Υπάρχει μια γενιά που έμαθε να τελειώνει το σχολείο μέσα από οθόνες και τώρα καλείται να ξεκινήσει τη ζωή της σε μια αγορά εργασίας που μαθαίνει να λειτουργεί χωρίς αυτήν.
Δεν είναι η πρώτη γενιά που μπαίνει στον κόσμο με φόβο. Κάθε γενιά έχει τη δική της κρίση, τη δική της απογοήτευση, το δικό της τέλος αθωότητας. Αλλά οι σημερινοί νέοι απόφοιτοι κουβαλούν μια ιδιαίτερη διπλή ατυχία. Η πανδημία διέκοψε τα σχολικά χρόνια, τις πρώτες κοινωνικές δοκιμές, την είσοδο στην ενήλικη ζωή. Και τώρα, λίγα χρόνια αργότερα, η τεχνητή νοημοσύνη εμφανίζεται στην είσοδο της αγοράς εργασίας, ακριβώς εκεί όπου θα περίμεναν να ξεκινήσουν.
Η διεθνής συζήτηση για τους νέους αποφοίτους έχει αρχίσει να περιγράφει αυτή τη γενιά ως μια γενιά που χτυπήθηκε δύο φορές. Πρώτα από τον Covid, που διέλυσε τη συνέχεια του σχολείου και της κοινωνικής ενηλικίωσης. Και ύστερα από την AI, που απειλεί τις πρώτες δουλειές γραφείου, εκείνες από τις οποίες κάποιος μάθαινε μέχρι σήμερα πώς χτίζεται μια καριέρα.
Ένα πρόσφατο κείμενο του Ryu Spaeth στο New York Magazine χρησιμοποίησε έναν βαρύ, σχεδόν λογοτεχνικό όρο: «καταραμένη γενιά». Η υπερβολή του όρου μπορεί να ξενίζει, αλλά το αίσθημα που περιγράφει είναι πραγματικό. Μιλά για νέους που βγήκαν από την πανδημία με τραυματισμένες εκπαιδευτικές και κοινωνικές εμπειρίες και τώρα βρίσκονται μπροστά σε ένα επαγγελματικό τοπίο όπου οι πρώτες δουλειές μοιάζουν πιο ευάλωτες από ποτέ.
Το κείμενο χρησιμοποιεί ως αφορμή δύο νέα βιβλία που κοιτούν την αρχή της επαγγελματικής ζωής από εντελώς διαφορετικές πλευρές. Το How to Start της Jodi Kantor, δημοσιογράφου των New York Times και βραβευμένης με Πούλιτζερ, ανήκει στη μεγάλη αμερικανική παράδοση των βιβλίων επαγγελματικής καθοδήγησης. Μιλά για το πώς βρίσκεις το έργο της ζωής σου, πώς καλλιεργείς την τέχνη σου, πώς υπηρετείς μια ανάγκη και πώς γίνεσαι, κατά κάποιον τρόπο, συγγραφέας της δικής σου καριέρας.
Απέναντι σε αυτή την πιο αισιόδοξη λογική, το Mutiny του Noam Scheiber, επίσης δημοσιογράφου των New York Times, περιγράφει κάτι πολύ πιο σκοτεινό: την κατάρρευση της παλιάς υπόσχεσης ότι ένα πτυχίο αρκεί για να εξασφαλίσει σταθερότητα, κοινωνική άνοδο και αξιοπρεπή ζωή. Περισσότεροι πτυχιούχοι κάνουν δουλειές που κάποτε δεν απαιτούσαν πτυχίο, περισσότεροι νέοι μένουν με τους γονείς τους, οι μισθοί πιέζονται, τα χρέη της εκπαίδευσης αυξάνονται και η «καλή δουλειά» δεν μοιάζει πια τόσο εγγυημένη.
Η σύγκρουση ανάμεσα στα δύο βιβλία είναι ουσιαστικά η σύγκρουση ανάμεσα σε δύο κόσμους. Ο ένας επιμένει ότι, αν δουλέψεις αρκετά, αν βρεις το πάθος σου, αν μάθεις να δικτυώνεσαι, αν καλλιεργήσεις την τέχνη σου, μπορείς να φτιάξεις μια ζωή. Ο άλλος λέει ότι η ζωή που υποσχόταν αυτό το μοντέλο γίνεται όλο και πιο δύσκολη, όχι επειδή οι νέοι δεν προσπαθούν αρκετά, αλλά επειδή το ίδιο το σύστημα που τους περίμενε έχει αλλάξει.
Εδώ μπαίνει η τεχνητή νοημοσύνη. Ο φόβος δεν είναι μόνο ότι θα εξαφανίσει κάποιες δουλειές στο μέλλον. Είναι ότι μπορεί να χτυπήσει πρώτα τις δουλειές από τις οποίες ξεκινούσαν μέχρι σήμερα οι νέοι πτυχιούχοι: έρευνα, σύνταξη, ανάλυση, υποστήριξη, παραγωγή περιεχομένου, πρώτες θέσεις σε media, νομικά γραφεία, εταιρείες, οργανισμούς και δημιουργικές βιομηχανίες. Δηλαδή τις δουλειές όπου κάποιος μάθαινε τη δουλειά κάνοντάς την.
Ο Guardian περιέγραψε την ίδια αγωνία από μια άλλη πλευρά. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί να κόψει τα χαμηλότερα σκαλιά της εταιρικής ιεραρχίας, ορισμένοι νέοι εργαζόμενοι παρακάμπτουν εντελώς την παραδοσιακή είσοδο στην αγορά εργασίας και προσπαθούν να γίνουν κατευθείαν «CEOs» του εαυτού τους. Οχι πάντα από φιλοδοξία. Συχνά από ανάγκη.
Το παράδοξο είναι οξύ. Η ίδια τεχνολογία που απειλεί να περιορίσει τις εισαγωγικές θέσεις εργασίας μπορεί να δώσει σε έναν νέο άνθρωπο εργαλεία για να δουλέψει μόνος του. Με AI μπορεί να φτιάξει πρωτότυπες ιδέες, να γράψει κώδικα, να οργανώσει περιεχόμενο, να κάνει εργασίες που παλιότερα απαιτούσαν ομάδα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι λύθηκε το πρόβλημα. Σημαίνει ότι το ρίσκο μεταφέρεται ακόμη νωρίτερα στον εργαζόμενο.
Πριν προλάβει να γίνει υπάλληλος, καλείται να γίνει μικρός επιχειρηματίας, δημιουργός, πωλητής, παραγωγός και διαχειριστής της δικής του αβεβαιότητας. Το πρώτο σκαλοπάτι της καριέρας δεν είναι πια αυτονόητο. Και όταν λείπει το πρώτο σκαλοπάτι, η επιχειρηματικότητα δεν είναι πάντα όνειρο. Μερικές φορές είναι τρόπος να μη μείνεις απέξω.
Αυτό κάνει τις παλιές συμβουλές καριέρας να ακούγονται ξαφνικά ανεπαρκείς. Τι σημαίνει «μάθε καλά τη δουλειά σου» όταν μια μηχανή μπορεί να παράγει κάτι αρκετά καλό, αρκετά γρήγορα και αρκετά φθηνά; Τι σημαίνει «βρες πού είσαι χρήσιμος» όταν ο εργοδότης μπορεί να ρωτήσει πρώτα αν αυτό που κάνεις αυτοματοποιείται; Και τι σημαίνει «πάρε τη ζωή σου στα χέρια σου» όταν η αγορά μοιάζει ήδη γραμμένη από δυνάμεις που δεν ελέγχεις;
Στην Ελλάδα, αυτή η αγωνία δεν έρχεται σε κενό. Ερχεται σε μια χώρα όπου η υπόσχεση του πτυχίου είχε ήδη φθαρεί από την κρίση, το brain drain, τους χαμηλούς μισθούς, την εργασιακή επισφάλεια και την καθυστερημένη ανεξαρτησία. Η ΕΛΣΤΑΤ κατέγραψε τον Μάρτιο του 2026 συνολική ανεργία 9%, αλλά στις ηλικίες 15 έως 24 ετών το ποσοστό έφτανε το 21%. Με άλλα λόγια, η αρχή της εργασιακής ζωής παραμένει πολύ πιο δύσκολη από όσο δείχνει ο γενικός δείκτης.
Το ελληνικό παράδοξο είναι ακόμη πιο ενδιαφέρον επειδή οι νέοι εδώ δεν είναι φοβικοί στην χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 το 83,5% των νέων 16 έως 24 ετών στην Ελλάδα χρησιμοποίησε εργαλεία γενετικής AI, το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι Ελληνες νέοι, δηλαδή, δεν μπαίνουν στην εποχή της AI ως αμέτοχοι θεατές. Τη χρησιμοποιούν ήδη. Το ερώτημα είναι αν η αγορά εργασίας στην οποία μπαίνουν μπορεί να τους αξιοποιήσει ή αν θα τους ζητήσει δεξιότητες πριν τους προσφέρει την ευκαιρία να τις αποκτήσουν.
Η πανδημία δεν άφησε μόνο μια ψυχολογική ανάμνηση. Στην Ελλάδα, η τηλεκπαίδευση ανέδειξε ανισότητες πρόσβασης και προσαρμογής. Σε έρευνα της ActionAid, το 40,2% των εκπαιδευτικών ανέφερε ότι η προσαρμογή των μαθητών στην τηλεκπαίδευση ήταν δύσκολη, ενώ το 46,1% είπε ότι πρόσβαση στην τηλεκπαίδευση είχαν μόλις οι μισοί μαθητές ή μαθήτριες της τάξης τους. Αυτό σημαίνει ότι η γενιά που τώρα συναντά την AI δεν πέρασε απλώς από «ψηφιακό σχολείο». Πέρασε από ένα σχολείο έκτακτης ανάγκης, με άνισους όρους.
Και υπάρχει ακόμη ένα ελληνικό στοιχείο που κάνει το θέμα πιο σύνθετο. Οι νέοι στην Ελλάδα δεν φαίνεται να κυνηγούν απλώς τη μεγάλη καριέρα ή τη γρήγορη επιτυχία. Στην έρευνα της διαΝΕΟσις «Τι Πιστεύουν οι Νέοι», το 50,7% των ηλικιών 17 έως 24 και το 50,3% των ηλικιών 25 έως 39 δήλωναν ότι θα προτιμούσαν μια δουλειά με μέτριο μισθό, μικρές προοπτικές εξέλιξης αλλά σταθερότητα, αντί για μια δουλειά με μεγάλες αποδοχές και υψηλές προοπτικές χωρίς εργασιακή ασφάλεια. Σε μια χώρα που έζησε διαδοχικές κρίσεις, η σταθερότητα δεν είναι συντηρητική φαντασίωση. Είναι επιθυμία επιβίωσης.
Γι’ αυτό το θέμα δεν είναι απλώς τεχνολογικό. Είναι κοινωνικό και γενεακό. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν εμφανίζεται πάνω σε μια ανέφελη αγορά εργασίας. Εμφανίζεται πάνω σε μια ήδη κουρασμένη υπόσχεση: ότι αν σπουδάσεις, αν προσπαθήσεις, αν αντέξεις, κάπου θα αρχίσει η ζωή σου.
Για τους γονείς και τους παππούδες πολλών σημερινών νέων, η «καλή δουλειά» μπορούσε ακόμη να μοιάζει με έπαθλο. Σήμαινε μισθό, σπίτι, ασφάλεια, διακοπές, μια σχετικά προβλέψιμη ενηλικίωση. Για τη Gen Z, η δουλειά δεν μοιάζει πάντα με έπαθλο. Μοιάζει με κάτι που μπορεί να μη δοθεί ποτέ, να αυτοματοποιηθεί, να χαθεί πριν καν γίνει εμπειρία.
Η επιχειρηματικότητα, από την άλλη, δεν είναι πανάκεια. Οι περισσότερες νέες επιχειρήσεις δεν χρηματοδοτούνται και πολλές αποτυγχάνουν. Ακόμη και όταν πετυχαίνουν, απαιτούν χρόνια αβεβαιότητας, χαμηλών αποδοχών και συνεχούς διαθεσιμότητας. Αλλά σε μια αγορά όπου η μισθωτή εργασία δεν υπόσχεται πια ασφάλεια, η ιδέα του να δουλεύεις για τον εαυτό σου προσφέρει κάτι άλλο: μια αίσθηση ελέγχου.
Στην ελληνική περίπτωση, αυτή η αίσθηση έχει ιδιαίτερο βάρος. Η επιχειρηματικότητα των νέων δεν έρχεται πάνω σε μια αγορά γεμάτη ευκαιρίες, αλλά πάνω σε μια μακρά εμπειρία χαμηλών μισθών, επισφάλειας, καθυστερημένης ανεξαρτησίας και αποδυναμωμένης εμπιστοσύνης στο πτυχίο. Γι’ αυτό το ερώτημα δεν είναι αν οι νέοι θα γίνουν όλοι founders. Είναι αν θα μπορέσουν να ξεκινήσουν χωρίς να φορτωθούν από την πρώτη στιγμή όλο το βάρος της αυτοδιάσωσης.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν η τεχνητή νοημοσύνη θα πάρει τις δουλειές των νέων. Είναι αν θα πάρει και το δικαίωμά τους να ξεκινήσουν. Να μπουν κάπου ως αρχάριοι. Να μάθουν. Να αποτύχουν χωρίς να αντικατασταθούν αμέσως. Να φτιάξουν μια διαδρομή όχι ως ήδη ολοκληρωμένοι επαγγελματίες, αλλά ως άνθρωποι στην αρχή τους.
Η γενιά της πανδημίας δεν ζητά απλώς καλύτερες συμβουλές καριέρας. Ζητά έναν κόσμο όπου η αρχή της ζωής δεν θα μοιάζει ήδη με καθυστερημένη είσοδο σε ένα παιχνίδι που έχει αλλάξει κανόνες. Και ίσως η απάντηση να μη βρίσκεται πια τόσο στην ατομική επιτυχία, όσο στο αν αυτή η γενιά θα βρει τρόπους να επιβιώσει μαζί.
με στοιχεία από NYΜ και Guardian
