Υπάρχουν καλλιτέχνες που το σύγχρονο βλέμμα τους ερωτεύεται αμέσως και άλλοι που τους κοιτά με σεβασμό, αλλά χωρίς ηλεκτρισμό. Ο Ραφαήλ ανήκει εδώ και καιρό στη δεύτερη κατηγορία. Οχι γιατί έπαψε να είναι μεγάλος, αλλά γιατί έγινε υπερβολικά τέλειος για να μοιάζει ζωντανός. Με τη μεγάλη έκθεση “Raphael: Sublime Poetry”, που ανοίγει στις 29 Μαρτίου, το Metropolitan Museum of Art δεν παρουσιάζει απλώς τον Ραφαήλ στο κοινό του. Επιχειρεί κάτι πιο δύσκολο: να ξανασυστήσει έναν καλλιτέχνη-μύθο σε μια εποχή που συγκινείται πιο εύκολα από τη ρωγμή παρά από την αρμονία.
Το ίδιο το μέγεθος της έκθεσης λέει πολλά. Το Met τη χαρακτηρίζει την πρώτη πλήρους κλίμακας έκθεση αφιερωμένη στον Ραφαήλ στις Ηνωμένες Πολιτείες, με περισσότερα από 170 έργα, ανάμεσά τους πίνακες, σχέδια, ταπισερί και αρχιτεκτονικό υλικό. Το εγχείρημα χρειάστηκε οκτώ χρόνια προετοιμασίας, δεκάδες δανεισμούς και ένα επίπεδο μουσειακής κινητοποίησης που σήμερα μοιάζει σχεδόν προπολεμικό, σε μια εποχή όπου το κόστος μεταφοράς, ασφάλισης και διεθνούς συνεργασίας έχει κάνει τέτοιες υπερπαραγωγές όλο και πιο σπάνιες. Ακόμη και πριν μπεις στην έκθεση, καταλαβαίνεις ότι το Met θέλει να δηλώσει κάτι: ότι ο Ραφαήλ δεν είναι απλώς ένα ασφαλές μεγάλο όνομα, αλλά ένας καλλιτέχνης που αξίζει να επιστρέψει στο κέντρο της συζήτησης.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον μέρος. Γιατί ο Ραφαήλ δεν είναι εύκολος για το σήμερα. Δεν έχει το σκοτάδι του Καραβάτζιο, ούτε τη σιωπηλή οικειότητα του Βερμέερ, ούτε το ψυχικό δράμα που κάνει τον θεατή να νιώθει ότι “μπήκε” αμέσως μέσα στο έργο. Ο Ραφαήλ κουβαλά το βάρος της απόλυτης ισορροπίας. Της τελειότητας που για αιώνες σήμαινε ιδιοφυΐα, αλλά σήμερα μπορεί εύκολα να διαβαστεί ως απόσταση. Εχεις μπροστά σου κάτι αδιαμφισβήτητα σπουδαίο, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι αισθάνεσαι αμέσως γιατί πρέπει να καείς από αυτό.
Αυτό ακριβώς προσπαθεί να λύσει η έκθεση. Δεν επιχειρεί να “εκσυγχρονίσει” χοντροκομμένα τον Ραφαήλ ούτε να τον ντύσει με πρόχειρα σημερινά συμφραζόμενα. Δεν λέει “κοιτάξτε, ήταν relevant”. Κάνει κάτι πολύ εξυπνότερο: μετατοπίζει το βάρος από το αψεγάδιαστο αποτέλεσμα στη διαδικασία. Γι’ αυτό και η Carmen C. Bambach, που επιμελείται την έκθεση, γεμίζει τον χώρο με σχέδια, μελέτες, προσχέδια, μικρές κινήσεις του χεριού και της σκέψης. Το στοίχημα είναι σαφές. Να μη σταθούμε απέναντι στον Ραφαήλ σαν μπροστά σε μάρμαρο, αλλά να τον ξαναδούμε ως καλλιτέχνη που έφτιαχνε, διόρθωνε, αναζητούσε, δοκίμαζε. Ως έναν άνθρωπο που δεν γεννήθηκε θεός της ζωγραφικής, αλλά έγινε.
Είναι πολύ έξυπνο ότι η έκθεση έρχεται σε μια στιγμή όπου ο κόσμος της τέχνης και ο κόσμος της εικόνας γενικότερα είναι εξαντλημένοι από το overload. Εχουμε μάθει να ζούμε μέσα σε μια αδιάκοπη κατανάλωση εικόνων, σε μια οικονομία όπου όλα πρέπει να τραβήξουν αμέσως την προσοχή, να εξηγήσουν τον εαυτό τους γρήγορα, να γίνουν meme, reel, αντίδραση. Ο Ραφαήλ έρχεται από έναν άλλο χρόνο και φέρνει μια άλλη πρόκληση. Σου ζητά να σταθείς. Να προσέξεις το χέρι, το βλέμμα, το πώς μια μορφή χτίζεται αργά ώστε να μοιάζει όχι απλώς όμορφη αλλά αναπόφευκτη. Αυτό μπορεί να φανεί σε κάποιους παλιομοδίτικο. Ισως όμως είναι ακριβώς αυτό που κάνει την έκθεση τόσο επίκαιρη.
Γιατί όταν μιλάμε για τον Ραφαήλ, μιλάμε πάντα για την ομορφιά, αλλά όχι με τον εύκολο τρόπο. Οχι για την ομορφιά ως διακόσμηση ή ευκολία. Μιλάμε για την ομορφιά ως σύστημα τάξης, πίστης, γνώσης και δύναμης. Οι Μαντόνες του, τα πορτρέτα του, οι συνθέσεις του δεν θέλουν απλώς να σε ευχαριστήσουν αισθητικά. Θέλουν να σε πείσουν ότι ο κόσμος μπορεί να αποκτήσει νόημα μέσα από την αρμονία. Αυτό σήμερα δεν είναι καθόλου ουδέτερο. Στην πραγματικότητα ακούγεται σχεδόν προκλητικό. Σε μια κουλτούρα που εμπιστεύεται περισσότερο την ειρωνεία, τη δυσφορία και την αποσύνθεση, ο Ραφαήλ επανέρχεται σαν εκπρόσωπος μιας άλλης υπόσχεσης: ότι η ομορφιά μπορεί ακόμη να είναι σοβαρή υπόθεση.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η υπόσχεση δεν έρχεται εδώ σαν ψυχρή ακαδημαϊκή ανάθεση. Ο Jason Farago στους New York Times το διατυπώνει πολύ εύστοχα όταν γράφει πως η έκθεση προσπαθεί να “εξανθρωπίσει” έναν έκπτωτο θεό της ζωγραφικής, όχι μειώνοντας τη μεγαλοπρέπειά του αλλά φέρνοντάς τον πιο κοντά στη χειρωνακτική και πνευματική διαδικασία της δημιουργίας. Αυτό είναι το κλειδί. Ο Ραφαήλ δεν παύει να είναι επιβλητικός. Απλώς η επιβλητικότητά του αποκτά ξανά ανθρώπινη θερμοκρασία.
Και κάπου εκεί το Met κάνει κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό. Δεν μας ζητά απλώς να ξαναδούμε έναν ζωγράφο. Μας ζητά να ξανασκεφτούμε τι κάνουμε όταν κοιτάμε τέχνη. Για χρόνια, η μοντέρνα και μεταμοντέρνα ευαισθησία μας έμαθε να θεωρούμε ύποπτη κάθε μορφή τελειότητας. Να εμπιστευόμαστε περισσότερο τη ρωγμή, το τραύμα, το ατελές, το θραυσματικό. Και σωστά, σε μεγάλο βαθμό, γιατί μέσα από εκείνα τα ανοίγματα μπήκε πολύ περισσότερη αλήθεια στον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η τελειότητα έπαψε να έχει δύναμη. Σημαίνει απλώς ότι για να λειτουργήσει ξανά πρέπει να αποκαλυφθεί ως κατάκτηση και όχι ως διακόσμηση. Η έκθεση ακριβώς αυτό κάνει: δείχνει την τελειότητα όχι ως λείο φινίρισμα, αλλά ως αποτέλεσμα ακραίας πειθαρχίας, φαντασίας και εργασίας.
Υπάρχει και κάτι ακόμη, πολύ μιντιακό με την καλή έννοια, στον τρόπο που ανοίγει αυτή η έκθεση τώρα. Το Met δεν επενδύει απλώς σε ένα όνομα-κράχτη. Επενδύει στην ιδέα ότι το κοινό μπορεί ακόμα να ανταποκριθεί σε κάτι που δεν είναι εύκολο. Οτι ένα museum blockbuster δεν χρειάζεται να στηθεί μόνο πάνω στο σοκ, στην επικαιρική πρόκληση ή στην already viral αναγνωρισιμότητα. Μπορεί να στηθεί πάνω σε έναν παλιό, σχεδόν τρομακτικά canonical καλλιτέχνη και παρ’ όλα αυτά να δημιουργήσει νέα επιθυμία. Αυτό από μόνο του είναι ενδιαφέρον πολιτισμικό στοίχημα.
Γιατί αν πετύχει, το κέρδος δεν θα είναι απλώς ότι “επιστρέφει ο Ραφαήλ”. Θα είναι ότι επιστρέφει ένας τρόπος να κοιτάμε. Πιο αργός, πιο απαιτητικός, πιο πρόθυμος να δεχτεί ότι η ομορφιά δεν είναι πάντα άμεση, δεν είναι πάντα φιλική, δεν είναι πάντα “relatable”. Μπορεί να είναι επιβλητική. Μπορεί να είναι απόμακρη. Μπορεί ακόμη και να σε κάνει να νιώσεις μικρός. Αλλά μέσα σε αυτή την αμηχανία υπάρχει μια εμπειρία που το σημερινό βλέμμα έχει σχεδόν ξεχάσει: η αίσθηση ότι μπροστά σου υπάρχει κάτι που δεν ζητά να σε κολακέψει, μόνο να σε ανεβάσει στο ύψος του.
Και ίσως γι’ αυτό η έκθεση του Met να είναι πιο σύγχρονη απ’ όσο φαίνεται. Οχι επειδή “μεταφράζει” τον Ραφαήλ σε κάτι σημερινό, αλλά επειδή μας θυμίζει ότι το σημερινό βλέμμα έχει γίνει φτωχότερο από τη διαρκή βιασύνη του. Ο Ραφαήλ δεν επιστρέφει εδώ σαν άγιος προστάτης της Αναγέννησης ούτε σαν μουσειακή υποχρέωση. Επιστρέφει σαν δοκιμασία. Σαν ερώτημα προς έναν κόσμο που έχει μάθει να αγαπά μόνο ό,τι σπάει, ό,τι φωνάζει ή ό,τι εξηγείται γρήγορα.
Το Met ποντάρει στο ότι υπάρχει ακόμη χώρος για κάτι άλλο: για την αργή, αυστηρή, σχεδόν τρομακτική δύναμη της ομορφιάς.
