— Οι θάνατοι ξεπερνούν κατά πολύ τις γεννήσεις, με την περιφέρεια να πλήττεται περισσότερο. Τι σηματοδοτεί αυτό για την Ελλάδα; Πεθαίνουμε ως χώρα;
Οι γεννήσεις στη χώρα μας μετά το 1980 είναι όλο και λιγότερες, καθώς ενώ τις δεκαετίες του ’50, ’60 και ’70 ο μέσος ετήσιος αριθμός τους κυμαινόταν από 144 έως 154 χιλιάδες, τη δεκαετία του ’80 περιορίστηκαν στις 118 χιλιάδες, την επόμενη στις 102 χιλιάδες, αυξηθήκαν λίγο τη δεκαετία του 2000 και η πτωτική τους πορεία συνεχίστηκε έκτοτε (92 χιλιάδες το 2011-2020, και πιθανότατα λίγο λιγότερες από 70 χιλιάδες κατά μέσο όρο ετησίως το 2021-2030). Η πτώση αυτή οφείλεται στο ότι τα ζευγάρια που έφεραν στον κόσμο τα παιδιά τους μετά το 1980 (όσοι/όσες δηλαδή γεννήθηκαν μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1950) κάνουν όλο και λιγότερα παιδιά σε σχέση με τους γονείς τους: οι γυναίκες που γεννήθηκαν γύρω στο 1960 έκαναν 2 παιδιά κατά μέσο όρο ενώ όσες γεννήθηκαν πριν από τα τέλη της δεκαετίας του ’90 μόλις 1,4). Αντιθέτως οι θάνατοι, λόγω της γήρανσης του πληθυσμού και παρ’ όλη την αύξηση τού μέσου ορού ζωής μας, αυξάνονται σταθερά (58 χιλιάδες ετησίως τη δεκαετία του ’50, 119 χιλιάδες το 2011-2020 και πιθανότατα 130 χιλιάδες κατά μέσο όρο ετησίως την τρέχουσα δεκαετία).
«Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και η μείωση της γονιμότητας των μεταπολεμικών κυρίως δεκαετιών τείνουν να αναδιαμορφώνουν την κοινωνία μας με τρόπους που καμία προηγούμενη γενιά δεν έχει βιώσει».
— Και τι σηματοδοτεί αυτό;
Σε εθνικό επίπεδο, ενώ στις τρεις πρώτες μεταπολεμικές γενιές αντιστοιχούσαν λιγότεροι από 60 θάνατοι σε 100 γεννήσεις, το 2011 (πρώτη χρονιά που αυτοί αρχίσαν σταθερά να είναι περισσότεροι) είχαμε 104 ανά 100 γεννήσεις και το 2024, 185. Κάτω από τους εθνικούς όμως αυτούς μέσους ορούς υποκρύπτονται σημαντικές διαφοροποιήσεις. Έτσι, το 2024 μόνο 6 από τις 74 περιφερειακές ενότητες είχαν ένα ισορροπημένο ισοζύγιο (περισσότερες γεννήσεις από θανάτους, έως έναν θάνατο/γέννηση) και 17 είχαν περισσότερους από 250 θανάτους/100 γεννήσεις (ακραίες περιπτώσεις τα Γρεβενά και η Ευρυτανία, με 374-376 θανάτους/100 γεννήσεις). Την ίδια δε χρονιά, σε 75 από τις 1.035 δημοτικές ενότητες δεν είχαμε καθόλου γεννήσεις και σε 64 μόνο (6% του συνόλου) είχαμε ένα ισορροπημένο ισοζύγιο. Αντιθέτως, σε 253 (στο 25%) είχαμε τέσσερις ή και περισσότερους ακόμη θανάτους/γέννηση, εξαιτίας κυρίως της εσωτερικής και εξωτερικής μετανάστευσης των τελευταίων δεκαετιών, καθώς οι νέοι που έχουν μείνει σε αυτές είναι πλέον πολύ λίγοι, ενώ αντιθέτως οι ηλικιωμένοι είναι πάρα πολλοί.
— Είναι εφικτό να αλλάξει αυτή η εικόνα;
Η αναστροφή του αρνητικού φυσικού ισοζυγίου τις επόμενες δεκαετίες (το να έχουμε δηλαδή περισσότερες γεννήσεις από θανάτους) είναι ανέφικτη ακόμη και αν δημιουργήσουμε ένα εξαιρετικά ευνοϊκό περιβάλλον για την οικογένεια και το παιδί. Η δημιουργία τού περιβάλλοντος αυτού είναι αναγκαία, γιατί οι γεννήσεις τού σήμερα και του αύριο θα δώσουν τις γεννήσεις και τον πληθυσμό εργάσιμων ηλικιών των επόμενων δεκαετιών. Απαιτείται όμως, εκτός από τη δημιουργία του περιβάλλοντος αυτού, και μια εθνική στρατηγική περιφερειακής ανάπτυξης, άνευ της οποίας είναι αδύνατο να αποφευχθεί η δημογραφική κατάρρευση πλήθους περιοχών της χώρας μας και η διάρρηξη της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής της.
— Είναι η δραματική μείωση των γεννήσεων αποτέλεσμα μόνο της οικονομικής αβεβαιότητας ή παρατηρείτε μια βαθύτερη δομική αλλαγή στο μοντέλο της ελληνικής οικογένειας και στις προτεραιότητες των νέων γενεών που δεν καλύπτεται απλώς από επιδόματα;
Υπενθυμίζουμε ότι η μείωση των γεννήσεων στη χώρα μας δεν ξεκίνησε προχθές και έχει ιστορικό βάθος. Σε όλες δε τις ανεπτυγμένες χώρες του πλανήτη, όπως και στη χώρα μας, καταγράφονται μεταπολεμικά σημαντικές αλλαγές και κοινές τάσεις όπως: διεύρυνση του πλαισίου και των δυνατοτήτων ατομικής εκπλήρωσης και κοινωνικής καταξίωσης πέραν της οικογένειας, ταχύτατη αστικοποίηση και συρρίκνωση του αγροτικού πληθυσμού, μαζική είσοδος της γυναίκας στην αγορά εργασίας, αύξηση του χρόνου παραμονής των νεότερων γενεών στο εκπαιδευτικό σύστημα, αυξημένες κατά περιόδους δυσκολίες σταθερής ένταξης στην αγορά εργασίας και πρόσβασης σε κατοικία, ασυμβατότητες μεταξύ οικογενειακής ζωής και επαγγελματικής σταδιοδρομίας, αυξημένο κόστος ανατροφής ενός παιδιού. Οι αλλαγές αυτές συμβάδισαν και με τον περιορισμό του ρόλου τού παραδοσιακού οικογενειακού μοντέλου υπέρ αυτού των δύο εργαζόμενων γονέων. Μάλιστα η μετάβαση στο μοντέλο αυτό συνοδεύτηκε σε πολλές χώρες –όχι όμως και στην Ελλάδα– από τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που ευνοεί και τις «ελεύθερες» προσωπικές και επαγγελματικές επιλογές.
— Ποιες πολιτικές ακολουθούνται στο εξωτερικό και τι δεν έχουμε λάβει υπόψη ως χώρα;
Κάποιες χώρες έλαβαν υπόψη τις προαναφερθείσες αλλαγές, αναπτύσσοντας κυρίως πολιτικές τόσο για την άμβλυνση των έμφυλων διακρίσεων και των ασυμβατοτήτων ανάμεσα στην οικογενειακή και επαγγελματική ζωή, όσο και για τη μείωση του κόστους ανατροφής των παιδιών (μια μείωση στην οποία τα επιδόματα είχαν περιορισμένο ρόλο). Οι πολιτικές δε αυτές συνοδευτήκαν και με άλλες που καλύπτουν τους μελλοντικούς γονείς από κάποιους από τους βασικούς κινδύνους που μπορεί να αντιμετωπίσουν αργότερα. Στις χώρες αυτές, σε αντίθεση με την Ελλάδα, η όποια μείωση των γεννήσεων μέχρι σήμερα ήταν περιορισμένη, καθώς οι νεότερες γενεές (όσοι γεννήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’80) απέκτησαν έναν αριθμό παιδιών πολύ λίγο μικρότερο από αυτόν των γονιών τους που γεννήθηκαν 30 χρόνια πριν. Στη χώρα μας, οι αλλαγές που αναφέραμε δεν συνοδεύτηκαν από την υιοθέτηση αντίστοιχων πολιτικών, ενώ οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαπενταετίας, με την αύξηση της ανεργίας και των δυσκολιών σταθερής ένταξης στην αγορά εργασίας, τη μείωση των εισοδημάτων και, πρόσφατα, την αύξηση του κόστους στέγασης στα μεγάλα αστικά κέντρα, ενίσχυσαν την ανασφάλεια των νεότερων γενεών αυξάνοντας τις δυσκολίες για τη δημιουργία οικογένειας και την απόκτηση παιδιών.
— Δεδομένου ότι η φυσική αναπλήρωση του πληθυσμού φαίνεται αδύνατη με τους τρέχοντες ρυθμούς, ποιος θα πρέπει να είναι ο ρόλος της λελογισμένης ένταξης μεταναστών αλλά και του επαναπατρισμού των Ελλήνων του brain drain στην αναχαίτιση της κρίσης;
Όλες οι προβολές, τόσο αυτές των διεθνών οργανισμών όσο και αυτές του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) αφήνουν να διαφανεί ότι αν το μεταναστευτικό μας ισοζύγιο είναι μηδενικό την επόμενη τριακονταπενταετία, τα αρνητικά φυσικά ισοζύγια θα οδηγήσουν σε μια μείωση του πληθυσμού μας που πιθανότατα θα υπερβεί τα 2 εκατ. και η μείωση αυτή θα προέλθει αποκλειστικά από τη συρρίκνωση των κάτω των 65 ετών, ενώ η ομάδα των 65 και άνω είναι η μόνη που θα αυξηθεί αποτελώντας το 2060 το 35-38 % του συνόλου. Η μείωση των 0-19 και των 20-64 ετών και η επακόλουθη γήρανση θα μπορούσαν να επιβραδυνθούν εάν υπάρξει ένα θετικότατο μεταναστευτικό ισοζύγιο που θα περιόριζε κυρίως τη μείωση των 20-64 ετών και το έλλειμμα των γεννήσεων έναντι των θανάτων, επηρεάζοντας θετικά το πλήθος των γυναικών σε αναπαραγωγική ηλικία που μειώνεται συνεχώς, προσθέτοντας έτσι, όπως και το 2004-2024, έναν σημαντικό αριθμό γεννήσεων (υπενθυμίζουμε ότι την εικοσαετία αυτή οι γεννήσεις από αλλοδαπές μητέρες αποτέλεσαν το 15% του συνόλου και το φυσικό ισοζύγιο των αλλοδαπών ήταν θετικό κατά 270 χιλιάδες, σε αντίθεση με αυτό των Ελλήνων που ήταν αρνητικό κατά 725 χιλιάδες).
Το θετικό αυτό μεταναστευτικό ισοζύγιο θα μπορούσε να προκύψει από τον διαφοροποιημένο συνδυασμό των εξής επιμέρους ροών: επιστροφή Ελλήνων που μετανάστευσαν πριν από το 2026 καθώς και των παιδιών που απέκτησαν στο εξωτερικό· επιστροφή αλλοδαπών που διέμεναν μεν στη χώρα μας αλλά έφυγαν πριν από το 2026· έξοδοι μετά το 2025 νέων Ελλήνων από τη χώρα μας και επιστροφή τμήματός τους· είσοδοι μετά το 2025 αλλοδαπών προερχομένων από άλλες, ευρωπαϊκές κυρίως, χώρες· έξοδοι μετά το 2025 από τη χώρα μας τμήματος των αλλοδαπών αυτών· είσοδοι την ίδια περίοδο νέων αλλοδαπών προερχόμενων από τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες του πλανήτη· έξοδοι μετά το 2025-2049 από τη χώρα μας τμήματος των αλλοδαπών αυτών.
— Πόσο έτοιμο είναι το κράτος να διαχειριστεί μια κοινωνία όπου οι άνω των 65 θα αποτελούν την πλειονότητα;
Οι ηλικιωμένοι θα συνεχίσουν να αυξάνονται μεν μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 2060, χωρίς να γίνουν πλειονότητα, καθώς τότε θα αποτελούν πιθανότατα το 35% του πληθυσμού. Ταυτόχρονα, όμως, εξαιτίας της τάσης μείωσης των συμβιώσεων και της αύξησης της λύσης τους στις νεότερες γενεές, καθώς και της αυξημένης ατεκνίας τους (σχεδόν 1 στους 4 από αυτούς που γεννήθηκαν μετά το 1980 δεν θα αποκτήσει παιδιά), ένα όλο και μεγαλύτερο τμήμα των 65 και άνω θα έχει γύρω του ένα πολύ περιορισμένο οικογενειακό περιβάλλον. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και η μείωση της γονιμότητας των μεταπολεμικών κυρίως δεκαετιών τείνουν επομένως να αναδιαμορφώνουν την κοινωνία μας με τρόπους που καμία προηγούμενη γενιά δεν έχει βιώσει. Η γήρανση φυσικά παρουσιάζεται ακόμη ως συνώνυμο της κρίσης (ένας «δημογραφικός χειμώνας») ή ένα επερχόμενο βάρος για τις μελλοντικές γενιές. Υπάρχει όμως και ένας άλλος τρόπος να τη δούμε: δεν είναι απλώς μια πρόκληση προς διαχείριση αλλά και μια ευκαιρία. Μια θετική δημογραφική θεώρηση δεν σημαίνει αγνόηση των πραγματικών προκλήσεων που θέτει. Αντιθέτως, μας καλεί να μετατοπίσουμε το βλέμμα μας από τον φόβο και τον πανικό στην κατανόηση και τη δράση. Μας ενθαρρύνει να δούμε τον δημογραφικό μετασχηματισμό ως μια νέα φάση στην ιστορία των κοινωνιών μας, όχι καλύτερη ή χειρότερη από το παρελθόν, αλλά διαφορετική.
— Ποιες είναι οι προκλήσεις που θέτει η γήρανση;
Προφανώς, είναι πολλαπλές και απαιτούνται ενεργές πολιτικές για την αντιμετώπισή τους καθώς θα κληθούμε να διασφαλίσουμε συνθήκες υγιούς γήρανσης για όλο και περισσοτέρους, με λιγότερους εργαζομένους απ’ ό,τι σήμερα, αυξάνοντας τον παραγόμενο πλούτο της χώρας μας και αλλάζοντάς την κατανομή του. Η δημογραφική γήρανση επιτάσσει επομένως, κατά τη γνώμη μου, μείζονες αλλαγές και στην οικονομία και τους θεσμούς, χωρίς τις οποίες θα αντιμετωπίσουμε σημαντικά προβλήματα όχι μόνον στη διασφάλιση αξιοπρεπών συνθηκών διαβίωσης των μελλοντικών συνταξιούχων αλλά, εκτός, των άλλων, και στη χρηματοδότηση του δημόσιου συστήματος υγείας και παιδείας, του κράτους πρόνοιας και της εθνικής άμυνας. Ας ελπίσουμε ότι θα κατανοήσουμε εγκαίρως την αναγκαιότητα των αλλαγών αυτών, αξιοποιώντας τον εναπομένοντα χρόνο μετάβασης της χώρας μας σε μια νέα δημογραφική ισορροπία.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
