Από την πρώτη στιγμή, καταλαβαίνω ότι βρίσκομαι σε έναν καλλιτεχνικό χώρο. Σαν να φυσάει εδώ ένας μποέμ αέρας ελευθερίας. Μπαίνοντας στο σπίτι, έχω την αίσθηση ότι εισέρχομαι σε έναν οργανισμό σε διαρκή κίνηση. Όλα μοιάζουν να μετακινούνται διακριτικά μέσα στον χρόνο, ενώ κανένα αντικείμενο δεν έχει έναν μόνο ρόλο. Παρατηρώ τον χώρο, εντυπωσιασμένη από αυτήν τη συνεχή μεταμόρφωση.
Ρωτάω την Ελένη πώς βρέθηκε σε αυτό το ψηλοτάβανο διαμέρισμα. Έχουν περάσει, μου εξηγεί, είκοσι ένα χρόνια από τότε που το αγόρασε, επιστρέφοντας από το Παρίσι. Εκείνη την περίοδο όλοι επένδυαν αλλού. Τότε «μόδα» ήταν το Μεταξουργείο και οι φίλοι της τη θεωρούσαν παράτολμη που στράφηκε προς τα Εξάρχεια. Κι όμως, η σχέση της με τη γειτονιά ήταν πολύ αληθινή. Είχε ξεκινήσει από τα φοιτητικά της χρόνια, όταν ήρθε από τη Ρόδο για να σπουδάσει στο Ιστορικό-Αρχαιολογικό, που βρισκόταν τότε λίγα τετράγωνα πιο κάτω.
«Ήταν σχεδόν αταβιστική η επιλογή των Εξαρχείων», λέει. «Ένα ένστικτο ασφάλειας που ερχόταν από το παρελθόν. Σήμερα, η γειτονιά έχει γράψει την ιστορία της και μας έχει ανταμείψει. Είναι ένα ζωντανό τοπίο, η ενέργειά της μπαίνει στο σπίτι από τις χαραμάδες. Είναι σαν μια σύγχρονη αγορά, ένας τόπος συνάθροισης – και με τις αφίσες της παντού, σαν ένας τεράστιος πίνακας ανακοινώσεων. Εδώ οι άνθρωποι έχουν πράγματα να πουν, αγορεύουν με διάφορους τρόπους, μέρα νύχτα. Ευτυχώς την ίδια στιγμή απολαμβάνουμε μέσα στο σπίτι μια υπέροχη ησυχία, που περιλαμβάνει και πρωινά τιτιβίσματα».
Σε αυτό το σπίτι δεν υπάρχει ουδέτερη επιφάνεια. Τα πάντα κουβαλούν ίχνη εμπειρίας που δεν κρύβονται αλλά ενσωματώνονται.
Το σπίτι ενθουσίασε την Ελένη από την πρώτη στιγμή, όταν άνοιξε η πόρτα του και οι αναλογίες του την έκαναν να αισθανθεί πολύ ανάλαφρη. «Ήταν λοφτ – μόνο το κέλυφος», θυμάται. Παλιότερα λειτουργούσε ως χώρος συσκευασιών. Φρόντισε να διατηρήσει τις αναλογίες του. Στην αρχή παρέμεινε ενιαίος χώρος, ένα καθαρό loft χωρίς χωρίσματα, που περιλάμβανε και το εργαστήριό της. Με τα χρόνια, όμως, μετασχηματίστηκε. «Σαν παζλ», λέει. «Ένα υβριδικό σπίτι».
Μετά τον χωρισμό της, το σπίτι χωρίστηκε στα δύο για να καλύψει νέες ανάγκες. Στη συνέχεια άλλαξε τέσσερις φορές. Κι όμως, «ενώ άλλαξε πολύ, δεν άλλαξε καθόλου. Ήταν ένα στοίχημα για μένα να διατηρήσω την ευγένειά του. Το πιο ευχάριστο ήρθε από φίλους που δεν πήραν καν είδηση τις μετατροπές. Εδώ πάνω ήταν το εργαστήριό μου», μου λέει, δείχνοντάς μου τον χώρο που σήμερα φιλοξενεί τις κρεβατοκάμαρες.
Τα περισσότερα έπιπλα είναι design, αν και η ίδια δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία στην ταυτότητά τους. Ένα παλιό τραπέζι Βαράγκη ήρθε από το πατρικό της στη Ρόδο, ενώ τα υπόλοιπα έχουν πιο τυχαίες διαδρομές.
«Δεν έχω προσκόλληση στα αντικείμενα», λέει. «Πολλά τα βρήκα στα σκουπίδια». Μου δείχνει μια πολυθρόνα που δύσκολα πιστεύεις ότι ήταν κάποτε παρατημένη. «Μια μέρα ονειρεύομαι να φτιάξω ένα σπίτι όπου τα πάντα να είναι αυτοσχέδια και χειροποίητα και τίποτα αγορασμένο». «Και τα φωτιστικά;» ρωτάω. Ο φωτογράφος παρεμβαίνει: «Αυτά δεν είναι Flos;» Η Ελένη χαμογελάει. «Ναι, είναι. Αλλά αυτό που έχει σημασία δεν είναι η προέλευση, είναι η σχέση μαζί τους».
Η κουζίνα είναι ανοιχτή, στενόμακρη και φωτεινή. Το patchwork δάπεδο από διαφορετικά πλακάκια τής δίνει μια απρόσμενα παιχνιδιάρικη διάθεση – σαν ζωγραφιά απλωμένη στο πάτωμα. Το έφτιαξε σχεδόν μόνη της, με τη βοήθεια ενός τεχνίτη. «Μου αρέσει να κάνω πράγματα χωρίς να ξέρω πώς και για τα οποία δεν έχω εκπαιδευτεί. Κυρίως στα έργα μου πειραματίζομαι με τεχνικές που δεν ελέγχω», λέει.
Τα πλακάκια και τα κεραμικά είναι για εκείνη κάτι παραπάνω από υλικό, έχει μια μικρή συλλογή. Συνδέονται με τη Ρόδο όπου μεγάλωσε, και με το περίφημο εργοστάσιο Ι.C.A.R.O. που παρήγαγε εξαιρετικά δείγματα, αντίγραφα των οθωμανικών Ιζνίκ που συναντούσε κανείς στα σπίτια της Λίνδου. Σήμερα αυτά τα κομμάτια έχουν μουσειακή αξία. Μαζί με τα μοτίβα που γνώρισε στην Κωνσταντινούπολη και τις αρχαιολογικές αναφορές των σπουδών της, επιστρέφουν στις συνθέσεις της σαν θραύσματα μνήμης.
Στο σαλόνι δεσπόζει ένα μεγάλο ψηφιδωτό πολλαπλών υλικών που καλύπτει ολόκληρο τον τοίχο, το οποίο λειτουργεί σχεδόν αρχιτεκτονικά, ορίζοντας τη μετάβαση από τη μία ζώνη στην άλλη. Η επιφάνειά του θυμίζει αρχαιολογική ανασκαφή: θραύσματα υλικών, σκισίματα, καψίματα, επανασυνδέσεις. Τίποτα λείο, τίποτα οριστικό. Δεν το κοιτάζεις, το «διασχίζεις» με το βλέμμα, σαν τοπίο.
Τη ρωτάω τι σημαίνει για εκείνη σπίτι. «Σεβασμός», απαντάει. Τα σπίτια, λέει, είναι φορείς πολιτισμού. Και η έννοια της νοικοκυράς έχει παρεξηγηθεί. «Σημαίνει να ορίζεις τον χώρο σου, και σημαίνει κιόλας ότι είσαι εντάξει άτομο. Εμένα μου αρέσει αυτό». Στο δικό της σπίτι, η έννοια αυτή επαναπροσδιορίζεται συλλογικά. Ζει με τις κόρες της σε μια συνθήκη που περιγράφει ως «κυκλική». «Είμαστε όλες νοικοκυρές και όλες αρχόντισσες», λέει.
Στο σπίτι δεν υπάρχει αυστηρή διάκριση ανάμεσα στο «δικό σου» και το «δικό μου». Λειτουργεί ως πολυχώρος, ως κοινό πεδίο ευθύνης. «Μια φορά την εβδομάδα ευχαριστούμε το σπίτι με φροντίδες ή δώρα, είναι μια οικογενειακή συνήθεια».
Οι βιβλιοθήκες είναι γεμάτες φακέλους, σημειώσεις και μικροαντικείμενα. Οι καθρέφτες πολλαπλασιάζουν την εικόνα τους, δημιουργώντας την αίσθηση ενός ατέρμονου αρχείου. Το γραφείο της δεν είναι αποστειρωμένο, είναι ενεργό. Καλώδια, εργαλεία, τετράδια. Η σκέψη παραμένει ορατή. Μπροστά του, ένα τραπέζι με διαφορετικές καρέκλες φιλοξενεί ταυτόχρονα εργασία, τέχνη, συζητήσεις και καθημερινότητα. Ο χαμηλός πορτοκαλί καναπές είναι μια νησίδα ηρεμίας. Από πάνω του, ένα ζωγραφικό της έργο συνομιλεί με τα υπόλοιπα έργα του χώρου.
Διάσπαρτες στο διαμέρισμα υπάρχουν μικρότερες συνθέσεις. Τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης είναι ισότιμα με τα έργα τέχνης, σαν να μην υπάρχει σαφές σύνορο ανάμεσά τους.
Το φυσικό φως μπαίνει από μεγάλες τζαμαρίες που οδηγούν σε ένα μικρό μπαλκόνι γεμάτο φυτά. Μοιάζει με φίλτρο ανάμεσα στο εσωτερικό και την πόλη. Εκεί, ανάμεσα σε φύλλα και γλάστρες, βρίσκεται το πιο ήσυχο σημείο του σπιτιού. «Κάθε άνοιξη ανιχνεύουμε το πρώτο νέο φύλλο των δέντρων απέναντί μας, μια συνήθεια που κληρονόμησα από τη μητέρα μου», λέει η Ελένη. Τα φυτά δημιουργούν μια οργανική αντίστιξη στην τραχύτητα των υλικών. Υπενθυμίζουν ότι η φθορά και η μεταμόρφωση είναι κοινές διαδικασίες και για τη φύση και για την τέχνη. Σε αυτό το σπίτι δεν υπάρχει ουδέτερη επιφάνεια. Τα πάντα κουβαλούν ίχνη εμπειρίας που δεν κρύβονται αλλά ενσωματώνονται.
Αναρωτιέμαι με τι καταπιάνεται καλλιτεχνικά αυτό το διάστημα. «Μόλις έκλεισε μια ατομική έκθεσή μου στον χώρο τέχνης 1927, με τίτλο “Δεν έχω τα λόγια σου”. Περιλάμβανε μια in situ εγκατάσταση από πηλό και ύφασμα, εμπνευσμένη από τις κοιλιές των αρχαίων αγγείων και τα παλαιολιθικά σπήλαια. Θα μπορούσε να μοιάζει με χώρο φανταστικής ανασκαφής ή με σύνολο από μικρά και μεγάλα ευρήματα άγνωστης προέλευσης και χρήσης. Η έκθεση έκανε ένα σχόλιο ενάντια στην πληροφορία, την καταγραφή, την ταυτοποίηση, την ταξινόμηση. Η αρχαιολογία είναι πάντα στο μενού.
Τα έργα θύμιζαν το μεγάλο επιτοίχιο έργο που βλέπεις εδώ. Το σπίτι και η περιοχή των Εξαρχείων έχουν διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό το έργο μου. Οι διαστάσεις, τα υλικά, οι τεχνικές, οι ευκολίες και οι δυσκολίες γεννιούνται από εδώ που ζούμε. Εργάζομαι πάντα μαζί με τις κόρες μου και τις φροντίζω, κάνοντας διαλείμματα από την τέχνη – και το αντίστροφο, ή και ταυτόχρονα.
Αυτή είναι η πραγματικότητά μου. Ζωή και τέχνη είναι ένα. Ένα μεγάλο υφαντό. Ύφανση, χειρονομία, χειροτεχνία. Και κάτι ακόμα: τυχαιότητα. Έχει τύχει να συμπληρώσω το χρώμα με αλεύρι, για παράδειγμα. Επίσης έχω μια φωτογραφία στον πάγκο της κουζίνας που έχει πιάσει την απρόβλεπτη συνάντηση μιας κατσαρόλας και ενός πριονιού», μου λέει.
Φεύγοντας, σκέφτομαι ότι τα σπίτια των ανθρώπων είναι μικροί κόσμοι και κάποια από αυτά –όπως της Ελένης– σε τραβούν μέσα τους με μεγάλη δύναμη, σαν κάτι να σου ψιθυρίζουν. Νομίζω από δω και πέρα θα δίνω στη λέξη «νοικοκυρά» τη σωστή σημασία.
