Γνωρίζατε ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε φτωχές οικογένειες είναι πιο επιρρεπή σε διαταραχές της ψυχικής διάθεσης και της γνωστικής λειτουργίας; Είναι ένα γεγονός καλά τεκμηριωμένο και, σύμφωνα με μία μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Molecular Psychiatry, υπεύθυνες ίσως είναι κάποιες επιγενετικές τροποποιήσεις που αλλάζουν τη δομή του DNA.
Όταν ένα άτομο ζει σε συνθήκες φτώχειας, εκτίθεται σε μια σειρά από στρεσογόνους παράγοντες, όπως η κακή διατροφή, η αυξημένη επικράτηση της συνήθειας του καπνίσματος και το εύλογο, διάχυτο άγχος του να προσπαθείς επίπονα και σε καθημερινή βάση να τα "βγάζεις πέρα". Όλα αυτά δύνανται να επηρεάσουν αρνητικά την ανάπτυξη ενός παιδιού, προκαλώντας δομικές αλλοιώσεις σε περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην απόκριση και διαχείριση του στρες, ή ακόμη και στη λήψη λογικών αποφάσεων. Ορισμένες από αυτές τις επιπτώσεις ενδέχεται να λαμβάνουν χώρα ακόμη και προγεννητικά, κατά την κυοφορία του εμβρύου, λόγω αυξημένης έκθεσης σε στρεσογόνα εξωμήτρια ερεθίσματα.
Όταν ένα άτομο ζει σε συνθήκες φτώχειας, εκτίθεται σε μια σειρά από στρεσογόνους παράγοντες, όπως η κακή διατροφή, η αυξημένη επικράτηση της συνήθειας του καπνίσματος και το εύλογο, διάχυτο άγχος του να προσπαθείς επίπονα και σε καθημερινή βάση να τα "βγάζεις πέρα".
Ο νευροεπιστήμονας Ahmad Hariri του Πανεπιστημίου Duke, στη Βόρεια Καρολίνα, αποφάσισε να διερευνήσει περαιτέρω τα προαναφερθέντα, μελετώντας την κατανομή επιγενετικών ετικετών -των λεγόμενων μεθυλίων-, κατά μήκος του DNA, γνωρίζοντας ότι ρυθμίζουν σε σημαντικό βαθμό τη γονιδιακή έκφραση κάθε κυττάρου. Μάλιστα, υπάρχει πληθώρα ενδείξεων στην επιστημονική βιβλιογραφία ότι τα πρότυπα μεθυλίωσης κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά, αν και όχι απαράλλακτα, μιας και υπόκεινται σε μεταβολή από περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως το κάπνισμα.
Για να ελεγχθεί εάν αυτός ο μηχανισμός σχετίζεται με την αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης καταθλιπτικής διαταραχής σε παιδιά φτωχών οικογενειών, ο Hariri και οι συνεργάτες του επέλεξαν για ανάλυση ένα γονίδιο που φέρει το όνομα SLC6A4, το οποίο κωδικοποιεί για μία νατριο-εξαρτώμενη πρωτεΐνη-μεταφορέα του νευροδιαβιβαστή σεροτονίνη. Το γονίδιο αυτό είναι γνωστό από καιρό ότι εμπλέκεται στην κατάθλιψη, ενώ το προϊόν που παράγει είναι στόχος πολλών σύγχρονων αντικαταθλιπτικών φαρμάκων.
Η ερευνητική ομάδα συνέλεξε δείγματα DNA από 183 παιδιά και εφήβους Ευρωπαϊκής καταγωγής, ηλικίας 11 έως 19 ετών, ενώ παράλληλα τα υπέβαλλαν σε ψυχολογικές εξετάσεις, με σκοπό την πιθανή διάγνωση καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Επιπρόσθετα, εξέτασαν τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνονταν στο στρες, σαρώνοντας τον εγκέφαλο τους με απεικονιστική μαγνητικού συντονισμού (fMRI) κατά την προβολή μίας εικόνας έντρομου προσώπου. Οι άνθρωποι που καταλαμβάνονται εύκολα από άγχος/πανικό εμπρός σε απειλητικά ερεθίσματα, επιδεικνύουν αυξημένη νευρική δραστηριότητα στην αμυγδαλή - μια περιοχή του εγκεφάλου που είναι εξελικτικά προορισμένη να προετοιμάζει το σώμα για αντίδραση «μάχης ή φυγής».
Οι ερευνητές επανέλαβαν την ίδια ακολουθία πειραμάτων σε 3 φάσεις (κατά τη διάρκεια τριών χρόνων) και επιχείρησαν να εντοπίσουν αλλαγές στα πρότυπα μεθυλίωσης πέριξ του γονιδίου SLC6A4, τα οποία συνοδεύονταν και από αλλαγές στη δραστηριότητα του εγκεφάλου. Διαπίστωσαν ότι τα παιδιά/έφηβοι που μεγάλωναν σε συνθήκες φτώχειας είχαν αυξημένη μεθυλίωση εν σχέσει με τους πλουσιότερους συνομηλίκους. Αυτή η επιγενετική τροποποίηση θα μπορούσε να καταστέλλει συστηματικά την παραγωγή των μεταφορεών σεροτονίνης στους εγκεφάλους των φτωχότερων παιδιών/εφήβων, μια βιοχημική κατάσταση που συνδέεται κλινικά με συμπτώματα κατάθλιψης. Επιπρόσθετα, η αμυγδαλή τους βρέθηκε σημαντικά πιο δραστήρια. Μάλιστα, όσα προέρχονταν από οικογένειες με ιστορικό κατάθλιψης, είχαν υψηλότερες πιθανότητες να εμφανίσουν και τα ίδια.
Είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε, ότι οι ερευνητές δε μελέτησαν την αιτιακή σύνδεση μεταξύ φτώχειας, επιγενετικών αλλαγών και γνωστικής λειτουργίας, παρά μόνο τη διαφαινόμενη συσχέτιση. Όπως τονίζει ο καθηγητής παιδοψυχολόγος του Πανεπιστημίου Wisconsin-Madison, Seth Pollak, δεν είναι ακόμη σαφές εάν η φτώχεια βλάπτει τη γνωστική λειτουργία και την ψυχική υγεία ή αν η εγγενής βιολογία του ατόμου αυξάνει την πιθανότητα του να περιέλθει σε φτωχή κοινωνικο-οικονομική κατάσταση ως ενήλικας.
Σε κάθε περίπτωση, η έρευνα αυτή είναι καινοτόμος διότι εξετάζει τις επιπτώσεις των χαμηλών επιπέδων στρες επί μακρό χρονικό διάστημα, παρά τις επιπτώσεις μιας ακραίας, αλλά σύντομης, τραυματικής εμπειρίας. Παρ' όλα αυτά, θα πρέπει να αναγνώσουμε με επιφύλαξη τα συμπεράσματα. Το δείγμα είναι πολύ μικρό για μια μελέτη που επιχειρεί να κατανοήσει πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις μεταξύ περιβάλλοντος - συμπεριφοράς - επιγενετικής. Επίσης, έχει ενδιαφέρον να διερευνηθεί μελλοντικά εάν ορισμένα άτομα είναι πιο ευπαθή από άλλα στον αντίκτυπο της φτώχειας.
Εάν οι ερευνητές καταφέρουν να εντοπίσουν περισσότερους μοριακούς δείκτες που σχετίζονται με την κατάθλιψη, τότε θα μπορούσαν να αναδειχθούν νέοι φαρμακευτικοί στόχοι για την αντιμετώπιση της. Εντούτοις, ακούγεται δυνατά και το απολύτως έλλογο αντεπιχείρημα, ότι εάν επιθυμούμε την βελτίωση των όρων ζωής όσων μεγαλώνουν στη φτώχεια, τότε αρκεί να φροντίζουμε να προσφέρουμε περισσότερες ευκαιρίες για να απαλλαγούν από αυτή και τις στρεσογόνες καταστάσεις που επιφέρει. Στόχος μας, δηλαδή, θα έπρεπε να είναι η ενίσχυση της ενδογενεακής κινητικότητας μεταξύ των κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων, ώστε να αποφεύγεται η θεμελίωση/εγκαθίδρυση ενός κληρονομικού καθεστώτος φτώχειας, το οποίο τείνει να αυτο-ανατροφοδοτείται κοινωνικά, οικονομικά, και -όπως διαπιστώνουμε από αυτή την έρευνα- ίσως και βιολογικά!
Βιβλιογραφία
Swartz JR, Hariri AR, Williamson DE. An epigenetic mechanism links socioeconomic status to changes in depression-related brain function in high-risk adolescents. Mol Psychiatry. 2016. Available at: http://dx.doi.org/10.1038/mp.2016.82.
Αν ενδιαφέρεστε για τα πιο πρόσφατα άρθρα μου, έχετε ερωτήσεις ή επιθυμείτε να μου προτείνετε ένα θέμα, μπορείτε να με ακολουθήσετε στο Facebook και να επικοινωνήσετε μαζί μου.
