ο ιός covid-19 μπορεί να μεταπήδησε από νυχτερίδες σε σκύλους ρακούν και να εξελίχθηκε σε αυτούς για κάποιο χρονικό διάστημα πριν μολύνει ανθρώπους. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η εξάπλωση του H5N1 στις αγελάδες στις ΗΠΑ και τα κρούσματα που προκύπτουν σε ορισμένα άτομα, φέρνοντας αυξημένο κίνδυνο μεταλλάξεων, είναι τόσο ανησυχητική. «Δεν είναι αναπόφευκτο, αλλά η πιθανότητα είναι αρκετά διαφορετική έως μηδενική για να με ανησυχήσει», λέει ο Κατζουράκης. Εκτός από την εξέλιξη μέσω τυχαίων μεταλλάξεων, πολλοί ιοί μπορούν επίσης να ανταλλάξουν γονίδια με σχετικούς ιούς σε μια διαδικασία που ονομάζεται ανασυνδυασμός. Ο ιός H1N1 πίσω από την πανδημία της γρίπης των χοίρων το 2009 ήταν ένας συνδυασμός ιών γρίπης των πτηνών, των ανθρώπων και των χοίρων.
Ο κίνδυνος πανδημιών αυξάνεται αντί να μειώνεται
Το χειρότερο σενάριο είναι ένας ανασυνδυασμένος ιός που είναι τόσο καλός στην εξάπλωση όσο η ανθρώπινη γρίπη αλλά τόσο θανατηφόρος όσο η γρίπη των πτηνών, που μπορεί να συνέβη με τον ιό της γρίπης του 1918. Πολλοί ερευνητές πιστεύουν ότι ο κίνδυνος πανδημιών αυξάνεται αντί να μειώνεται. Πρώτον, ο αυξανόμενος ανθρώπινος πληθυσμός συνεχίζει να επεκτείνεται σε νέες περιοχές, πράγμα που σημαίνει μεγαλύτερο κίνδυνο έκθεσης σε νέους ιούς. Η υπερθέρμανση του πλανήτη αναγκάζει πολλά ζώα να μεταναστεύσουν, αυξάνοντας τον κίνδυνο των ιών να μεταπηδούν μεταξύ των ειδών. Προκαλεί επίσης πιο ακραία καιρικά φαινόμενα, τα οποία συχνά οδηγούν σε μολυσματικές επιδημίες και θα μπορούσαν να προσφέρουν ένα παράθυρο ευκαιρίας για έναν νέο ιό. Έπειτα, υπάρχει ο αυξανόμενος πληθυσμός των κατοικίδιων ζώων, τα οποία μπορούν να επωάσουν νέους ιούς. Στην πραγματικότητα, η ιδιαίτερα άσχημη μορφή του H5N1 που εξαπλώνεται σε όλο τον κόσμο αυτή τη στιγμή φαίνεται να έχει εξελιχθεί σε φάρμες πάπιων στην Κίνα. Τελευταίο αλλά εξίσου σημαντικό, οι άνθρωποι ταξιδεύουν όλο και περισσότερο, πράγμα που σημαίνει ότι τα κρούσματα μπορεί να εξαπλωθούν πιο γρήγορα.
Δύο οπτικές για την πρόληψη μιας άλλης πανδημίας
Υπάρχουν δύο σχολές σκέψης όσον αφορά την πρόληψη μιας άλλης πανδημίας. Το ένα είναι ότι οι προσπάθειες πρέπει να επικεντρωθούν στην εύρεση άγνωστων ιών που ήδη μολύνουν ανθρώπους, καθώς αυτοί που μπορούν να μεταπηδήσουν στους ανθρώπους είναι πιο πιθανό να έχουν δυναμικό πανδημίας.
Το άλλο είναι ότι θα πρέπει να προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε δυνητικά επικίνδυνους ιούς προτού πηδήσουν στους ανθρώπους. Χιλιάδες ιοί κυκλοφορούν στα άγρια ζώα, αλλά είναι δύσκολο να καταλάβουμε ποιοι μπορεί να είναι επικίνδυνοι για τον άνθρωπο, λέει ο Σεργκέι Ποντ στο Πανεπιστήμιο Temple στη Φιλαδέλφεια. «Αποδεικνύεται ότι είναι μια πραγματικά δύσκολη ερώτηση που δεν ξέρουμε πώς να απαντήσουμε», λέει.
Το να προσπαθείς να απαντήσεις σημαίνει ότι κάνεις πειράματα με ζωντανούς ιούς, λέει ο Ποντ, ο οποίος έχει ένα στοιχείο κινδύνου. Αν και δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο ιός covid-19 διέφυγε από εργαστήριο, τέτοια περιστατικά μπορεί να έχουν συμβεί. Για παράδειγμα, η πανδημία γρίπης που ξεκίνησε στη Σοβιετική Ένωση το 1977 θα μπορούσε να είχε προκληθεί από ένα στέλεχος που είχε παγώσει από το 1950 που έμπαινε σε ανθρώπους. Ενώ οι κίνδυνοι είναι εξαφανιστικά μικροί, τα αποτελέσματα είναι δυνητικά καταστροφικά, λέει ο Ποντ. «Ας πούμε ότι κάνεις ένα εκατομμύριο πειράματα και πάνε καλά, αλλά ένα από αυτά δεν πάει καλά και μετά σκοτώνεις 10 εκατομμύρια ανθρώπους», λέει. «Αυτό είναι απαράδεκτο».
Άλλοι βλέπουν διαφορετικά τη σχέση κινδύνου-οφέλους. «Υπάρχουν πάντα κίνδυνοι σε οποιαδήποτε έρευνα, αλλά νομίζω ότι αυτά που μαθαίνουμε για τους ιούς από αυτή την έρευνα υπερτερούν κατά πολύ αυτών των κινδύνων», λέει ο Κατζουράκης.
Η επόμενη πανδημία θα μπορούσε να εμφανιστεί οπουδήποτε
Νωρίτερα αυτό το έτος, οι ΗΠΑ έκαναν αυστηρότερους κανόνες σε ορισμένες έρευνες, αλλά μια απόδραση από εργαστήριο θα μπορούσε να συμβεί σε οποιαδήποτε χώρα. «Θα πρέπει να τεθούν περισσότεροι κανονισμοί και τα υψηλόβαθμα επιστημονικά περιοδικά θα πρέπει να σταματήσουν να δημοσιεύουν επικίνδυνες έρευνες», λέει η Virginie Courtier στο Πανεπιστήμιο Paris City της Γαλλίας. Αντί να κυνηγάει ιούς σε ζώα, ο Ποντ πιστεύει ότι οι πόροι επικεντρώνονται καλύτερα στην αναζήτηση ιών που ήδη μολύνουν τους ανθρώπους. Αυτό όχι μόνο θα μπορούσε να βοηθήσει στον εντοπισμό ιών που μπορεί να είναι ικανοί να προκαλέσουν πανδημία, αλλά θα μπορούσε ακόμη και να μας βοηθήσει να σβήσουμε έναν στην αρχή – όπως επιτεύχθηκε με το ξέσπασμα του SARS που ξεκίνησε στην Κίνα το 2003.
Αλλά όπως δείχνουν τα πρόσφατα κρούσματα ανθρώπινου H5N1 σε μέρη όπως η Καλιφόρνια και το Μιζούρι, η επόμενη πανδημία θα μπορούσε να εμφανιστεί οπουδήποτε. Επιπλέον, εάν ένα νέο είδος αναπνευστικού ιού αρχίσει να περνά μεταξύ των ανθρώπων, μπορεί να υπάρξει μια σύντομη ευκαιρία για να σταματήσει πριν εξαπλωθεί ευρύτερα - ίσως μόνο εβδομάδες, λέει ο Woolhouse.
«Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να υπάρχουν συστήματα επιτήρησης που να συλλέγουν αυτά τα πράγματα απίστευτα γρήγορα», λέει. «Και, αυτή τη στιγμή, δεν έχουμε σύστημα που θα μπορούσε να το κάνει αυτό».
Υπάρχουν μερικές πολλά υποσχόμενες τεχνολογίες, όπως η παρακολούθηση των λυμάτων για νέους ιούς, αλλά η πιο συστηματική αυτή σε παγκόσμια κλίμακα θα ήταν δαπανηρή. Αντιθέτως, η εστίαση είναι στη γρήγορη ανάπτυξη δοκιμών, θεραπειών και εμβολίων μόλις ξεκινήσει μια άλλη πανδημία. Αυτή είναι η «αποστολή 100 ημερών» της Διεθνούς Γραμματείας Ετοιμότητας για Πανδημία που έχει συσταθεί από τα κράτη της G7.
«Ίσως αυτή να είναι η σωστή απόφαση», λέει ο Γούντχαους. Αλλά πιστεύει ότι η ιδέα της εξάλειψης των πανδημιών πριν αναπτυχθούν πρέπει να παραμείνει στο τραπέζι. Εάν δεν καταφέρουμε να αποτρέψουμε μια άλλη πανδημία, τα συστήματα υγείας μας μπορεί τουλάχιστον να την αντιμετωπίσουν καλύτερα. Μια έρευνα από την Abbott Pandemic Defense Coalition διαπίστωσε ότι το 60% πιστεύει ότι τώρα είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι. Ο Γούντχαους το πιστεύει επίσης, αλλά λέει ότι πρέπει να γίνουν πολλά περισσότερα. «Σίγουρα δεν έχουμε φτάσει εκεί που πιστεύουμε ότι θα έπρεπε να είμαστε όσον αφορά την ανταπόκριση στη δημόσια υγεία», λέει. Για παράδειγμα, η ανταπόκριση στο mpox έλειψε, λέει.
Οι τεχνολογίες χρειάζονται επίσης βελτίωση. Για παράδειγμα, ενώ τα εμβόλια mRNA covid-19 έχουν σώσει εκατομμύρια ζωές, δεν κατάφεραν να σταματήσουν εντελώς την πανδημία. Στην ιδανική περίπτωση, χρειαζόμαστε εμβόλια ικανά να σταματήσουν τη μετάδοση των ιών του αναπνευστικού, καθώς και να μειώσουν τη σοβαρότητά τους.
Η μεγαλύτερη ανησυχία των ερευνητών για την επόμενη πανδημία
Υπάρχει ένα άλλο σημαντικό ζήτημα που είναι ακόμη πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Σύμφωνα με την έρευνα της Abbott – η οποία έγινε πολύ πριν από τις πρόσφατες εκλογές στις ΗΠΑ – η μεγαλύτερη ανησυχία των ερευνητών για την επόμενη πανδημία δεν είναι η επιτήρηση ή η ανάπτυξη εμβολίου, αλλά η εμπιστοσύνη του κοινού και η παραπληροφόρηση. Ο φόβος είναι ότι εάν υπάρξει άλλη πανδημία, πολύ περισσότεροι άνθρωποι θα αγνοήσουν τις συμβουλές υγείας, όπως να φορέσουν μάσκα ή θα αρνηθούν τα εμβόλια.
«Ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρονται οι άνθρωποι όσον αφορά τη λήψη προφυλάξεων, τη διαχείριση του κινδύνου τους, είναι ζωτικής σημασίας», λέει ο Γούντχαους.
«Ανησυχώ πραγματικά για την παραπληροφόρηση», λέει ο Κατζουράκης. «Δεν είμαι πολύ αισιόδοξος για την πιθανότητα η επερχόμενη αμερικανική κυβέρνηση να διαχειριστεί αποτελεσματικά μια πανδημία.
Με πληροφορίες από The New Scientist
