Ρεπορτάζ: Κούβα, έτος μηδέν
Μέρος 2
"Η δυσλειτουργία των κεντρικών πυλώνων του εκσυγχρονισμού (ίντερνετ, ηλεκτρισμός, συγκοινωνίες), μια πόλη χωρίς κάμερες παρακολούθησης, χώροι δυσανάγνωστοι (εμπορικά καταστήματα μέσα σε σαλόνια σπιτιών, μπαρ και κλαμπ που μοιάζουν με καταλήψεις), δίνουν μια σουρεαλιστική αίσθηση στην καθημερινότητα και μια μαγική αύρα στην πόλη. Η εντύπωση ότι βρίσκεσαι σε μια μετα-αποκαλυπτική στιγμή, όπου όμως η αποκάλυψη δεν συνέβη ποτέ πραγματικά. Ας με συγχωρήσουν οι Κουβανοί φίλοι μου για αυτή την ελαφρότητα απέναντι στην καθημερινή τους οδύνη, αλλά στα δικά μας μάτια υπάρχει κάτι το όμορφο και ευχάριστο σε αυτή τη λιτή πόλη, απαλλαγμένη από μεγάλο μέρος του περιττού, όπου η δομική μη-διαθεσιμότητα κάνει τους ανθρώπους διαθέσιμους και όπου χτίζονται σπίτια μέσα σε εγκαταλελειμμένα αποικιακά παλάτια".
Paul Martel
lundimatin#514, 31.03.2026
Συνέχεια από το πρώτο μέρος (17.04.2026)
Ο έλεγχος, αν και δεν είναι αστυνομικός, δεν παύει να είναι ισχυρός, καθώς διέρχεται μέσα από αυτές τις καθημερινές οργανώσεις που είναι ικανές να σε εξοντώσουν κοινωνικά, με μεγαλύτερη σιγουριά από ό,τι η φυλακή. Αυτή ήταν, κυρίως, η μοίρα πολλών ομοφυλοφίλων... Ο Τσε Γκεβάρα, στην εποχή του, επέκρινε ήδη τις CDR (Επιτροπές Υπεράσπισης της Επανάστασης), τις οποίες έβλεπε να μετατρέπονται σε ένα είδος αστυνομίας ηθών. Σήμερα, αν και αυτές οι γερασμένες οργανώσεις συνεχίζουν να ρυθμίζουν την πολιτική και κοινωνική ζωή, δεν απολαμβάνουν πλέον την αρχική επαναστατική τους αίγλη. Η νεολαία δεν θέλει ούτε να τις ξέρει, καθώς έχουν γίνει το σύμβολο ενός καθεστώτος που, στην προσπαθειά του να επιβιώσει, φοβάται τη νεολαία του όπως και τις μάζες, εν τέλει, των οποίων υποτίθεται ότι αποτελεί την έκφραση.
Η τρέχουσα κρίση εντάσσεται, επομένως, σε μια συνεχή οικονομική και πολιτική κατάρρευση, σε μια ατέρμονη πτώση που παρατείνεται από ένα καθεστώς-φάντασμα. Το καθυστερημένο άνοιγμα στην αγορά, στο διαδίκτυο και στην πληροφορική προσδίδει αυτή την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα της Αβάνας, όπου μπορεί κανείς να δει τον καπιταλισμό να εγκαθίσταται live. Ένας καπιταλισμός άγριος, ανορθόδοξος, που μετατρέπει τα σπίτια σε μπακάλικα και τις γειτονικές υπηρεσίες ή τις ερωτικές σχέσεις σε ένα διάχυτο jineterismo [ο όρος jineterismo στην Κούβα αναφέρεται στην πορνεία ή στην άγρα πελατών (τουριστών) για κάθε είδους όφελος- σ.σ.].
Αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι η ικανότητα τόσο του καθεστώτος όσο και του πληθυσμού να προσαρμόζονται σε αυτή τη συνεχή κρίση. Στην Κούβα, η οποία υπήρξε το προπύργιο της μαφίας τη δεκαετία του '50, ακόμη και σε αυτό το πλαίσιο των σοβαρών ελλείψεων, υπάρχουν λίγες κλοπές, σχεδόν καθόλου πυροβόλα όπλα, καρτέλ ή εγκληματικότητα. Σε αντίθεση με άλλες χώρες της περιοχής (Τζαμάικα, Αϊτή, Μεξικό), και ακόμη και σε αντίθεση με εμάς, δεν υπάρχει πρακτικά καθόλου ανασφάλεια συνδεδεμένη με την κοινωνική βία.
Υπάρχει όμως μια ολόκληρη μηχανολογική τεχνογνωσία που επιτρέπει να συνεχίζουν να κυκλοφορούν τα αμερικανικά αυτοκίνητα της δεκαετίας του '50, να γίνονται κατασκευές χωρίς υλικά και να συντηρούνται καταδικασμένες ηλεκτρικές υποδομές. Σύμφωνα με τον William LeoGrande, καθηγητή στο American University, "οι τεχνικοί που εργάζονται στο δίκτυο είναι μάγοι που καταφέρνουν να το κρατούν σε λειτουργία, δεδομένης της κατάστασής του". Το καθεστώς προωθεί αυτή την "ανθεκτικότητα" όσο εκείνη παραμένει εντός του πλαισίου που το ίδιο υπαγορεύει. Ο Miguel Díaz-Canel, πρόεδρος και πρώτος γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος, ονομάζει αυτό, με μια γλώσσα σχεδόν καταστασιακή, "δημιουργική αντίσταση".
Το σύνθημα αυτό έχει κάτι το κυνικό. Δηλαδή, "βγάλτε τα πέρα μόνοι σας για να επιβιώσετε", αφήνοντας το καθεστώς να παρατείνει την επιβίωσή του. Όσο το παγκόσμιο επαναστατικό στρατόπεδο υποχωρεί, όσο η λαϊκή δύναμη του κόμματος φθίνει και όσο η "δημιουργική αντίσταση" μοιάζει να στερείται οράματος (μια αντίσταση στάσιμη), τόσο περισσότερο το σύνθημα εκλαμβάνεται ως ένας γιγαντιαίος εκβιασμός από μια γερασμένη εμπροσθοφυλακή που γαντζώνεται στην εξουσία (πίσω από τον Miguel Díaz-Canel, βρίσκεται ο 94χρονος Raul Castro, που δεν είναι παρά ένα ωχρό είδωλο του αδελφού του από πλευράς χαρίσματος).
Το σύνθημα αυτό είναι ανυπόφορο για τη νεολαία, στα μάτια της οποίας φαντάζει ως μια δικαιολογία για την εξαθλίωση και την ανημποριά. Όσο η παγκόσμια επανάσταση υποχωρεί, όσο η αντιδραστική απειλή εδραιώνεται και όσο το κόμμα σφίγγει τον κλοιό του, τόσο περισσότερο η λαϊκή εξουσία περιορίζεται.
Παραξενεμένοι από τα δυτικά άρθρα που περιγράφουν μια εξέγερση σε εξέλιξη στην Κούβα, ακολουθήσαμε κρυφά μια αστυνομική περίπολο μόλις έπεσε η νύχτα. Στο βάθος του Barrio Chino, πέσαμε πάνω σε παιδιά και εφήβους, κρυμμένους κάτω από τις στοές μιας λεωφόρου βυθισμένης στο σκοτάδι, οπλισμένους με μπιτόνια και κατσαρόλες. Καθώς τα 4x4 του στρατού πλησιάζουν, τα παιδιά εξαφανίζονται στα σοκάκια καταδιωκόμενα από τους προβολείς. Μια σκηνή επιστημονικής φαντασίας που θα μπορούσε να είναι βγαλμένη από τους Furtifs (τους Αόρατους) του Damasio. Η εξέγερση γίνεται και αυτή εξέγερση-φάντασμα.
Η οργανωμένη αντιδραστική αντιπολίτευση βρίσκεται στο Μαϊάμι και δεν διαθέτει κοινωνική βάση μέσα στη χώρα. Οι μεταρρυθμιστές είναι εξόριστοι και οι καλλιτέχνες τελούν υπό πίεση. Η καταστολή εντάθηκε μετά το κίνημα του 2021 (κυρίως μέσω του εμβληματικού Διατάγματος-Νόμου 35 κατά της "κοινωνικής υπονόμευσης"). Το καθεστώς αντέδρασε στη λαϊκή εξέγερση με φυλακίσεις και με τη διανομή βίζας στους νέους που επιθυμούσαν δημοκρατία. Αποτέλεσμα, μια ολόκληρη γενιά την έκανε για το εξωτερικό ή σαπίζει στη φυλακή.
Αν ο "τελικός αγώνας" που επρόκειτο να φέρει τον παράδεισο επί γης στην Κούβα αναβάλλεται (ο Φιντέλ, που είχε υποσχεθεί να ξυρίσει το μούσι των guerilleros την ημέρα που η Κούβα θα ήταν απόλυτα ελεύθερη, πέθανε με γένια), η τελική πτώση, επίσης, μετατίθεται για αργότερα.
Για να δοθεί ένα τέλος σε αυτή την ασυγχώρητη, νικηφόρα αλλά εκφυλισμένη επανάσταση, δεν απομένει πλέον παρά αυτός ο "αντίχριστος", ο Τραμπ. Μεθυσμένος από τις ψευδο-νίκες του, δεν παύει να επαναλαμβάνει ότι θα "ασχοληθεί με την Κούβα", ότι θα έχει "την τιμή να την καταλάβει" κ.λπ.· όμως δεν έρχεται. Οι Zopilotes, αυτοί οι μεγάλοι αμερικανικοί γύπες με το κόκκινο κεφάλι, γυροφέρνουν στον ουρανό της Αβάνας. Μια απειλή πλανιέται, αλλά αποτελεί μέρος της γενικότερης αδράνειας.
Η Κούβα δεν είναι η Βενεζουέλα. Οι αξιωματικοί του κουβανικού στρατού κέρδισαν έναν πόλεμο στην Ανγκόλα ενάντια στη Νότια Αφρική, η οποία εξοπλιζόταν από τις ΗΠΑ. Η παλιά φρουρά είναι φανατική και δεν θέλει να παραδώσει τίποτα. Σύμφωνα με έναν επιχειρηματία προσκείμενο στο καθεστώς, οι ιστορικές εστίες της επανάστασης, όπως η επαρχία Οριέντε, θα παρείχαν πολυάριθμα αντάρτικα σώματα σε περίπτωση στρατιωτικής επέμβασης. Σε αυτό το πλαίσιο, η έλευση των Αμερικανών για την αποκατάσταση της δημοκρατίας φαντάζει χιμαιρική. Το πιθανότερο σενάριο είναι μια επιτάχυνση της κυκλοφορίας του κεφαλαίου, κυρίως μέσω συμφωνιών που θα επιβληθούν από την κυβέρνηση Τραμπ, ακολουθώντας τη νέα ιμπεριαλιστική στρατηγική του "αποκεφαλισμού". Δηλαδή, την εκδίωξη του Díaz-Canel, τη διαπραγμάτευση με όσους είναι πρόθυμοι να υποταχθούν στις ΗΠΑ και, στη συνέχεια, τη διατήρηση του κενού κελύφους του καθεστώτος για τον έλεγχο του πληθυσμού.
Ο κύκλος της εσωτερικής πίεσης του καθεστώτος και της λανθάνουσας εξωτερικής απειλής των ΗΠΑ έχει πλέον παγιωθεί. Ο ιστορικός χρόνος έχει σταματήσει. Η καθημερινή ζωή αποτελείται από περιπλάνηση, μικρο-ταλαιπωρίες, περιορισμούς και ξέφρενα πάρτι. Μια αντίσταση χωρίς όραμα. Όλα αυτά δημιουργούν μια αίσθηση ατελείωτης αναμονής, μια παράλογη καθημερινή χρονικότητα, την οποία οι σύντροφοι του διαδικτυακού, κουβανέζικου περιοδικού La Tizza περιγράφουν ως "χρόνο-μηδέν".
Σε αυτόν τον "χρόνο-μηδέν", οι εποχές ανακατεύονται και επικαλύπτονται. Ένα μέρος του πληθυσμού ζει στη δεκαετία του '60, με βάση την αντιιμπεριαλιστική προπαγάνδα, τα επιδοτούμενα ψωμάκια και την αναμονή ενός μεξικανικού πλοίου, μιας ρωσικής βοήθειας ή της έλευσης των Αρειανών. Σύμφωνα με τον γείτονά μας, τον Διοικητή Π., 80 ετών, ήρωα του αντάρτικου, οι εξωγήινοι θα έρθουν στη γη για να εμποδίσουν τον 3ο παγκόσμιο πυρηνικό πόλεμο που απειλεί το ηλιακό σύστημα. Ένα άλλο μέρος, συνδεδεμένο με την ψηφιακή παγκοσμιοποίηση και την ιδιωτική αγορά, ονειρεύεται να μπορεί να συνδέσει τον υπολογιστή του για περισσότερες από δύο ώρες την ημέρα. Στο βάθος, επιστρέφει επίσης η δεκαετία του '50, η προ-επαναστατική Αβάνα, με τζαζ συγκροτήματα για πλούσιους, σεξουαλικό τουρισμό και καπιταλιστές που καραδοκούν. Τα νεαρά γαλλικά στελέχη του Havana Club (του οποίου το 50% του κεφαλαίου κατέχει η Pernod Ricard) μας λένε με την πιο μεγάλη φυσικότητα: "τους Κουβανούς, θα έπρεπε να τους μαστιγώνουμε λίγο περισσότερο".
Τα Tesla και τα άλογα, η δυσκολία να βρεις οτιδήποτε άλλο εκτός από ρύζι με φασόλια —συνοδευόμενο πάντα από ένα τεχνητά παγωμένο daiquiri— προσδίδουν στη χώρα κάτι το αλλόκοτο, στα μισά του δρόμου ανάμεσα στον Τρίτο Κόσμο και τη Δύση. Η δυσλειτουργία των κεντρικών πυλώνων του εκσυγχρονισμού (ίντερνετ, ηλεκτρισμός, συγκοινωνίες), μια πόλη χωρίς κάμερες παρακολούθησης, χώροι δυσανάγνωστοι (εμπορικά καταστήματα μέσα σε σαλόνια σπιτιών, μπαρ και κλαμπ που μοιάζουν με καταλήψεις), δίνουν μια σουρεαλιστική αίσθηση στην καθημερινότητα και μια μαγική αύρα στην πόλη. Η εντύπωση ότι βρίσκεσαι σε μια μετα-αποκαλυπτική στιγμή, όπου όμως η αποκάλυψη δεν συνέβη ποτέ πραγματικά. Ας με συγχωρήσουν οι Κουβανοί φίλοι μου για αυτή την ελαφρότητα απέναντι στην καθημερινή τους οδύνη, αλλά στα δικά μας μάτια υπάρχει κάτι το όμορφο και ευχάριστο σε αυτή τη λιτή πόλη, απαλλαγμένη από μεγάλο μέρος του περιττού, όπου η δομική μη-διαθεσιμότητα κάνει τους ανθρώπους διαθέσιμους και όπου χτίζονται σπίτια μέσα σε εγκαταλελειμμένα αποικιακά παλάτια.
Είναι προφανές ότι οι Κουβανοί, όπως και οι Ιρανοί, είναι εγκλωβισμένοι σε έναν διπλό αποκλεισμό: εκείνον του εξωτερικού, που διεξάγεται από τους πρωταθλητές του ιμπεριαλισμού, και εκείνον του εσωτερικού, που συντηρείται από ένα παρανοϊκό καθεστώς. Αλλά λέγοντας αυτό, δεν έχουμε πει τίποτα. Και τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης καταλήγουν να μιλούν μόνο για τον εσωτερικό αποκλεισμό, προβάλλοντας Κουβανούς οπαδούς του Τραμπ, οι οποίοι ωστόσο αποτελούν μειοψηφία.
Μας λένε ότι τα κτίρια καταρρέουν. Είναι η κληρονομιά της αποικιακής Ευρώπης που γκρεμίζεται και η ανακαίνισή της θα κόστιζε εκατομμύρια. Πρέπει όμως να γίνει; Είναι το ίδιο το ανθρωπολογικό μοντέλο της Δύσης που καταρρέει. Για τη μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού της δεν είναι πλέον επιθυμητό, ενώ για τον υπόλοιπο κόσμο δεν υπήρξε ποτέ. Οι δημοσιογράφοι θα έπρεπε να μάθουν να βλέπουν πέρα από τα ερείπια και τις υποσχέσεις, όπως προτείνει η Κινεζοαμερικανίδα ανθρωπολόγος Anna Lowenhaupt Tsing. Να ενδιαφερθούν για την αυτοστέγαση και για το πώς οι άνθρωποι κατοικούν στα ερείπια του αποικιοκρατισμού όσο και σε εκείνα των σοσιαλιστικών υποσχέσεων, με τόση εφευρετικότητα και θάρρος.
Εκείνο που δεν λέγεται ποτέ στα ρεπορτάζ για την Κούβα είναι ότι η "μη-διαθεσιμότητα" (με την έννοια που της δίνει ο Hartmut Rosa) αφήνει χώρο στο τυχαίο, στον αυθορμητισμό και σε μορφές αυτοοργάνωσης. Και αυτό το φαινόμενο στην Κούβα είναι ιστορικό. Κάθε φορά που η εξουσία αδυνατούσε να αναχαιτίσει η ίδια την εξωτερική πίεση, αναγκαζόταν να ανοιχτεί στο κοινωνικό κίνημα για να αντέξει, ενισχύοντας έτσι την αυτοοργάνωση. Αντιθέτως, για να επιβιώσει, αναγκαζόταν μερικές φορές να σκληρύνει τη στάση της και να βυθιστεί στην καταστολή, όπως συνέβη το 2021. Αυτή η διαλεκτική "ανοίγματος-κλεισίματος" βρίσκεται στην καρδιά της κουβανικής πολιτικής.
Απειλητικός κίνδυνος, τυχοδιώκτες αντιδραστικοί, μια απούσα μπουρζουαζία, μια κοινωνία λίγο-πολύ εξισωτική, μεικτή, με πολιτισμικές επιμειξίες (τουλάχιστον από τη δική μας γαλλική σκοπιά), 200 χρόνια αντιιμπεριαλιστικής αντίστασης, ριζοσπάστες καλλιτέχνες που πέρασαν στην παρανομία έχοντας ξεκόψει οριστικά με τους θεσμούς, αιρετικοί κομμουνιστές, αφροκουβανικές μυστικιστικές ομάδες, μια νεολαία μηδενιστική που όμως εφευρίσκει "μορφές ζωής" αφρο-φουτουριστικές. Καλά συστατικά για μια "ιστορική αντεπίθεση", για την επιστροφή της επανάστασης μέσα από την αυτοκαταστροφή της.
Υπάρχει βέβαια αυτός ο φαύλος κύκλος: η εξωτερική πίεση ωθεί το καθεστώς στην ακαμψία και του προσφέρει τη δικαιολογία για να την επιβάλει. Υπάρχει όμως μια έξοδος από τον κύκλο, όταν ο λαός οικειοποιείται τη δυναμική —τη "χρονικότητα", όπως θα έλεγαν οι σύντροφοι του La Tizza— και παίρνει ξανά στα χέρια του την επανάστασή του. Αυτό είναι, δυστυχώς, προφητικό και θα έπρεπε να επανεφεύρουμε ένα επαναστατικό όραμα ικανό να ανταγωνιστεί την ενορμητική έλξη του κεφαλαίου όσο και τη φασιστική ουτοπία. Τίποτα λιγότερο από μια μετουσίωση της "δημιουργικής αντίστασης". Αυτό το καθήκον ανήκει στο παγκόσμιο επαναστατικό στρατόπεδο. Όμως ο κουβανικός λαός δεν έχει επιλογή. Και δεν θα ήταν καθόλου εκπληκτικό αν αυτός ο ηρωικός λαός, μέσα στον πολιτισμικό του αναβρασμό —που έρχεται ολοένα και περισσότερο σε επαφή με τον παγκόσμιο αναβρασμό μέσω της εισόδου του Κεφαλαίου— καταφέρει να βρει απαντήσεις που θα καθοδηγήσουν και πάλι το διεθνές επαναστατικό στρατόπεδο.
Paul Martel
