Στη Sala delle Cariatidi του Palazzo Reale, μια από τις πιο επιβλητικές αλλά και πιο πληγωμένες αίθουσες του Μιλάνου, ο Anselm Kiefer παρουσιάζει 42 μνημειακούς καμβάδες αφιερωμένους σε γυναίκες αλχημίστριες, επιστήμονες, μυστικίστριες και μορφές που έμειναν έξω από την επίσημη Ιστορία.
Η έκθεση The Women Alchemists δεν μιλά μόνο για τη μεταμόρφωση της ύλης. Μιλά για το τι μπορεί να επιμείνει, να ξαναφανεί και να ξαναπάρει μορφή μέσα σε έναν χώρο που κουβαλά ήδη τη δική του καταστροφή.
Υπάρχουν εκθέσεις που καταλαμβάνουν έναν χώρο και εκθέσεις που μοιάζουν να τον ακούν πρώτα. Ο Kiefer εδώ κάνει ξεκάθαρα το δεύτερο. Η Sala delle Cariatidi δεν είναι ένα ουδέτερο δωμάτιο του Palazzo Reale. Υπήρξε κάποτε η μεγάλη, λαμπρή αίθουσα χορού της ναπολεόντειας περιόδου, πριν βομβαρδιστεί το 1943 και μείνει έκτοτε μετέωρη ανάμεσα στη μεγαλοπρέπεια και το ερείπιο.
Οι σπασμένες καρυάτιδες, οι καθρέφτες, η αίσθηση ενός χώρου που δεν αποκαταστάθηκε ποτέ πλήρως, όλα αυτά δεν λειτουργούν ως φόντο. Είναι ήδη μέρος του νοήματος. Ο Kiefer δεν φέρνει απλώς έργα σε μια ιστορική αίθουσα. Βάζει το έργο του να συνομιλήσει με μια αρχιτεκτονική που θυμάται ακόμη τον πόλεμο.
Και μέσα σε αυτή την αίθουσα-τραύμα στήνει ένα θηλυκό πάνθεον. Οχι με την ασφαλή, εικονογραφική έννοια ενός πάνθεου έτοιμου να θαυμαστεί, αλλά σαν μια πεδιάδα επανεμφάνισης για μορφές που η Ιστορία άφησε στην άκρη. Γυναίκες που κινήθηκαν ανάμεσα στην αλχημεία, την ιατρική, την κοσμητολογία, τη φιλοσοφία, την παρατήρηση της φύσης και την πνευματικότητα.
Γυναίκες που αναζήτησαν γνώση όχι απλώς ως πνευματική περιέργεια, αλλά ως χειραφέτηση, ως πρακτική σοφία, ως τρόπο να υπάρξουν σε έναν κόσμο που δεν είχε φτιαχτεί για να τους αναγνωρίσει ισότιμο ρόλο. Εδώ δεν επιστρέφουν ως υποσημειώσεις. Επιστρέφουν ως μορφές μιας άλλης ιστορίας της γνώσης.
Αυτό είναι και το πιο ισχυρό σημείο της έκθεσης. Ο Kiefer δεν κάνει ούτε διδακτική ιστορική αποκατάσταση ούτε μια εύκολη εικαστική εξύμνηση του “γυναικείου στοιχείου”. Δεν ζωγραφίζει ηρωίδες έτοιμες να καταναλωθούν ως σύμβολα. Τις περνά μέσα από τη δική του βαριά, καμένη, μεταλλική, σχεδόν κοσμογονική ζωγραφική γλώσσα. Οι επιφάνειες μοιάζουν χτυπημένες από φωτιά, οξείδωση, χρόνος και ύλη. Τα σώματα αναδύονται από το χρυσό, το μαύρο, το πράσινο, το ασημί, σαν να μην είναι ποτέ εντελώς ορατά, σαν να βγαίνουν με κόπο από μια ζώνη λήθης. Δεν πρόκειται για καθαρά πορτρέτα. Πρόκειται για εμφανίσεις. Για μορφές που επιστρέφουν μέσα από την ύλη όπως επιστρέφει η μνήμη: ατελής, πληγωμένη, αλλά πεισματικά παρούσα.
Εκεί ακριβώς η αλχημεία παύει να είναι απλώς θέμα και γίνεται μέθοδος. Είναι πολύ σωστό που οι επιμελητές επιμένουν ότι ο Kiefer δουλεύει ο ίδιος σχεδόν αλχημικά. Μόλυβδος, στάχτη, άχυρο, κλαδιά, πέταλα, ηλεκτρόλυση, καύση, οξείδωση: η ζωγραφική του δεν περιγράφει απλώς τη μεταμόρφωση, τη βάζει να συμβαίνει πάνω στην ίδια την επιφάνεια. Σαν να λέει ότι η εικόνα δεν γεννιέται από τη σταθερότητα, αλλά από μια ταλάντωση ανάμεσα στη φθορά και στην αναγέννηση. Κάθε καμβάς μοιάζει έτσι με πράξη ανάδυσης, όχι με ολοκληρωμένο αποτέλεσμα. Και αυτό ταιριάζει απόλυτα στις γυναίκες που επιλέγει εδώ: μορφές γνώσης, αλλά και μορφές αμφισβήτησης, δίωξης, παρανόησης, επιμονής.
Υπάρχει επίσης κάτι πολύ εύστοχο στο ότι οι γυναίκες αυτές δεν εμφανίζονται μόνο ως “ξεχασμένες”, αλλά ως φορείς μιας υβριδικής γνώσης που δυσκολευόταν ανέκαθεν να χωρέσει στην επίσημη τάξη των πραγμάτων. Ο Kiefer και τα κείμενα γύρω από την έκθεση επιμένουν σε μορφές που κινούνται ανάμεσα στο εργαστήριο και στο περιθώριο, ανάμεσα στη φροντίδα του σώματος και στην πνευματικότητα, ανάμεσα στη θεραπεία και στη μαγεία, ανάμεσα στο πείραμα και στην κατηγορία της αίρεσης ή της πλάνης. Αυτό κάνει το θηλυκό πάνθεον του Κίφερ πολύ πιο σύνθετο από μια απλή πράξη “ορατότητας”. Δεν είναι μόνο γυναίκες που αδικήθηκαν. Είναι γυναίκες που ενσάρκωσαν μια άλλη λογική γνώσης, πιο ασταθή, πιο υλική, πιο επικίνδυνη για τους μηχανισμούς της εξουσίας.
Γι’ αυτό και η έκθεση ξεπερνά εύκολα το επίπεδο ενός μεγάλου εικαστικού γεγονότος. Δεν βλέπεις απλώς 42 μνημειακούς πίνακες. Βλέπεις μια αλληγορία για το πώς η Ιστορία γράφεται, ποιοι μένουν έξω από αυτήν και ποιοι μπορούν, έστω αργά, να επιστρέψουν. Βλέπεις επίσης πώς ένας καλλιτέχνης σαν τον Kiefer, που εδώ και δεκαετίες δουλεύει πάνω στη συλλογική μνήμη, στο τραύμα και στην καταστροφή, βρίσκει στο Μιλάνο το τέλειο πεδίο για να ενώσει όλα αυτά με έναν σχεδόν φυσικό τρόπο. Η κατεστραμμένη αίθουσα, οι σπασμένες καρυάτιδες, οι καθρέφτες που διπλασιάζουν μορφές και ρωγμές, οι ίδιες οι γυναίκες που αναδύονται από τους καμβάδες: όλα μοιάζουν να ανήκουν σε μία και μόνη σκηνή.
Ισως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι ο Kiefer δεν υπόσχεται λύτρωση με την εύκολη έννοια. Δεν λέει πως η τέχνη επανορθώνει όσα έσβησε η Ιστορία. Δεν μετατρέπει τις μορφές αυτές σε καθαρές νίκες. Αντίθετα, τις κρατά μέσα σε μια διαρκή αστάθεια: ανάμεσα στη λάμψη και στο κάρβουνο, ανάμεσα στο χρυσό και στο μαύρο, ανάμεσα στην ανάδυση και στο ξαναχάσιμο. Κι αυτό ίσως είναι που κάνει την έκθεση τόσο πειστική. Οτι η μνήμη εδώ δεν λειτουργεί σαν ηθική παρηγοριά. Λειτουργεί σαν επίμονη μορφή ύπαρξης απέναντι στη λήθη. Σαν κάτι που επιστρέφει όχι επειδή νίκησε, αλλά επειδή αρνείται να χαθεί.
Στο Μιλάνο, λοιπόν, ο Kiefer δεν φτιάχνει απλώς ένα νέο εικαστικό περιβάλλον. Φτιάχνει μια σκηνή όπου η γυναικεία μνήμη, η ιστορική διαγραφή και η ίδια η καμένη αρχιτεκτονική της Ευρώπης συναντιούνται.
Και μέσα σε αυτή τη συνάντηση, η τέχνη δεν μοιάζει με παρηγοριά. Μοιάζει με κάτι πιο ανθεκτικό. Με μια μορφή επιμονής απέναντι στην εξαφάνιση.
