Ρεπορτάζ: Κούβα, έτος μηδέν

Πτώση του τροπικού τείχους και ολοκληρωτικός αποκλεισμός

Σε γεωπολιτικό επίπεδο, η Κούβα είναι πιο απομονωμένη από ποτέ. Η πτώση του Μαδούρο ανοίγει τον κόλπο στους "Γιάνκηδες", οι οποίοι συγκρότησαν μια μικρή ομάδα ακροδεξιών καθαρμάτων, την "Ασπίδα της Αμερικής", για να συμμορφώσουν την πίσω αυλή τους. Ως αποτέλεσμα, αρκετές χώρες της Λατινικής Αμερικής διέκοψαν τις διπλωματικές τους σχέσεις με την Αβάνα. Η Κούβα, ο φάρος του αντιιμπεριαλιστικού αγώνα στη Λατινική Αμερική, εκδιώκεται συμβολικά από την ήπειρο.

Η πίεση του Τραμπ σε δυνητικούς εμπορικούς εταίρους, όπως το Μεξικό ή η Ισπανία, εμποδίζει κάθε αλληλεγγύη, και οι ελάχιστοι σύμμαχοι της Κούβας βρίσκονται μακριά ή είναι αποδυναμωμένοι στη διεθνή σκηνή, όπως το Βιετνάμ, η Κίνα, η Ρωσία ή το Ιράν. Η παράδοση της Βενεζουέλας χωρίς μάχη θεωρείται από την Αβάνα ως προδοσία, τη στιγμή που 32 "μαύρες σφήκες" (avispas negras), στρατιώτες των κουβανικών ειδικών δυνάμεων, έχασαν τη ζωή τους στη μάχη.

Μετά την πτώση του Μαδούρο, ο οικονομικός και ενεργειακός αποκλεισμός που επιβάλλουν οι ΗΠΑ στο νησί εδώ και πάνω από 50 χρόνια είναι σχεδόν ολοκληρωτικός. Οι επιπτώσεις αυτές, που μακροπρόθεσμα μπορεί να αποβούν καταστροφικές για τον πληθυσμό (πρόσβαση στην περίθαλψη, το νερό και την τροφή), δηλητηριάζουν ήδη την καθημερινότητα των Κουβανών.

Η έλλειψη καυσίμων (χρειάζονται τρεις μήνες για να γεμίσει κανείς νόμιμα το ρεζερβουάρ ή πρέπει να πληρώσει 10 δολάρια το λίτρο στη μαύρη αγορά) καθιστά όλες τις μετακινήσεις περίπλοκες. Στην Αβάνα, κινεζικά τρίκυκλα  αντικαθιστούν τα λεωφορεία, ενώ επανεμφανίζονται οι άμαξες. Το λιγοστό πετρέλαιο που παράγεται στο νησί χρησιμοποιείται για την τροφοδοσία των θερμοηλεκτρικών σταθμών, οι οποίοι δεν παράγουν αρκετή ενέργεια για την εθνική κατανάλωση. Οι Κουβανοί γνωρίζουν εδώ και καιρό τα apagones, αυτές τις περιοδικές διακοπές ρεύματος ανά περιοχή που γίνονται όλο και πιο συχνές. Οι υποδομές, που χρονολογούνται από τη σοβιετική εποχή, είναι παρωχημένες, παθαίνουν συχνά βλάβες και τα ανταλλακτικά λείπουν. Ένας φίλος που μένει στο Αλαμάρ, στα περίχωρα της Αβάνας, έχει μερικές φορές ρεύμα μόνο για 2 ώρες την ημέρα, με διακοπές που διαρκούν 24 ώρες.

Σε όλα αυτά, πρέπει να προστεθεί ο καλπάζων πληθωρισμός. Ένα δολάριο αξίζει 500 πέσος Κούβας, αλλά οι κρατικοί μισθοί παραμένουν στάσιμοι. Μια φίλη βιολόγος δεν κερδίζει περισσότερα από 5.000 πέσος, ένας οδοκαθαριστής παίρνει με το ζόρι 3.000 πέσος, ενώ ένας αστυνομικός —απαραίτητος για το καθεστώς— βγάζει γύρω στα 10.000 πέσος. Δεδομένου ότι μια καρτέλα αυγά εισαγωγής κοστίζει 3.000 πέσος, δηλαδή έναν κατώτατο μισθό, οι περισσότεροι άνθρωποι επιβιώνουν χάρη στην εφευρητικοτητά τους. Η φίλη μας η βιολόγος αναλαμβάνει τη μεταφορά κατοικίδιων για τους πλούσιους μεταξύ Κούβας και Μεξικού. Άλλοι ζουν χάρη στα δολάρια των εξόριστων συγγενών τους ή από το μικρεμπόριο (τα mipymes). Οι ελάχιστοι νεόπλουτοι ζουν από τον τουρισμό ή τις εισαγωγές-εξαγωγές σε συνεργασία με το κράτος. Οι πιο "λούμπεν" φίλοι οργανώνουν τουριστικές ξεναγήσεις για γκρουπ αλκοολικών Ρουμάνων πενηντάρηδων ή συντηρούνται από εναλλακτικές Ευρωπαίες που αναζητούν αισθησιακές εμπειρίες.

Η γεωργία και η βιομηχανία της Κούβας έχουν καταρρεύσει. Από την πτώση του "πραγματικού" τείχους του Βερολίνου —δηλαδή από τότε που σταμάτησε η πρόσβαση σε φυτοφάρμακα, μηχανήματα και επεξεργασμένες ζωοτροφές— η Κούβα δεν παράγει σχεδόν τίποτα. Υπάρχει τεράστια δυσκολία στην αναπαραγωγή του μεγάλου καναδικού χοίρου, που αποτελεί τη βάση της διατροφής, τα κοτόπουλα φτάνουν με καράβια και, παρόλο που για αιώνες ήταν ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς ζαχαροκάλαμου, η Κούβα πλέον εισάγει ζάχαρη.

Και το κράτος δεν έχει πια χρήματα. Μέχρι το 2019, τα έσοδα προέρχονταν από τις διεθνείς υπηρεσίες (αποστολή γιατρών και μηχανικών) και τον τουρισμό (το κράτος είναι ιδιοκτήτης των ξενοδοχείων και των υποδομών). Όμως και ο τουρισμός κατέρρευσε, λόγω της συνδυαστικής επίδρασης του Covid και της ενίσχυσης του αμερικανικού αποκλεισμού. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, μη έχοντας πρόσβαση στα δυτικά εμβόλια, η Κούβα άδειασε τα ταμεία της για να παράγει το δικό της εμβόλιο, το πρώτο στον κόσμο.

Τα καταστήματα, όπου βρίσκει κανείς είδη πρώτης ανάγκης (ρύζι, ψωμί, γάλα κ.λπ.), είναι σχεδόν άδεια. Τα λιγοστά επιδοτούμενα τρόφιμα αναδιανέμονται μέσω του συστήματος της libreta, που ισχύει ακόμα, και το οποίο οι Δυτικοί παρατηρητές επιμένουν να βλέπουν υποτιμητικά ως "δελτίο". Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα σύστημα αναδιανομής που επιτρέπει στους περισσότερους Κουβανούς να επιβιώσουν σε ένα πλαίσιο όπου, αν οι καπιταλιστές ήταν ελεύθεροι να κερδοσκοπούν πάνω στο ρύζι, ο λιμός θα ήταν πολύ πιο έντονος. Αλλού, στα ιδιωτικά εμπορικά καταστήματα, βρίσκει κανείς σχεδόν τα πάντα: πανάκριβα μακαρόνια, ακόμα και χαβιάρι.

Όμως το συμπέρασμα είναι αμείλικτο: η οικονομία της Κούβας έχει γονατίσει. Κατά κύριο λόγο εξαιτίας του αποκλεισμού, μιας κάποιας διαφθοράς (μικρότερης από ό,τι σε άλλες χώρες της περιοχής), των λαθών της ηγεσίας (κυρίως της υπερβολικής συγκέντρωσης εξουσιών υπό την επιρροή της σταλινικής τάσης του ΚΚΚ) και της πίστης στη βιομηχανική πρόοδο υπό τη σοβιετική "αιμοδοσία". Ας υπενθυμίσουμε ότι η Κούβα υπήρξε η πρώτη και η τελευταία ισπανική αποικία. Καθώς οι ιθαγενείς εξοντώθηκαν όλοι, η κουβανική οικονομία γνώρισε μόνο βιομηχανικά αγροτικά μοντέλα: τη δουλοκτητική φυτεία και αργότερα τη μηχανοποιημένη εντατική γεωργία. Οι Κουβανοί απογυμνώθηκαν πλήρως από την αποικιακή ιστορία από τις αυτόχθονες παραδόσεις τους στο ψάρεμα, την κτηνοτροφία και την καλλιέργεια κηπευτικών. Μια αποστέρηση που συνεχίστηκε από τους οπαδούς της επιστημονικής επανάστασης.

Στο μεταξύ, με τα ευρώ μας, βρισκόμαστε ξαφνικά εκατομμυριούχοι να τρώμε ρύζι σε άδεια εστιατόρια όπου το μενού της ημέρας αξίζει όσο ο μισθός ενός καθηγητή. Μετά, τριγυρνάμε στις βραδιές της underground Αβάνας, όπου η νεολαία ξεδίνει με planchao και reggaeton. Προσπαθούμε να κάνουμε φίλους αποφεύγοντας τα μέρη που φωτίζονται από γεννήτριες εν μέσω ενός blackout. Οι ηλικιωμένοι αγωνιστές των CDR (Επιτροπές Υπεράσπισης της Επανάστασης) επιτηρούν τους άδειους επίσημους χώρους, λαγοκοιμώντας σε κουνιστές πολυθρόνες. Οι νέοι διοργανώνουν tropical-punk πάρτι σε χώρους μισο-ιδιωτικούς, μισο-εγκαταλελειμμένους, με μια καταστροφική ενέργεια που θυμίζει τη Γιουγκοσλαβία της δεκαετίας του '90 σε αφρο-κουβανική εκδοχή.

Μια πτώση που δεν έχει τέλος

Παρά ταύτα, οι κοινωνικές δομές συνεχίζουν να λειτουργούν όπως μπορούν (δωρεάν νοσοκομεία και σχολεία, φούρνοι με επιδοτούμενες τιμές κ.λπ.). Είναι εύκολο για τους ηλίθιους να λένε τώρα "ορίστε η απόδειξη ότι ο κομμουνισμός δεν λειτουργεί", παριστάνοντας τους αμνησιακούς. Είναι αλήθεια όμως ότι σήμερα ο κρατικός σοσιαλισμός μοιάζει λίγο με "ισότητα στη φτώχεια" και δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι η ατμόσφαιρα στην Αβάνα είναι κατηφής. Πικρία και απογοήτευση για τους γηραιότερους που γνώρισαν τη χρυσή εποχή της επανάστασης, απελπισία και αίσθηση του παραλόγου για τους νεότερους.

Στην πραγματικότητα, η ζωή συνεχίζεται. Δεν πρέπει να πιστεύει κανείς τις μιζεραμπιλιστικές και ηττοπαθείς αναλύσεις των δυτικών εφημερίδων. Τα όργανα βγαίνουν αν δεν υπάρχει ρεύμα για τα ηχεία, και τα μοχίτο έρχονται το ένα μετά το άλλο. Οι άνθρωποι είναι ευγενικοί, προφανώς, παράξενα ήρεμοι, υπομονετικοί και πειθαρχημένοι. Με κάτι φίλους, για πλάκα, φανταζόμαστε ένα apagon (blackout) στη Γαλλία.

— Τι θα συνέβαινε;
— Ο κόσμος θα ορμούσε στα χαρτιά υγείας, θα ούρλιαζε σαν τρελός επειδή δεν θα μπορούσε να φορτίσει το κινητό του και θα αυτοκτονούσαν όλοι μαζικά.

Κι έπειτα, στις 25 Φεβρουαρίου, καμιά δεκαριά βαριά οπλισμένοι άνδρες προσπαθούν να εισέλθουν παράνομα στην Κούβα με ένα ταχύπλοο. Η αναμέτρηση με την ακτοφυλακή αφήνει πίσω της 4 νεκρούς. Το γεγονός υπενθυμίζει τον υπόκωφο και συνεχή πόλεμο που διεξάγουν οι ΗΠΑ εναντίον της Κούβας. Σύμφωνα με τις αρχές, οι εισβολείς συνδέονται με την αστική τάξη που είναι εξόριστη από τη δεκαετία του '60 στο Μαϊάμι. Οι κουβανικές αντιδραστικές δυνάμεις, σημαντικό εκλογικό σώμα της Φλόριντα —πολιτείας-κλειδί για την εκλογή του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών— ονειρεύονται να επιστρέψουν στην εξουσία στο νησί και να κάνουν τον κουβανικό λαό να πληρώσει για την επανάσταση.

Στην κρατική τηλεόραση εκτίθεται το εντυπωσιακό οπλοστάσιο των μισθοφόρων. Για άλλη μια φορά, η απόπειρα αποσταθεροποίησης απέτυχε. Ο Φιντέλ Κάστρο, που λένε εδώ ότι προστατευόταν από τους orishas, τις θεότητες των Αφρικανών σκλάβων, γλίτωσε από τουλάχιστον 638 απόπειρες δολοφονίας από τη CIA. Το γεγονός υπενθυμίζει τόσο την ευθραυστότητα του νησιού απέναντι στον γίγαντα γείτονά του, όσο και την πεισματική του αντίσταση.

Η οικονομική κατάρρευση, ο αμερικανικός αποκλεισμός και η πεισματική αντίσταση αποτελούν το τρίπτυχο που χαρακτηρίζει την Κούβα από την "ειδική περίοδο" (período especial), την ονομασία που δόθηκε στην εποχή των περιορισμών και της οικονομικής αναδιάρθρωσης που ακολούθησε την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Στα τέλη της δεκαετίας του '80, ενώ οι χώρες του ανατολικού μπλοκ άνοιγαν την οικονομία τους στην αγορά, ο Φιντέλ επέβαλε στο ΚΚΚ μια ορθόδοξη γραμμή. "Ακόμα κι αν μείνουμε μόνοι", δήλωσε αφού διέταξε τον τουφεκισμό υψηλόβαθμων στελεχών του στρατού που φλέρταραν με το μοντέλο του Γκορμπατσόφ. Έκτοτε, η κατάρρευση του νησιού είναι συνεχής, αλλά παραμένει υπό τον έλεγχο ενός καθεστώτος που καταφέρνει να παρατείνει την ύπαρξή του.

Είναι αξιοσημείωτο ότι η Κούβα, στα δικά μας γαλλικά μάτια, δεν μοιάζει με τα κλισέ που έχουμε για μια δικτατορία. Η Κούβα δεν είναι ένα αστυνομικό κράτος· επικρατεί μια μεγάλη ελευθερία λόγου, δεν υπάρχουν επιβλητικά μνημεία ή διαφημίσεις του καθεστώτος, ούτε πορτρέτα ή αγάλματα του Φιντέλ Κάστρο (ένας κουβανικός νόμος κατά της προσωπολατρίας απαγορεύει μάλιστα τη χρήση του ονόματος του Φιντέλ "για την ονοματοδοσία ιδρυμάτων, πλατειών, πάρκων, λεωφόρων, οδών ή άλλων δημόσιων χώρων, καθώς και για κάθε είδους παρασημοφόρηση, αναγνώριση ή τιμητικό τίτλο"). Συγκριτικά, η Γαλλία είναι πολύ πιο γεμάτη από σύμβολα εξουσίας, αστυνομικούς σε κάθε γωνία και διαφημίσεις του κεφαλαίου.

Ωστόσο, είναι σαφές ότι το καθεστώς συνεχίζει να κρατά τη χώρα με σιδηρά πυγμή. Η αντιπολίτευση καταστέλλεται σκληρά (46 κρατούμενοι του κινήματος του 2021 πέθαναν στη φυλακή λόγω έλλειψης φροντίδας). Το μοναδικό κόμμα ελέγχει όλη την πολιτική και κοινωνική ζωή μέσω των οργανώσεων της λαϊκής εξουσίας (poder popular). Αυτές οι οργανώσεις —συνελεύσεις γειτονιάς, κτιρίων, CDR, συνδικάτα επιχειρήσεων— είναι ταυτόχρονα τα απομεινάρια μιας πραγματικής λαϊκής εξουσίας που προήλθε από μια νικηφόρα επανάσταση και τα γρανάζια ενός ολοκληρωτικού κοινωνικού ελέγχου.
 

[συνεχίζεται]