Amin Maalouf: Το ναυάγιο των πολιτισμών
Amin Maalouf, Le naufrage des civilisations, εκδ.Grasset (2019)
Αμίν Μααλούφ, Το ναυάγιο των πολιτισμών στη Μέση Ανατολή και τον κόσμο, μεταφρ. Ελένη Κεκροπούλου, Εκδόσεις Ενάλιος (2020)
[Απόσπασμα του βιβλίου δημοσιευμένο στη λιβανέζικη εφημερίδα L'Orient-Le Jour (10.03.2019) -μετάφραση Σ.Σ.]
Γεννήθηκα υγιής στην αγκαλιά ενός πολιτισμού που πέθαινε, και σε όλη μου τη ζωή είχα την αίσθηση ότι επιβίωνα, δίχως δική μου ιδιαίτερη αξία αλλά ούτε και ενοχή, ενώ τόσα πράγματα γύρω μου γκρεμίζονταν· σαν τους χαρακτήρες των ταινιών που διασχίζουν δρόμους όπου όλοι οι τοίχοι καταρρέουν, κι όμως βγαίνουν αλώβητοι, τινάζοντας τη σκόνη από τα ρούχα τους, ενώ πίσω τους ολόκληρη η πόλη δεν είναι πια παρά ένας σωρός από ερείπια.
Αυτό υπήρξε το θλιβερό μου προνόμιο, ήδη από την πρώτη μου ανάσα. Είναι όμως επίσης, αναμφίβολα, ένα χαρακτηριστικό της εποχής μας αν τη συγκρίνουμε με εκείνες που προηγήθηκαν. Άλλοτε, οι άνθρωποι ένιωθαν περαστικοί μέσα σε έναν κόσμο που δεν άλλαζε· ζούσαν στα χώματα όπου είχαν ζήσει οι γονείς τους, δούλευαν όπως εκείνοι είχαν δουλέψει, γιατρεύονταν όπως εκείνοι είχαν γιατρευτεί, μορφώνονταν όπως εκείνοι είχαν μορφωθεί, προσεύχονταν με τον ίδιο τρόπο, μετακινούνταν με τα ίδια μέσα. Και οι τέσσερις παππούδες και γιαγιάδες μου, καθώς και όλοι οι πρόγονοί τους επί δώδεκα γενιές, γεννήθηκαν υπό την ίδια οθωμανική δυναστεία· πώς θα μπορούσαν να μην την νομίζουν αιώνια;
"Απ' όσο θυμούνται τα ρόδα, κανείς δεν είδε ποτέ κηπουρό να πεθαίνει..." αναστέναζαν οι Γάλλοι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού, αναλογιζόμενοι την κοινωνική τάξη και τη μοναρχία της δικής τους χώρας. Σήμερα, τα σκεπτόμενα τριαντάφυλλα που είμαστε εμείς ζουν ολοένα και περισσότερο, ενώ οι κηπουροί πεθαίνουν. Στο διάστημα μιας ζωής, προλαβαίνει κανείς να δει να χάνονται χώρες, αυτοκρατορίες, λαοί, γλώσσες, πολιτισμοί.
Η ανθρωπότητα μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια μας. Ποτέ η περιπέτειά της δεν ήταν τόσο γεμάτη υποσχέσεις, αλλά και τόσο αβέβαιη. Για τον ιστορικό, το θέαμα του κόσμου είναι συναρπαστικό. Πρέπει όμως να μπορεί κανείς να συμβιβαστεί με την οδύνη των δικών του ανθρώπων και με τις δικές του ανησυχίες. Αρκεί να μπορεί κανείς να συμβιβαστεί με την οδύνη των δικών του ανθρώπων και με τις δικές του ανησυχίες.
Γεννήθηκα στον κόσμο της Ανατολής, στο Λεβάντε. Όμως είναι τόσο λησμονημένο στις μέρες μας, που οι περισσότεροι σύγχρονοί μου μάλλον δεν γνωρίζουν πια σε τι αναφέρομαι.
Είναι αλήθεια πως δεν υπήρξε ποτέ έθνος με αυτό το όνομα. Όταν ορισμένα βιβλία μιλούν για το Λεβάντε, η ιστορία του παραμένει ασαφής και η γεωγραφία του ρευστή – τίποτα παραπάνω από ένα αρχιπέλαγος εμπορικών πόλεων, συχνά παραθαλάσσιων, αλλά όχι πάντα, που εκτείνεται από την Αλεξάνδρεια ως τη Βηρυτό, την Τρίπολη, το Χαλέπι ή τη Σμύρνη, και από τη Βαγδάτη ως τη Μοσούλη, την Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλονίκη, μέχρι και την Οδησσό ή το Σεράγεβο.
Όπως την χρησιμοποιώ εγώ, αυτή η παλαιομοδίτικη λέξη περιγράφει όλες τις τοποθεσίες όπου οι αρχαίοι πολιτισμοί της ανατολικής Μεσογείου συναντήθηκαν με τους νεότερους της Δύσης. Από την οικειότητά τους παραλίγο να γεννηθεί, για όλη την ανθρωπότητα, ένα διαφορετικό μέλλον.
Θα επανέλθω εκτενέστερα σε αυτό το χαμένο ραντεβού, αλλά πρέπει να πω αμέσως κάτι για να γίνω σαφής: αν οι υπήκοοι των διαφόρων εθνών και οι πιστοί των μονοθεϊστικών θρησκειών είχαν συνεχίσει να ζουν μαζί σε αυτή την περιοχή του κόσμου και είχαν καταφέρει να εναρμονίσουν τα πεπρωμένα τους, ολόκληρη η ανθρωπότητα θα είχε μπροστά της ένα ζωντανό παράδειγμα αρμονίας και προκοπής για να την εμπνέει και να φωτίζει τον δρόμο της. Δυστυχώς συνέβη το αντίθετο· επικράτησε το μίσος, και η ανικανότητα της συμβίωσης έγινε ο κανόνας.
Τα φώτα του Λεβάντε έσβησαν. Έπειτα, το σκοτάδι εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον πλανήτη. Και, κατά τη δική μου άποψη, αυτό δεν είναι απλώς μια σύμπτωση.
Το ιδεώδες του Λεβάντε, όπως το έζησαν οι δικοί μου και όπως θέλησα πάντα να το ζήσω εγώ, απαιτεί από τον καθένα να αποδέχεται το σύνολο των στοιχείων που τον ορίζουν, αλλά και ένα κομμάτι από εκείνους που ορίζουν τους άλλους. Όπως κάθε ιδανικό, το αποζητά κανείς χωρίς ποτέ να το κατακτά πλήρως, όμως η ίδια η επιδίωξη είναι σωτήρια· δείχνει τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουμε, τον δρόμο της λογικής, τον δρόμο του μέλλοντος. Θα έφτανα μάλιστα στο σημείο να πω ότι αυτή ακριβώς η επιδίωξη σηματοδοτεί, για μια ανθρώπινη κοινωνία, το πέρασμα από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό.
Σε όλη μου την παιδική ηλικία, παρατηρούσα τη χαρά και την περηφάνια των γονιών μου όταν ανέφεραν στενούς φίλους που ανήκαν σε άλλες θρησκείες ή σε άλλες χώρες. Ήταν απλώς ένας τόνος στη φωνή τους, σχεδόν ανεπαίσθητος. Όμως ένα μήνυμα μεταδιδόταν. Ένας "οδηγός χρήσης", θα έλεγα σήμερα.
Εκείνη την εποχή, αυτά μου φαίνονταν φυσιολογικά, δεν τους έδινα σημασία· πίστευα ότι έτσι ήταν ο κόσμος παντού. Πολύ αργότερα κατάλαβα πόσο σπάνια ήταν αυτή η εγγύτητα ανάμεσα στις διάφορες κοινότητες που κυριαρχούσε στο σύμπαν των παιδικών μου χρόνων. Και πόσο εύθραυστη ήταν. Πολύ νωρίς στη ζωή μου θα την έβλεπα να θαμπώνει, να ξεθωριάζει και μετά να χάνεται, αφήνοντας πίσω της μονάχα νοσταλγίες και σκιές.
Είχα δίκιο να λέω ότι το σκοτάδι εξαπλώθηκε στον κόσμο όταν έσβησαν τα φώτα του Λεβάντε; Δεν είναι άτοπο να μιλάμε για σκοτάδι, την ώρα που εμείς και οι σύγχρονοί μου βιώνουμε την πιο θεαματική τεχνολογική πρόοδο όλων των εποχών· όταν με ένα άγγιγμα των δακτύλων, έχουμε πλέον πρόσβαση όπως ποτέ άλλοτε σεόλη τη γνώση της ανθρωπότητας· όταν οι συνάνθρωποί μας ζουν όλο και περισσότερο, και με καλύτερη υγεία απ' ό,τι στο παρελθόν· όταν τόσες χώρες του παλιού "τρίτου κόσμου", όπως η Κίνα και η Ινδία, βγαίνουν επιτέλους από την υποανάπτυξη;
Αλλά αυτό ακριβώς είναι το θλιβερό παράδοξο αυτού του αιώνα: για πρώτη φορά στην ιστορία, έχουμε τα μέσα να απαλλάξουμε το ανθρώπινο γένος από όλες τις μάστιγες που το ταλανίζουν, για να το οδηγήσουμε γαλήνια προς μια εποχή ελευθερίας, αψεγάδιαστης προόδου, πλανητικής αλληλεγγύης και κοινής ευμάρειας· κι όμως, βρισκόμαστε να τρέχουμε ολοταχώς προς την αντίθετη κατεύθυνση. [...]
