Ιστορικός περίπατος στον Βύρωνα:
Μικρασιάτες πρόσφυγες και Αντίσταση στην Κατοχή
Δημόσια ιστορία με τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη
Σε αυτόν τον ιστορικό περίπατο βλέπουμε τον τρόπο που λειτούργησε το αντιστασιακό κίνημα σε επίπεδο συνοικίας. Ξεκινάμε από την περίοδο της άφιξης των Μικρασιατών προσφύγων και της δημιουργίας του Βύρωνα. Βλέπουμε τα τελευταία προσφυγικά σπίτια που υπάρχουν μέχρι σήμερα στην πόλη. Εξηγούμε γιατί οι Μικρασιάτες πρόσφυγες εντάχθηκαν μαζικά στο ΕΑΜ. Μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα αντιστασιακών, εξετάζουμε τον τρόπο δημιουργίας των αντιστασιακών οργανώσεων στις γειτονιές, το "δέσιμό" τους με τους κατοίκους του Βύρωνα, την κατανομή του αντιστασιακού έργου, τα "στέκια" της αντίστασης και βέβαια την αντίδραση των κατακτητών και των Ελλήνων συνεργατών τους με κορύφωση το μπλόκο του Βύρωνα. Τέλος αναδεικνύουμε το πρώτο και άγνωστο μπλόκο του Βύρωνα, τον Δεκέμβριο του 1943, με δραματικές συνέπειες για τη συνοικία.
Μενέλαος Χαραλαμπίδης
Οι παρακάτω φωτογραφίες και οι λεζάντες τους πλαισιώνουν τον περίπατο.
'Αποψη του Βύρωνα κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αι., πριν έρθουν οι πρόσφυγες. Η φωτογραφία αποδίδεται στον Ελβετό φωτογράφο Frédéric Boissonnas χωρίς αυτό να έχει επιβεβαιωθεί.
Διώροφο ταπητουργείο (τέλη της δεκαετίας του 1920). Χτίστηκε από πρόσφυγες της Σπάρτης Πισιδίας (Μικρά Ασία). Πηγή: Φωτογραφικό αρχείο ΕΛΙΑ
Τελετή μνήμης μπροστά στο πρώτο πρόχειρο μνημείο που φτιάχτηκε για τις εκτελέσεις στο μπλόκο του Βύρωνα, αμέσως μετά την Απελευθέρωση. Είκονα που δεν θα ξαναυπάρξει: οι παλιές αρχές -ο αστυνομικός, οι ιερείς- μαζί με τον αξιωματικό του ΕΛΑΣ, τη νέα αρχή.
Ο τρίτος κατοχικός πρωθυπουργός Ιωάννης Ράλλης (πατέρας του Γεωργίου Ράλλη) παραδίδει στο Σύνταγμα τη σημαία στα Ευζωνικά τάγματα ασφαλείας (ή αλλιώς Τάγματα ασφαλείας) για την συγκρότηση του πρώτου τους συντάγματος. Μπροστά του ο υποστράτηγος Βασίλειος Δερτιλής, πρώτος διοικητής των ΤΑ, πατέρας του χουντικού Δερτιλή και φίλος της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη. Πιο πίσω ένας αξιωματικός των SS, με την δερμάτινη καμπαρντίνα, και δεξιά ο φιλοναζιστής Αναστάσιος Ταβουλάρης, υπουργός Εσωτερικών και πολιτικός προϊστάμενος των Ταγμάτων Ασφαλείας, "Εν γνώσει του αι υπ’ αυτόν υπαγόμεναι αρχαί Ασφαλείας παρέδιδον εις τους Γερμανούς τους […] συλλαμβανομένους πολίτας Ελληνας, οίτινες Γερμανοί εφυλάκιζον αυτούς εις Χαϊδάρι". Και στη συνέχεια τους εκτελούσαν...
Βυρωνιώτες όμηροι που μεταφέρθηκαν σε γερμανικό στρατόπεδο εργασίας μαζί με άλλους 300 μετά το μπλόκο του Βύρωνα. Μόλις έχουν απελευθερωθεί από τα συμμαχικά στρατεύματα και ετοιμάζονται να επιστρέψουν στην Ελλάδα.
"Σπάζοντας" την χιτλερική προπαγάνδα με έναν πολύγραφο (εκτίθεται στο σημαντικό Μουσείο Εθνικής Αντίστασης στην Ηλιούπολη) και τρικάκια που το ΕΑΜ σκόρπαγε στους δρόμους της Αθήνας στη μεγάλη επισιτιστική κρίση.
Στο κέντρο της φωτογραφίας ο Συμεών Συμεωνίδης, από προσφυγική οικογένεια, σημαντικό στέλος του ΕΑΜ στο Βύρωνα. 'Ανοιξε ραφείο στην κεντρική λεωφόρο του Βύρωνα, επιστρέφοντας από το Παρίσι όπου έμαθε την τέχνη κοντά σε έναν θείο του, και ένα ακόμη παράρτημα στο κέντρο της Αθήνας. Σημαντικό στέλεχος του ΕΑΜ στο Βύρωνα, το όνομα του περιλαμβανόταν στη λίστα του επίσης πρόσφυγα και αξιωματικού του στρατού Τριαντάφυλλου Κοτζαμάνη, ο οποίος είχε προσχωρήσει στα Τάγματα ασφαλείας. 'Οταν δύο Επονίτες, με δική τους πρωτοβουλία, πήγαν να τον μεταπείσουν επικαλούμενοι την κοινή τους προσφυγική καταγωγή, ο Κοτζαμάνης τους δολοφόνησε εν ψυχρώ, συγκέντρωσε δυνάμεις και στο πρώτο αυτό άγνωστο μπλόκο του Βύρωνα συνέλαβε αγωνιστές στα σπίτια τους με βάση το ονομαστικό κατάλογο που είχε συντάξει. 'Ενας από αυτούς ήταν και ο Συμεωνίδης. Στις 7 Γενάρη του 1944, εκτελέστηκαν στο Γουδί 25 από τους κρατούμενους αυτούς.
Γυναίκες εξόριστες στο Τρίκερι (1950-51). Πρώτη από αριστερά η Αναϊδα Νικηφοράκη - Τσακιρίδου, γραμματέας της ΕΠΟΝ Βύρωνα.
25 Μαρτίου 1944. Μέλη της ΕΠΟΝ Βύρωνα γιορτάζουν την εθνική επέτειο στο πάρκο της Αγίας Τριάδας. Προσωπικό αρχείο Μάνου Ιωαννίδη.
Χειμώνας 43-44. Η μοναδική γνωστή φωτογραφία του Βαγγέλη Μαρτάκη με την καμπαρντίνα (που έκρυβε το αυτόματο) και την τσάντα στο χέρι, που είχε στην κατοχή της η αγωνίστρια Τούλα Πρασσά, το κορίτσι του, που βρίσκεται εδώ δίπλα του. Ο Μαρτάκης, "ο άφοβος, μέχρι τρέλας, ομαδάρχης του ΕΛΑΣ" στο Βύρωνα, σκοτώθηκε σε μάχη με άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας στις 4 Ιουλίου 1944 στο Παγκράτι. Μια πλατεία στο Βύρωνα φέρει το όνομά του.
Με το ποδήλατο ο Θοδωράκης, ετών 97 σήμερα, γιος του Κυριακίδη που είχε το περίπτερο της Κασσιανής, το οποίο λειτουργούσε ως οργανωτικό κέντρο του ΕΑΜ στη Ν. Ελβετία.
Οι δύο από την τριανδρία που σχημάτιζαν ο Βαγγέλης Μαρτάκης (ο "μαύρος"), ο Αριστοτέλης Τσιφλάκος (ο "καμπούρης"), και ο Γιώργος Κολλημένος: η καρδιά της ΟΠΛΑ στις ανατολικές συνοικίες. Με το μπερέ ο Κολλημένος και δίπλα του ο Τσιφλάκος. Ο Κολλημένος, όπως πιστεύει ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, ήταν μάλλον ο αρχηγός της ΟΠΛΑ και σε όλη την Αθήνα. Σύμφωνα με την Τούλα Πρασσά, ήξεραν και οι τρεις ότι θα πεθάνουν, οπότε είχαν δώσει τις σχετικές οδηγίες. Πρώτα πέθανε ο Μαρτάκης τον Ιούλιο του 1944, οι άλλοι δύο επέζησαν και της Κατοχής και των Δεκεμβριανών. Ο Τσιφλάκος θα σκοτωθεί στην πρώτη μάχη του Γράμμου ως ταγματάρχης του Δημοκρατικού Στρατού, αλλά ο Κολλημένος γλυτώνει στον Εμφύλιο και φτάνει μέχρι το Μπούλκες (Υουγκοσλαβία), ένα στρατόπεδο όπου είχαν καταφύγει διάφορα στελέχη και μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Εκεί του δώθηκε μια ακόμη αποστολή αυτοκτονίας, να μπει παράνομα στη χώρα -το 1945 πλέον- και να προσπαθήσει να φτάσει μέχρι την Αθήνα για να στήσει ξανά την ΟΠΛΑ, τη στιγμή που είχαν αποξηλωθεί από την ασφάλεια όλες οι εαμικές οργανώσεις. Ο Κολλημένος κατάφερε να ξαναστήσει από το μηδέν παράνομες οργανώσεις, όχι πια σαν ΟΠΛΑ αλλά σαν Λαϊκή Περιφρούρηση. Ο Κολλημένος ήταν το πρόσωπο της Ελληνικής Αντίστασης στο εξωτερικό, πριν γίνουν γνωστοί ο Γλέζος και ο Σάντος. Κυνηγημένος από όλο το ελληνικό κράτος, πιάστηκε τελικά το 1948, δικάστηκε, του χρέωσαν 46 φόνους, αλλά κανείς δεν ασχολήθηκε στα δικαστήρια με το ποιοί ήταν αυτοί που εκτελέστηκαν: άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας, της Ειδικής Ασφάλειας, Γερμανοί στρατιώτες, ένας πράκτορας των SS, κ.α. Προσωπικό αρχείο Γιώργου Σιδέρη.
27 Σεπτέμβρη του 1944. Στην κεντρική πλατεία της Νέας Ελβετίας, μπροστά στο περίπτερο του Κυριακίδη -που κρατάει τη σκάλα- γιορτάζουν τα τρία χρόνια από την ίδρυση του ΕΑΜ. Δεν έχει απελευθερωθεί ακόμη η Αθήνα, αλλά η Νέα Ελβετία είναι ελεύθερη. Προσωπική συλλογή Θεόδωρου Κυριακίδη.
Το επιτελείο του Πρότυπου Τάγματος του ΕΛΑΣ στην Καισσαριανή (1 Νοεμβρίου 1944). Αρχείο Τσακιράκη, φωτογραφικό αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ.
Η Athens History Walks είναι μια Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία που ιδρύθηκε το 2019 και δραστηριοποιείται στο χώρο της Δημόσιας Ιστορίας. Στόχος της είναι, μέσα από την υλοποίηση δημόσιων δράσεων, να συμβάλλει στη διάδοση της επιστημονικής γνώσης για τη σύγχρονη ιστορία της Αθήνας και στην καλλιέργεια της ιστορικής κουλτούρας. Μέσα από τη συνεργασία με επαγγελματίες ιστορικούς και κοινωνικούς επιστήμονες αναδεικνύουμε την πρόσφατη ιστορία της πόλης και των ανθρώπων της.
Με την πραγματοποίηση επιλεγμένων ιστορικών περιπάτων επιχειρούμε να κάνουμε κοινό κτήμα τη γνώση που προκύπτει από την τρέχουσα ιστορική έρευνα. Παράλληλα ενεργοποιούμε το ενδιαφέρον του πολίτη για την Ιστορία και τον παρακινούμε να εμπλακεί ενεργά στην προσπάθεια κατανόησής της. Μέσα από τη συνεργασία με Δήμους, κοινωφελή ιδρύματα, μουσεία, πολιτιστικούς και μορφωτικούς συλλόγους, εταιρείες, ερευνούμε την ιστορία σε τοπικό επίπεδο και εμπλέκουμε τους πολίτες στην ερευνητική διαδικασία.
Παράλληλα, με την οργάνωση επιμορφωτικών σεμιναρίων προσπαθούμε να κοινωνικοποιήσουμε τη χρήση των επιστημονικών εργαλείων, διαδίδοντας την επιστημονική μεθοδολογία στο ευρύ κοινό. Η γνώση του τρόπου με τον οποίο ο/η ιστορικός ερευνά και συγγράφει, συμβάλλει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και στάσης απέναντι στο παρελθόν και μας βοηθά να κατανοήσουμε πληρέστερα όσα συμβαίνουν στο παρόν.
Επικοινωνία: [email protected]
Δείτε ακόμα τη συνέντευξη του Μενέλαου Χαραλαμπίδη στον Θοδωρή Αντωνόπουλο:
Το αντιστασιακό κίνημα το γέννησε η ίδια η κοινωνία
