Οταν μπαίνεις στο παλιό στούντιο της Πόλα Ρέγκο στο βόρειο Λονδίνο, δεν έχεις την αίσθηση ότι μπαίνεις σε έναν χώρο που ανήκει πια στο παρελθόν. Μπαίνεις σε ένα δωμάτιο όπου κάτι συνεχίζει να δουλεύει. Κούκλες, ζώα με στραβές μουσούδες, παιδικά και απειλητικά πλάσματα, φιγούρες από papier-mâché, γοργόνες που κρέμονται από πάνω, φορέματα, καπέλα, πρόσωπα που μοιάζουν να σε κοιτούν ακόμη. Το στούντιο έχει μείνει σχεδόν όπως ήταν όταν η Ρέγκο πέθανε το 2022, με τον γιο της, Νικ Γουίλινγκ, να ζει σήμερα σχεδόν μέσα στο αρχείο και στα σκηνικά της.
Μέσα από αυτή την αίσθηση επιστρέφει τώρα και η ίδια. Οχι μόνο ως ένα μεγάλο όνομα της ευρωπαϊκής τέχνης, αλλά ως μια καλλιτέχνιδα που έστησε έναν ολόκληρο κόσμο από φόβο, θέατρο, μνήμη, γυναικεία αντοχή και άγρια φαντασία. Η έκθεση Paula Rego: Story Line άνοιξε σήμερα στις 16 Απριλίου στη Victoria Miro και διαρκεί έως τις 23 Μαΐου, παρουσιαζόμενη ως η πιο ολοκληρωμένη έκθεση σχεδίων της μέχρι σήμερα.
Τα σχέδια εδώ δεν λειτουργούν ως απλή προεργασία για τα μεγάλα έργα της. Στις γραμμές από μολύβι, μελάνι, παστέλ και υδατοχρώματα ξετυλίγεται ολόκληρη η δραματουργία της: γυναίκες σε πίεση, θρησκευτικές και λογοτεχνικές φιγούρες, πολιτική βία, οικογενειακή σκιά, παιδικότητα και αγριότητα μαζί. Γι’ αυτό και η έκθεση μοιάζει πιο κοντινή, πιο σωματική και πιο αποκαλυπτική από μια συμβατική αναδρομή.
Η Ρέγκο γεννήθηκε το 1935 στη Λισαβόνα, μέσα στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας του Σαλαζάρ, και αυτή η εμπειρία δεν έφυγε ποτέ από το έργο της. Η πολιτική, η καταπίεση, ο φόβος και η επιμονή των γυναικείων σωμάτων απέναντί τους έγιναν από νωρίς μέρος του εσωτερικού της λεξιλογίου. Σε μια εποχή που η δημόσια ζωή έχει ξαναγεμίσει βία, επιθέσεις στα γυναικεία δικαιώματα και μια αίσθηση σκοτεινής αστάθειας, η Ρέγκο δεν μοιάζει με ασφαλές κλασικό όνομα. Μοιάζει ενοχλητικά παρούσα.
Στα σχέδιά της, ακόμη και όταν δεν βλέπεις την πράξη της βίας, βλέπεις το ίχνος της πάνω στο σώμα, στο βλέμμα, στη στάση, στον τρόπο που ένα γόνατο κλείνει, ένα χέρι γέρνει, ένα πρόσωπο απομακρύνεται. Η ένταση περνά λιγότερο από το γεγονός και περισσότερο από την έκφραση. Και περνά, πάνω απ’ όλα, μέσα από τη γραμμή. Στη Ρέγκο η γραμμή δεν είναι διακοσμητική. Είναι τρόπος να στηθεί μια μορφή, να ειπωθεί ένας φόβος, να πάρει σώμα κάτι που αλλιώς θα έμενε χωρίς πρόσωπο.
Δίπλα σε όλα αυτά στέκεται ο γιος της. Ο Νικ Γουίλινγκ δεν εμφανίζεται μόνο ως διαχειριστής μιας μεγάλης κληρονομιάς, αλλά ως κάποιος που ζει μέσα σε μια σχεδόν ατέλειωτη συνομιλία με τη μητέρα του. Μιλά για ένα αρχείο με χιλιάδες επιστολές και έγγραφα, για ώρες συνεντεύξεων, για αιτήματα δανεισμών και αναπαραγωγών, για εκθέσεις και βιβλία που συνεχίζονται η μία μετά την άλλη. Και λέει ότι δεν έχει μπορέσει ακόμη να τη θρηνήσει κανονικά, επειδή δουλεύει μαζί της κάθε μέρα.
Εκεί βρίσκεται και το συναισθηματικό βάρος αυτής της στιγμής. Η Ρέγκο δεν επιστρέφει μόνο μέσα από μια νέα έκθεση. Επιστρέφει τη στιγμή που η φήμη της περνά σε άλλη κλίμακα και μαζί της αλλάζει και το βάρος της μνήμης μέσα στην οικογένεια.
Ο Γουίλινγκ μιλά για τη δημιουργία ενός Paula Rego Foundation, στο οποίο θέλει να περάσει τη συλλογή, τα κτίρια, τα δικαιώματα, τα βιβλία, το αρχείο και το catalogue raisonné, ώστε το έργο της να αποκτήσει θεσμική ζωή πέρα από το οικογενειακό φορτίο.
Γι’ αυτό και έχει σημασία που η Story Line ξεκινά από τα σχέδια. Εκεί μένει ακόμη ο παλμός της στιγμής, η δοκιμή, το λάθος, το πριν από τη μεγάλη εικόνα. Σε ορισμένα φύλλα σώζονται ακόμη δαχτυλιές και αποτυπώματα από παπούτσια, επειδή η Ρέγκο δούλευε συχνά στο πάτωμα και περπατούσε ανάμεσα στα έργα της. Δεν άφησε πίσω της μόνο εικόνες, αλλά και φυσικά ίχνη παρουσίας.
Για αυτό και το στουντιό της μοιάζει τόσο φορτισμένο. Είναι γεμάτο rag-doll κούκλες, παράξενα πλάσματα και props που χρησιμοποιούσε στα έργα της σαν χαρακτήρες θεάτρου. Εστηνε σκηνές, έντυνε μοντέλα, επινοούσε αλλόκοτες σχέσεις και ιστορίες όπου το αστείο και το απειλητικό συνυπήρχαν στο ίδιο δωμάτιο. Το παράλογο στη Ρέγκο δεν ήταν ποτέ αθώο. Κουβαλούσε πάντα μαζί του το οικογενειακό παραμύθι, τον ερωτικό πόνο, τη βία, την εξάρτηση και την εξουσία.
Ετσι εξηγείται και η δύναμη της ζωγραφικής της. Είναι βαθιά αφηγηματική χωρίς να είναι εικονογραφική με τη στενή έννοια. Είναι φεμινιστική χωρίς να χρειάζεται να το διακηρύσσει. Είναι σκληρή χωρίς να χάνει το χιούμορ της. Και, πάνω απ’ όλα, είναι από εκείνες τις περιπτώσεις όπου νιώθεις ότι η ζωγραφική δεν περιγράφει απλώς τον φόβο ή την καταπίεση, αλλά τους δίνει μορφή ώστε να μπορείς να τους κοιτάξεις. Ο ίδιος ο Γουίλινγκ επαναφέρει μια παλιά φράση του πατέρα του, του ζωγράφου Βίκτορ Γουίλινγκ: ότι η Ρέγκο ζωγράφιζε «για να δώσει πρόσωπο στον φόβο».
Ισως γι’ αυτό ακούγεται τόσο ζωντανή σήμερα. Οχι μόνο επειδή το διεθνές ενδιαφέρον για το έργο της μεγαλώνει, αλλά επειδή ο κόσμος που ζωγράφισε μοιάζει να μιλά ξανά στη σωστή θερμοκρασία της εποχής μας. Στις 24 Απριλίου ανοίγει στο MUNCH του Οσλο η μεγάλη έκθεση Paula Rego: Dance Among Thorns, η πρώτη μεγάλης κλίμακας παρουσίαση του έργου της στη Σκανδιναβία. Ο διάλογος γύρω από τη δουλειά της δεν κλείνει. Ανοίγει περισσότερο.
Και αυτή η λονδρέζικη έκθεση δεν προσπαθεί να την κάνει πιο εύκολη. Δεν τη λειαίνει, δεν τη μετατρέπει σε ασφαλή μεγάλη κυρία της τέχνης. Μέσα από τα σχέδια, τα sketchbooks και το υλικό του αρχείου, την επιστρέφει σ’ εκείνο το σημείο όπου το χέρι σκέφτεται πριν από το μουσείο. Εκεί όπου το έργο παραμένει άγριο, ανοιχτό, αμήχανο, ατελές με τον καλό τρόπο. Εκεί όπου η γραμμή είναι ακόμη κοντά στο σώμα.
Στο τέλος, αυτό που μένει δεν είναι η διοίκηση της κληρονομιάς ούτε το θεσμικό μέλλον του αρχείου της. Είναι η επιμονή μιας παρουσίας. Η αίσθηση ότι αυτή η γυναίκα, που φοβόταν τη βαθιά κατάθλιψη και ήξερε ότι η τέχνη δεν εξαφανίζει τον πόνο αλλά σε βοηθά να ζήσεις μαζί του, δεν έχει τελειώσει ακόμη μαζί μας.
Η Πόλα Ρέγκο δεν ζωγράφισε ποτέ μικρές, ευγενικές παρηγοριές. Ζωγράφισε ιστορίες όπου οι γυναίκες ματώνουν, περιμένουν, σφίγγονται, επιβιώνουν, γελοιοποιούν την εξουσία, βυθίζονται στο σκοτάδι και βγαίνουν ξανά με ένα πρόσωπο πιο άγρυπνο απ’ ό,τι πριν. Το ότι επιστρέφει τώρα μέσα από τα σχέδιά της, μέσα από το πιο άμεσο και ακατέργαστο στρώμα της δουλειάς της, μοιάζει απολύτως σωστό.
Σαν να τη συναντάς ξανά όχι στο βάθρο, αλλά στο σημείο όπου το χέρι της ακούμπησε το χαρτί και άρχισε πάλι να δίνει μορφή σε κάτι που οι περισσότεροι προτιμούν να μην κοιτούν.
Με στοιχεία από Victoria Miro, The Guardian και The Observer.
