Την Κυριακή 12 Απριλίου, το Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης ανοίγει τη μεγάλη αναδρομική του Μαρσέλ Ντυσάν, την πρώτη τόσο εκτεταμένη παρουσίαση του έργου του στις Ηνωμένες Πολιτείες από το 1973. Η έκθεση συγκεντρώνει περίπου 300 έργα και παρακολουθεί έξι δεκαετίες δουλειάς, από τις αρχές του 20ού αιώνα έως το τέλος της διαδρομής του το 1968.
Αυτό από μόνο του θα αρκούσε για να ξαναστρέψει τα βλέμματα πάνω του. Ο Ντυσάν δεν είναι απλώς ένα μεγάλο όνομα της μοντέρνας τέχνης. Είναι ο καλλιτέχνης που, περισσότερο ίσως από κάθε άλλον της εποχής του, άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για το έργο τέχνης. Το MoMA το διατυπώνει σχεδόν απλά στην παρουσίαση της έκθεσης: το ερώτημα «γιατί αυτό είναι τέχνη;» δύσκολα απαντιέται χωρίς αναφορά στον Ντυσάν.
Και πράγματι, το όνομά του εξακολουθεί να επιστρέφει κάθε φορά που η τέχνη θέλει να μετακινηθεί από την εικόνα προς την ιδέα, από το αντικείμενο προς τη χειρονομία, από την τεχνική προς το ερώτημα. Είναι ο άνθρωπος που υπέγραψε ένα ουρητήριο και το ονόμασε Fountain, που έφτιαξε το Nude Descending a Staircase και που έδωσε στα ready-mades μια θέση στην ιστορία της τέχνης.
Το MoMA θυμίζει ότι η επιρροή του απλώνεται από τον Κυβισμό, το Νταντά και τον Σουρεαλισμό μέχρι την Pop και την εννοιακή τέχνη, ενώ η ίδια η έκθεση παρουσιάζεται ως ευκαιρία να ξαναδούμε ολόκληρο το εύρος του έργου του, πέρα από τους μύθους και τις παρεξηγήσεις που τον ακολουθούν εδώ και δεκαετίες.
Ισως γι’ αυτό η νέα αναδρομική δεν μοιάζει με μια απλή μουσειακή επανάληψη. Συνοδεύεται ήδη από μια ευρύτερη συζήτηση για το πώς διαβάζεται σήμερα ο Ντυσάν: όχι μόνο ως ιστορική μορφή, αλλά και ως κάποιος που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται και δουλεύουν οι σημερινοί καλλιτέχνες. Το ARTnews, για παράδειγμα, συνόδευσε την έκθεση τόσο με μια μεγάλη κριτική όσο και με μαρτυρίες πέντε σύγχρονων δημιουργών για το πώς το έργο του συνεχίζει να περνά μέσα στις δικές τους πρακτικές.
Κι εκεί βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο αυτής της επιστροφής. Ο Ντυσάν δεν παραμένει ζωντανός μόνο επειδή βρίσκεται στα μουσεία ή στα εγχειρίδια της ιστορίας της τέχνης. Παραμένει ζωντανός επειδή οι ιδέες του εξακολουθούν να δουλεύουν μέσα στην τέχνη του σήμερα. Για άλλους είναι ο άνθρωπος που έσπασε μια για πάντα το όριο ανάμεσα στο καθημερινό αντικείμενο και το έργο.
Για άλλους είναι εκείνος που κατάλαβε νωρίς ότι ο θεατής δεν στέκεται απέναντι από το έργο σαν παθητικός καταναλωτής, αλλά συμμετέχει ενεργά στο νόημά του. Και για πολλούς νεότερους δημιουργούς, είναι ακόμη μια μορφή που δείχνει πώς η τέχνη μπορεί να παραμένει ανοιχτή, παιγνιώδης και απρόθυμη να δώσει μία και μόνη απάντηση.
Είναι κι αυτός ένας λόγος που η έκθεση μοιάζει να έρχεται στην κατάλληλη στιγμή. Σήμερα, που η τέχνη επιστρέφει ξανά και ξανά στην έννοια, στο αρχείο και στην ανακατανομή των ρόλων ανάμεσα σε καλλιτέχνη, έργο και κοινό, ο Ντυσάν μοιάζει λιγότερο με μακρινό παππού του μοντερνισμού και περισσότερο με έναν δημιουργό που εξακολουθεί να εξηγεί το παρόν. Το MoMA δεν τον φέρνει πίσω μόνο ως μύθο, αλλά και σαν μια ανοιχτή συζήτηση.
Και ίσως αυτός να είναι ο βασικός λόγος που όλοι ξαναμιλούν γι’ αυτόν.
με στοιχεία από το Artnews, Occula και ΝΥΤ
