Μία από τις πιο επίμονες και ακριβές υποθέσεις επιστροφής λεηλατημένης τέχνης των τελευταίων χρόνων έκλεισε στη Νέα Υόρκη με ήττα για την οικογένεια Ναμάντ.
Δικαστής του Ανώτατου Δικαστηρίου της Νέας Υόρκης έκρινε ότι το Seated Man With a Cane του Αμεντέο Μοντιλιάνι, έργο του 1918, ανήκει στην κληρονομιά του Όσκαρ Στετινέρ, του εβραίου εμπόρου τέχνης που το άφησε πίσω του όταν έφυγε από το Παρίσι λίγο πριν από τη ναζιστική κατοχή.
Η δικαστική μάχη κράτησε έντεκα χρόνια στις ΗΠΑ, όμως η ιστορία του πίνακα ξεκινά πολύ νωρίτερα. Ο Στετινέρ έφυγε από το Παρίσι το 1939, καθώς ο πόλεμος πλησίαζε, και η συλλογή που άφησε πίσω του κατασχέθηκε και πουλήθηκε στη διάρκεια της Κατοχής. Ο δικαστής Τζόελ Μ. Κόεν έκρινε τώρα ότι ο πίνακας που βρίσκεται στο επίκεντρο της υπόθεσης είναι πράγματι το ίδιο έργο που αφαιρέθηκε τότε από το κατάστημά του και ότι ο Στετινέρ δεν το αποχωρίστηκε ποτέ με τη θέλησή του.
Το έργο αγοράστηκε το 1996 σε δημοπρασία του Christie’s από την International Art Center, εταιρεία που συνδέεται με την οικογένεια Ναμάντ, και από τότε παρέμενε στην Ελβετία. Για χρόνια, η πλευρά Ναμάντ υποστήριζε ότι δεν υπήρχε βεβαιότητα πως ο πίνακας που είχε αγοράσει ήταν ο ίδιος με εκείνον που ανήκε στον Στετινέρ. Το δικαστήριο απέρριψε αυτό το επιχείρημα, κρίνοντας ότι τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν καθαρά τη διαδρομή του έργου: από τον Στετινέρ, στη ναζιστική κατάσχεση και από εκεί στην αναγκαστική πώληση.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και μια παλιότερη απόφαση γαλλικού δικαστηρίου. Ο Κόεν στηρίχθηκε και σε απόφαση του 1946, με την οποία είχε ήδη αναγνωριστεί ότι ο πίνακας έπρεπε να επιστραφεί στον Στετινέρ. Όταν όμως εκδόθηκε εκείνη η απόφαση, το έργο είχε ήδη αλλάξει χέρια και είχε χαθεί ξανά. Ο ίδιος ο Στετινέρ πέθανε το 1948 χωρίς να το ξαναδεί.
Το βάρος της διεκδίκησης το σήκωσε ο εγγονός του, Φιλίπ Μαιστρασί, μαζί με τη Mondex, εταιρεία που ειδικεύεται στον εντοπισμό και την επιστροφή λεηλατημένων έργων τέχνης. Η αγωγή στη Νέα Υόρκη κατατέθηκε το 2015 και αφορούσε έναν πίνακα που σήμερα αποτιμάται στα 25 με 30 εκατομμύρια δολάρια.
Η υπόθεση είχε και ένα δεύτερο, σχεδόν μυθιστορηματικό, σκέλος: τα Panama Papers. Για χρόνια, ο Ντέιβιντ Ναμάντ επέμενε ότι το έργο δεν του ανήκε προσωπικά αλλά στην International Art Center. Η σύνδεση της οικογένειας με την offshore εταιρεία φάνηκε πιο καθαρά μέσα από τα αρχεία των Panama Papers, δίνοντας νέα ώθηση στην υπόθεση και κάνοντας πολύ πιο δύσκολο να μείνει θαμμένη η πραγματική διαδρομή του πίνακα πίσω από εταιρικές διαμεσολαβήσεις.
Ο δικαστής σημείωσε ακόμη ότι το ιστορικό του έργου που συνόδευε τη δημοπρασία του 1996 ήταν λανθασμένο και παραπλανητικό, είτε από λάθος είτε από πρόθεση. Ταυτόχρονα, έκρινε ότι ο Ναμάντ είχε αγοράσει τον πίνακα καλόπιστα το 1996 και ότι δεν ήταν ο ίδιος υπεύθυνος για το γεγονός ότι η οικογένεια Στετινέρ αγνοούσε για δεκαετίες πού βρισκόταν το έργο. Αυτό όμως δεν άλλαζε την ουσία: ότι ο πίνακας ανήκε στην πλευρά του αρχικού ιδιοκτήτη.
Η σημασία της απόφασης ξεπερνά τον ίδιο τον πίνακα. Υπενθυμίζει ότι η αγορά τέχνης, όσο λαμπερή και διεθνής κι αν δείχνε, εξακολουθεί να κουβαλά ανοιχτές υποθέσεις του 20ού αιώνα, που δεν σβήνουν ούτε με τον χρόνο, ούτε με τις αποθήκες της Ελβετίας, ούτε με ένα καθαρό catalogue entry. Κάποιες φορές επιστρέφουν στο φως με τη δύναμη μιας δικαστικής απόφασης και με όλο το ιστορικό και ηθικό βάρος που κουβαλούν.
