Η 19η Μαΐου είναι η ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων και παραμένει μία από τις πιο σκοτεινές ημερομηνίες στην ιστορία του Ελληνισμού.
Σε απόσπασμα από το Αρχείο της ΕΡΤ και την εκπομπή «Μνήμη μου σε λένε Πόντο» του 2011, ο Πάνος Ηλιάδης περιγράφει τη δραματική εμπειρία της οικογένειάς του κατά τους εκτοπισμούς του 1916.
Γενοκτονία Ποντίων: «Σκοπός ήταν η εξόντωση»
Όπως αφηγείται, στις 15 Νοεμβρίου 1916 ξεκίνησε η μεγάλη δοκιμασία για χιλιάδες Πόντιους. Ο πατέρας του, μαζί με τους γονείς και τις αδελφές του, εξορίστηκαν και οδηγήθηκαν προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας, μέσα σε ακραίες συνθήκες χειμώνα και πείνας.
«Ο σκοπός ήταν η εξόντωσή τους στην εξορία. Ο λεγόμενος λευκός θάνατος», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Η οικογένεια οδηγήθηκε σε αρμενικό χωριό κοντά στην ενδοχώρα της Κερασούντας, όπου ξέσπασε επιδημία εξανθηματικού τύφου. Οι άνθρωποι, εξαντλημένοι από τις κακουχίες και την ακαθαρσία, πέθαιναν μαζικά.
«Πέθαιναν σωρηδόν, σαν τα κοτόπουλα», θυμάται συγκλονισμένος.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία, ακόμη και οι Τούρκοι χωροφύλακες που συνόδευαν τους εξόριστους εγκατέλειψαν την περιοχή από φόβο μήπως προσβληθούν από την ασθένεια. Μέσα στην τραγωδία χάθηκαν ο παππούς του αφηγητή και η 17χρονη αδελφή του πατέρα του, Παρασκευή.
Η αφήγηση κορυφώνεται με την τελευταία ανάμνηση από τον παππού του: «Οι μπαξέδες και τα πλούτη, χάθηκαν όλα».
Η μαρτυρία αποτυπώνει το ανθρώπινο πρόσωπο της τραγωδίας και τη βαθιά πληγή που άφησαν οι διωγμοί στον Ποντιακό Ελληνισμό, μια μνήμη που παραμένει ζωντανή μέσα από τις προσωπικές αφηγήσεις των επιζώντων και των απογόνων τους.
Σε κλίμα συγκίνησης και υπό τους ήχους των ποντιακών μουσικών οργάνων άναψε στην πλατεία Αγίας Σοφίας, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, «Η Φλόγα της Μνήμης» αφιερωμένη στη Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού, με αφορμή τη συμπλήρωση 107 χρόνων από τη σφαγή και τον ξεριζωμό των Ελλήνων του Πόντου.
Την εκδήλωση διοργάνωσε ο δήμος Θεσσαλονίκης στο χώρο του Μνημείου της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού με τον δήμαρχο, Στέλιο Αγγελούδη, να υπογραμμίζει πως «είναι πολύ δύσκολο να μιλήσει κανείς για τα τραγικά γεγονότα που σημάδεψαν ανεξίτηλα τη μοίρα του Ποντιακού Ελληνισμού χωρίς να ματώσει η ψυχή του».
Ο κ. Αγγελούδης είπε πως «αναζητούμε την ηθική δικαίωση, αγωνιζόμενοι για τη διεθνοποίηση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου», ανακοινώνοντας πως σε επόμενη συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης θα κατατεθεί πρόταση για την ονοματοδοσία χώρου της πόλης σε «πάρκο Μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων».
«Ικανοποιούμε ένα πάγιο αίτημα των ποντιακών συλλόγων. Θα προχωρήσουμε σε διαβούλευση με τις οργανώσεις των Ποντίων ώστε οι ίδιοι να μας υποδείξουν τον χώρο που επιθυμούν και στο οποίο θα καταλήξουμε ώστε στη συνέχεια να φέρουμε το θέμα στο Δημοτικό Συμβούλιο προς έγκριση», διευκρίνισε.
«Η Θεσσαλονίκη, μια πόλη όπου το προσφυγικό στοιχείο έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του σύγχρονου κοινωνικού, οικονομικού και πολιτιστικού της αποτυπώματος, αποκτά ένα νέο σημείο αναφοράς στην καρδιά της πόλης, αφιερωμένο στην επιβίωση και στην ανάδειξη της ιστορικής μνήμης. Η Θεσσαλονίκη δεν ξεχνά, θυμάται και τιμά. Το Πάρκο αυτό καθίσταται παράλληλα ένα νέο τοπόσημο, με χαρακτήρα παιδευτικό: οι επόμενες γενιές αυτού του τόπου, τα νέα παιδιά, οφείλουν να μάθουν την ιστορία μας, δεν πρέπει να ξεχάσουν», είπε χαρακτηριστικά ο κ.Αγγελούδης.
Γενοκτονία Ποντίων: «Ένα από τα πιο τραγικά κεφάλαια» της ιστορίας του Ελληνισμού
Ο υφυπουργός Εσωτερικών, αρμόδιος για θέματα Μακεδονίας – Θράκης, Κώστας Γκιουλέκας, χαρακτήρισε «σωστή» την απόφαση του δημάρχου Θεσσαλονίκης να ονομάσει χώρο της πόλης σε «πάρκο Μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων». Απευθυνόμενος στους παρευρισκόμενους πρόσθεσε πως «είναι πολύ βαρύ το τίμημα που πλήρωσαν κάποιοι για να είμαστε ελεύθεροι έλληνες», ενώ για τη νέα γενιά είπε πως σε αυτούς «περνάει η αποστολή, να είστε περήφανοι γιατί κρατάτε τη δάδα της ιστορίας».
Στο δικό της χαιρετισμό η πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων, Χριστίνα Σαχινίδου, ζήτησε: «ας κρατάμε ως φυλαχτό στην καρδιά μας τη μνήμη και το μήνυμα της Ευρώπης να είναι ποτέ ξανά Γενοκτονία». Την εκδήλωση χαιρέτησαν, επίσης, η περιφερειακή σύμβουλος, Παρασκευή Κουρτίδου, που εκπροσώπησε την περιφερειάρχη Κεντρικής Μακεδονίας, Αθηνά Αηδονά και ο αντιπρόεδρος Παμποντιακής Ομοσπονδίας, Νίκος Κοέντας.
Το «παρών» στην εκδήλωση έδωσαν, μεταξύ άλλων, ο βουλευτής της ΝΔ στη Β’ Θεσσαλονίκης, Φάνης Παππάς, η βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ, Κατερίνα Νοτοπούλου, ο βουλευτής και εκπρόσωπος τύπου από τους Δημοκράτες, Μιχάλης Χουρδάκης, ο συντονιστής του Γραφείου του Πρωθυπουργού στη Θεσσαλονίκη, Γιάννης Παπαγεωργίου, ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης, Σπύρος Βούγιας, αντιδήμαρχοι και εκπρόσωποι κομμάτων, φορέων αλλά και της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Από την πλευρά του, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης έκανε την εξής ανάρτηση για την Ημέρα μνήμης για τη Γενοκτονία των Ποντίων:
«Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου αποτελεί ένα από τα πιο τραγικά κεφάλαια της ιστορίας του Ελληνισμού. Ένα έγκλημα που έχει χαραχτεί ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη των απανταχού Ελλήνων, αλλά ιδιαίτερα στις ψυχές των ανθρώπων που κουβαλούν αυτή την καταγωγή και τη μνήμη των προγόνων τους.
Είμαι κι εγώ μέρος της κληρονομιάς της μνήμης, καθώς η γιαγιά μου ήταν από τον Πόντο. Οι αφηγήσεις, οι μνήμες και η δύναμη αυτών των ανθρώπων δεν αποτελούν μόνο οικογενειακή παρακαταθήκη, αλλά μέρος της ιστορικής μας συνείδησης.
Η ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας, η ηθική δικαίωση των θυμάτων και η διατήρηση της μνήμης αποτελούν χρέος όλων μας. Όχι μόνο ως φόρο τιμής σε όσους χάθηκαν, αλλά και ως διαρκή υπενθύμιση ότι η ανθρωπότητα δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψει την επανάληψη πολιτικών που οδηγούν στον διωγμό, τον ξεριζωμό και την εξόντωση αμάχων πληθυσμών.
Τιμούμε τη μνήμη των θυμάτων με σεβασμό, ευθύνη και ιστορική συνείδηση».
Γενοκτονία Ποντίων: 107 χρόνια μετά
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου ήταν το σφοδρό και εκτεταμένο κύμα σφαγών και η συστηματική καταστροφή των γηγενών ελληνικών χριστιανικών πληθυσμών της περιοχής του Πόντου, αλλά και των ομοίων ελληνικών πληθυσμών των περιοχών της δυτικής Μικράς Ασίας, Καππαδοκίας και ανατολικής Θράκης που υποκινήθηκαν και πραγματοποιήθηκαν από το Κίνημα των Νεότουρκων και των Κεμαλιστών κατά τη χρονική περίοδο 1914-1923.
Η άνοδος του τουρκικού υπερεθνικισμού στις αρχές του 20ού αιώνα αύξησε δραματικά το αντι-ελληνικό συναίσθημα εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η γενοκτονία ξεκίνησε το 1914 από το καθεστώς των Νεοτούρκων, το οποίο καθοδηγούνταν από τους τρεις πασσάδες και, μετά από μια σύντομη παύση κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου το 1918-1919, συνεχίστηκε μέχρι το 1923 από τους Κεμαλικούς αφού καθοδηγούνταν από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.
Οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν ήταν η εκτόπιση, η εξάντληση από έκθεση σε κακουχίες, τα βασανιστήρια, η πείνα και η δίψα, οι πορείες θανάτου στην έρημο και συχνότατα οι εν ψυχρώ δολοφονίες ή εκτελέσεις. Ο αριθμός των θυμάτων έχει υπολογιστεί σε 353.000, περίπου ο μισός ποντιακός ελληνισμός, ενώ συνολικά 1,5 εκατ. Έλληνες πρόσφυγες εκτοπίστηκαν. Οι επιζώντες κατέφυγαν στις βόρειες και ανατολικές ακτές του Ευξείνου Πόντου (στην πρώην ΕΣΣΔ) και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922, στην Ελλάδα.
Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν τις επιμέρους κατά τόπους διώξεις ως τμήματα μιας ενιαίας πολιτικής για τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής ή γενικότερα των Χριστιανών της Μικράς Ασίας, καθώς η γενοκτονία πραγματοποιήθηκε παράλληλα με γενοκτονίες εις βάρος και άλλων πληθυσμών, δηλαδή των Αρμενίων και των Ασσυρίων.
