Timothy "Speed " Levitch, ένας ποιητής για το πέρας των αιώνων
Εγκώμιο του anti-cruise με αφορμή το The Cruise του Bennett Miller
"Είχα παρατήσει το όνειρό μου να γυρίζω ταινίες μέχρι που γνώρισα τον Speed. Μαγνητίστηκα από αυτόν όπως η νυχτοπεταλούδα από το φως, και σχεδόν κάθε του λέξη αντηχούσε μέσα μου με μια αφοπλιστική αλήθεια, απίστευτη δημιουργικότητα, χιούμορ και έναν βαθύ πόνο που με κέρδισε ολοκληρωτικά."
Bennett Miller
Το The Cruise, ένα ντοκιμαντέρ που γυρίστηκε το 1998 από τον Αμερικανό σκηνοθέτη Bennett Miller, προβάλλεται αυτή την εποχή, και για πρώτη φορά στη Γαλλία, στις καλές κινηματογραφικές αίθουσες. Ο Olivier Cheval βλέπει στο πρόσωπο του Timothy Levitch, του ήρωα ξεναγού-αφηγητή της ταινίας, έναν μεγάλο ποιητή της Καμπάλα, έναν ποιητή για το πέρας των αιώνων.
Olivier Cheval
lundimatin#515, 8 Απριλίου 2026
Ο Timothy "Speed" Levitch πραγματοποιεί ξεναγήσεις στη Νέα Υόρκη πάνω στα διώροφα λεωφορεία της εταιρείας Gray Line. Αυτός ο "μεγάλος γύρος" δεν είναι για τον καθένα· ο Βιργίλιος του Δάντη θα είχε ανταπεξέλθει περίφημα.Τον Σπάρτακο, τον Βρούτο, τον Αττίλα τον Ούννο, ο Speed θα τους φανταζόταν μάλλον στο Apple Tour, μια ανταγωνιστική εταιρεία μικρότερης φήμης. Βλέπετε, ο Timothy Levitch εκτιμά βαθύτατα το λειτούργημά του, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να σέρνει τα εξ αμάξης στα επαγγέλματα: η ανάγκη να δουλεύεις για να ζήσεις είναι η ντροπή του πολιτισμού. Είναι το πρώτο πράγμα που θα ξεφορτωνόταν αν γινόταν παντοδύναμος. Πριν κι από την ακμή του. Άλλωστε δεν είναι επάγγελμα: το τουρ, the cruise, είναι η ίδια του η ζωή.
Ο Timothy "Speed" Levitch είναι ένας ξεναγός-αφηγητής, ο σπουδαιότερος όλων. Ο Timothy "Speed" Levitch είναι ένας δανδής, ο καλύτερος ανάμεσά τους — το ακριβές status quo ανάμεσα σε έναν πρίγκιπα και έναν ρακένδυτο. Ο Timothy "Speed" Levitch είναι ένας Εβραίος της Νέας Υόρκης, και τίποτα, ούτε το ζευγάρι των χοντρών γυαλιών του, ούτε η φωνή του που θυμίζει την Τζάνις από τα "Φιλαράκια", ούτε η λιπαρή επιδερμίδα του με τις ατέλειες, δεν πρόκειται να του στερήσει τη μυθολογική αύρα του Περιπλανώμενου Ιουδαίου· ενός Περιπλανώμενου Ιουδαίου εγκλωβισμένου σε μια πόλη, σε έναν κύκλο μέσα στην πόλη, έναν αέναο κύκλο. Όμως, ένας κύκλος με σταθερούς προορισμούς είναι το σχήμα που παίρνει κάθε ζωή, λέει ο ίδιος. Ο Timothy "Speed' Levitch είναι ένας ποιητής.
Η οργανωμένη ξενάγηση με το λεωφορείο είναι η φόρμα μέσα στην οποία ξεδιπλώνεται ο ποιητικός του λόγος. Η πόλη, το θέμα του. Η ταχύτητα, το στυλ του. Ο στόμφος και η ειρωνεία, οι δύο του σταθερές.
Ο Timothy Levitch μιλά με μια ταχύτητα κυριολεκτικά απίθανη· αυτό είναι που του χάρισε και το παρατσούκλι "Speed". Ξέρει όμως να χειρίζεται και τις σιωπές. Μέσα στο λεωφορείο, απαριθμεί με ιλιγγιώδη ρυθμό τα ονόματα των ανθρώπων που έζησαν και ξεψύχησαν στους παρακείμενους δρόμους: Thomas Paine, Edgar Allan Poe ή Bette Davis. Μόλις τελειώσει μια φράση, κλείνει το μικρόφωνό του με μια εξεζητημένη κίνηση. Η διακοπή παράγει έναν ήχο που δίνει στίξη στον λόγο του. Όταν είναι ιδιαίτερα περήφανος για την έμπνευσή του, προσθέτει και μια ημι-στροφή γύρω από τον εαυτό του, ώστε να μην κοιτάζει πλέον το κοινό του πίσω του, που κάθεται φρόνιμα στα καθίσματα του λεωφορείου, αλλά την πόλη ακριβώς μπροστά. Η σιωπή που ακολουθεί είναι γεμάτη από τον θόρυβο της μηχανής ανακατεμένο με το αστικό χάος — μια musique concrète για τη λιτανεία των νεκρών, των αυτοκτονιών, το καταστροφικό τέλος, για τις μονολεκτικές ιστορίες μιας ζωής που ολοκληρώθηκε στον αλκοολισμό, την ανωνυμία, την κατάπτωση. Σε κάθε γωνία και μια απόγνωση. Μια απώλεια ανά corner. Το "τουρ" τρέχει πιο γρήγορα από τον θάνατο.
Η ποιητική ταχύτητα του Timothy "Speed" Levitch δεν έγκειται μόνο στον ρυθμό της ομιλίας του, στις ατέλειωτες λίστες ονομάτων, ιστοριών και ανεκδότων για τη Νέα Υόρκη που αραδιάζει με μανία από δρόμο σε δρόμο, καθώς το λεωφορείο εφορμά προς την τελική στάση του Σέντραλ Παρκ. Είναι η ταχύτητα που τον κάνει να περνά απροειδοποίητα από μια παρατήρηση για την ομορφιά ενός κτιρίου σε μια προφητεία για τη συντέλεια των χρόνων· είναι το άλμα που τον μεταφέρει από το παρόν της πόλης στην χιλιετηρίδες του πολιτισμού ή στην πανάρχαιη αιωνιότητα του κόσμου. Οι δρόμοι περνούν με ιλιγγιώδη ταχύτητα, οι πύργοι ορθώνονται για να εξαφανιστούν αμέσως μετά, μνημειώδεις και ταυτόχρονα μηδαμινοί, σαν το μεγάλο ποίημα που άλλοτε επαναλαμβάνεται και άλλοτε αυτοσχεδιάζεται σε κάθε διαδρομή, μπροστά σε ένα διεθνές κοινό τουριστών που, σε μεγάλο βαθμό, δεν καταλαβαίνει γρι από αγγλικά.
*
Ανακάλυψα πριν από λίγες μέρες τον Timothy "Speed" Levitch στο ασπρόμαυρο ντοκιμαντέρ σε μορφή DV που του αφιέρωσε ο Bennett Miller το 1998, το The Cruise. Πριν από έναν μήνα είχα πάει στη Νέα Υόρκη για πρώτη φορά, και είχα περάσει μια εβδομάδα περπατώντας εκεί με το κεφάλι ψηλά, μαγεμένος από τους ουρανοξύστες, το ύψος, την ομορφιά και την αναίδειά τους, την ίδια στιγμή που οι Ηνωμένες Πολιτείες κήρυτταν έναν ακόμη πόλεμο. "Αυτό λοιπόν ήταν η καρδιά της Αυτοκρατορίας", έλεγα τότε μέσα μου, σαστισμένος από τόσο πλούτο παντού, θαμπωμένος από μια τέτοια τελειότητα στη ρυμοτομία της πόλης, με την εντύπωση πως ανακάλυψα το ανυπέρβλητο μοντέλο εκείνων των άλλων μοντέρνων πόλεων που είχα γνωρίσει στο παρελθόν. Στο άναυδο κοινό του, ο Levitch εξιστορεί την ομορφιά και το τερατώδες της Νέας Υόρκης, καταριέται το ωφελιμιστικό σχέδίο της, θαυμάζει την πολεοδομία της σαν μια αδιάκοπη έκρηξη, σαν ένα στροβιλιζόμενο ραδιενεργό άτομο, και συμπεραίνει πως αυτό δεν μπορεί να κρατήσει για πάντα. Λατρεύει αυτό που καταριέται, επιθυμεί αυτό που καταδικάζει, και περιδινίζεται ακατάπαυστα.
"Αν η αρχιτεκτονική είναι η ιστορία μιας φαλλικής συγκίνησης, το Empire State Building είναι η απόλυτη κάθαρση", λέει ο Levitch. Μπροστά στο Chrysler Building και την κορυφή του που μιμείται την ένθεση επτά καπό μιας Chrysler του 1928, ο Λέβιτς παραθέτει τα λόγια του Lewis Mumford για το κτίριο: "μια φιληδονία χωρίς ιδιοφυΐα". Μπροστά στο World Trade Center, εκτός από τους χιλιάδες αριθμούς που απαριθμεί, εκπλήσσεται που οι Δίδυμοι Πύργοι σχεδιάστηκαν να λυγίζουν πενήντα εκατοστά με τον άνεμο. "Είναι κάτι αυτό". Μια μέρα, αφού κατέβηκε από το λεωφορείο κάτω από τους Δίδυμους Πύργους, στριφογυρίζει γύρω από τον εαυτό του για πολλή ώρα, μέχρι που καταρρέει, για να παρατηρήσει ζαλισμένος, σωριασμένος στην άσφαλτο, τους πύργους να χορεύουν πάνω από το κεφάλι του.
*
Η ποίηση του ξεναγού-αφηγητή Levitch είναι επίσης μια μεταφυσική, μια πολιτική των μεσσιανικών αγώνων που δίνουν στη ζωή την αξία της και στον κόσμο το νόημά του μέσα στην καταστροφή. "Where there is cruise, there is an escort of anti-cruise". Οι δυνάμεις του anti-cruise βρίσκονται παντού. Βρίσκονται στα εμπόδια που ανακόπτουν την κυκλοφορία στην πόλη, βρίσκονται στους ανθρώπους που κλείνουν τον δρόμο, βρίσκονται σε αυτή την αστυνομία που τον αναζητούσε επί έναν μήνα και σε αυτή τη δικαιοσύνη που του καταλόγισε το αδίκημα της φυγής, παρόλο που δεν ήξερε καν ότι ήταν καταζητούμενος. Ή μάλλον το ήξερε, αλλά όχι από την αστυνομία: ήταν ανέκαθεν αυτός ο φυγάς που προσπαθεί να ξεφύγει από τις δυνάμεις του anti-cruise. Κι όμως, μπροστά στο δικαστήριο που είναι βυθισμένο στη νύχτα σαν ένα τεράστιο μαυσωλείο, ένας ζοφερός ναός από μπετόν αφιερωμένος στις δυνάμεις του anti-cruise, ξέρει ότι υπάρχουν κι εκεί, στο εσωτερικό του, σπίθες του cruise έτοιμες να φουντώσουν.
Μια φορά, στο Σέντραλ Παρκ, ο Levitch διηγείται την ιστορία των Lamed Vavniks της Καμπάλα: χωρίς την ταυτόχρονη ύπαρξη τριάντα έξι Δικαίων, που αγνοούν τα πάντα για τον ρόλο που τους εμπιστεύτηκε ο Θεός, αλλά παίρνουν παρ' όλα αυτά πάνω τους όλο το βάρος της παγκόσμιας οδύνης, ο κόσμος θα τελείωνε. Χωρίς τις ξεναγήσεις του Levitch , οι δυνάμεις του anti-cruise θα θριάμβευαν. Αυτές τις δυνάμεις, μπορούμε να τις ονομάσουμε έλεγχο ή πολιτισμό ή αστυνομία ή καπιταλισμό ή κομφορμισμό ή αδράνεια ή κατάθλιψη ή εγκλεισμό ή θάνατο. Ή μπορούμε να κρατήσουμε μόνο αυτό το όνομα, το anti-cruise, και να σκεφτούμε ότι πρόκειται για έναν μοναδικό δαίμονα, που βρίσκεται στη διασταύρωση αυτών των διαφορετικών δυνάμεων, αλλά που υπάρχει έτσι, στη δαιμονική του μοναδικότητα, μόνο μέσα στο πνεύμα του Levitch· και ότι αυτή η μοναδική, πνευματική ύπαρξη, δικαιολογεί πλήρως την πραγματική, υλική ύπαρξη του Levitch, του Αγγέλου της Νέας Υόρκης, του οποίου η αιώνια περιπλάνηση απωθεί κάθε στιγμή τις δυνάμεις του anti-cruise.
Όλο αυτό, το cruise, το anti-cruise, ίσως δεν είναι παρά ένα εκτεταμένο αστείο, ένα running joke αντλημένο από το θρησκευτικό και μη θρησκευτικό, κοινοτικό απόθεμα του νεοϋορκέζικου εβραϊκού χιούμορ. Ή ίσως δεν είναι παρά ο προσωπικός μύθος ενός νευρωτικού, ενός "ψαγμένου" επισφαλούς εργαζόμενου που αυθυποβάλλεται, ενός υπερ-ατομικιστή που θέλει πάση θυσία να πείσει τον εαυτό του ότι διάγει έναν πολιτικό βίο. Ή ίσως δεν είναι παρά το ψυχωσικό ρήγμα στο οποίο απειλεί ανά πάσα στιγμή να βυθιστεί η ύπαρξη ενός μοναχικού περιθωριακού, που ο προϊστάμενός του τον επιπλήττει επανειλημμένα για τη βρωμιά και την παλαιότητα των ρούχων του. Γιατί υπάρχει πονηριά στον Timothy Levitch, κακή πίστη και μια τρέλα που παραμονεύει. Όμως το αστείο, ο μύθος και το ρήγμα γίνονται ένα μέσα στην ποιητική αναλαμπή που τα τροφοδοτεί και μετατρέπει αυτόν τον αγώνα στην ύλη μιας ζωής που βιώνεται σαν ένα απέραντο ποίημα.
Μια άλλη φορά, καθώς κατεβαίνει από το λεωφορείο του, ο Λέβιτς μοιάζει να διστάζει να πατήσει στην άσφαλτο, σαν να του ήταν δύσκολο να αγγίξει το έδαφος αφήνοντας το τουριστικό λεωφορείο, αυτόν τον διώροφο Όλυμπο. Στέκεται στο πεζοδρόμιο για μερικά δευτερόλεπτα, το κοιτάζει επίμονα, και τελικά κάνει ένα διστακτικό βήμα, και μετά ένα άλλο. Τότε αποφασίζει να διασχίσει τον δρόμο, και ανακαλύπτουμε ότι το περπατημά του μοιάζει πανομοιότυπο με εκείνο του Σαρλό, του ποιητή των αρχών του περασμένου αιώνα, αυτού του άλλου περιπλανώμενου στα ερείπια του πολιτισμού που, ενάντια σε όλα, πάσχιζε όπως-όπως να διάγει έναν ποιητικό βίο.
