Από την πρώτη κιόλας στιγμή που φτάνει κανείς στο Ριάντ, το βλέμμα του αιχμαλωτίζεται από τις ατελείωτες ευθείες των αυτοκινητοδρόμων που διατρέχουν την έρημο, συνδέοντας συνοικίες που απλώνονται σε τεράστιες αποστάσεις. Την ίδια στιγμή, η πόλη μοιάζει να εκτείνεται χωρίς όρια, με τον ορίζοντα να χάνεται μέσα στη ζέστη και τη σκόνη. Τα εργοτάξια ξεπροβάλλουν σε κάθε γωνιά της πόλης και αναδιαμορφώνουν τον αστικό ιστό. Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια πρωτεύουσα σε αδιάκοπη κίνηση, βυθισμένη σε έναν διαρκή οικοδομικό πυρετό που προμηνύει τη μελλοντική της μορφή.
Ωστόσο, πίσω από τη γραμμική αυστηρότητα των λεωφόρων και τη λάμψη των σύγχρονων κτιρίων, διακρίνονται έντονες αντιθέσεις. Παραδοσιακές γειτονιές συνυπάρχουν με αχανή εμπορικά κέντρα και επιχειρηματικά συγκροτήματα, ενώ η καθημερινότητα ισορροπεί μεταξύ βαθιά ριζωμένων κοινωνικών προτύπων και μιας νέας, πιο εξωστρεφούς εικόνα. Αφορμή για να ταξιδέψω σε αυτήν την πόλη ήταν το εντυπωσιακό πρόγραμμα της 3ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Ντιρίγια.
Κεντρικοί άξονες της έκθεσης είναι η μετανάστευση και η διασπορά, η μνήμη και η Ιστορία, η παράδοση ως ζωντανή κουλτούρα, η σχέση με το σώμα αλλά και η οικολογία, η φύση, η συλλογικότητα και οι μορφές αντίστασης.
Η Ντιρίγια, στα βορειοδυτικά του Ριάντ, είναι μια πολύ όμορφη και ιστορική περιοχή. Ουσιαστικά, εδώ βρίσκονται οι ρίζες του πρώτου σαουδαραβικού κράτους και εδώ εδραιώθηκε η πολιτική και θρησκευτική συμμαχία που διαμόρφωσε την πορεία της περιοχής. Η Ντιρίγια θεωρείται η γενέτειρα του σύγχρονου βασιλείου, καθώς υπήρξε η ιδιαίτερη πατρίδα της οικογένειας Αλ Σαούντ. Τα πλίνθινα κτίσματα της παλιάς συνοικίας Ατ-Τουράιφ και το άνυδρο τοπίο που την περιβάλλει συγκροτούν μνημεία του παρελθόντος και, αναμφίβολα, αποτελούν τα θεμέλια ενός εθνικού αφηγήματος που εξακολουθεί να επηρεάζει το παρόν της χώρας.
Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης τελεί υπό την ευθύνη του Diriyah Biennale Foundation, ενός οργανισμού που ιδρύθηκε το 2020 με πρωτοβουλία του υπουργείου Πολιτισμού της Σαουδικής Αραβίας. Στόχος του είναι η ενίσχυση της καλλιτεχνικής παραγωγής και η τοποθέτηση της χώρας στον διεθνή πολιτιστικό χάρτη μέσα από μεγάλες διοργανώσεις με παγκόσμια απήχηση. Το ίδρυμα έχει υιοθετήσει ένα μοντέλο εναλλαγής δύο κεντρικών θεσμών: της Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης στο Ριάντ και της Μπιενάλε Ισλαμικής Τέχνης στην Τζέντα.
Στο Ριάντ, η έκθεση φιλοξενείται στη συνοικία JAX District, ένα πρώην βιομηχανικό συγκρότημα αποθηκών που τα τελευταία χρόνια αναδιαμορφώνεται συστηματικά σε πολιτιστικό πυρήνα. Από το 2020, ο χώρος μετατρέπεται σταδιακά σε κόμβο δημιουργικής δραστηριότητας με ατελιέ καλλιτεχνών, αίθουσες εκθέσεων, εκπαιδευτικά προγράμματα και δράσεις ανοιχτές στο κοινό, σηματοδοτώντας μια ευρύτερη στροφή της πόλης προς τη σύγχρονη πολιτιστική παραγωγή.
Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Ντιρίγια 2026 δανείζεται τον τίτλο της από μια αραβική φράση της καθομιλουμένης που περιγράφει τους επαναλαμβανόμενους κύκλους της νομαδικής ζωής, «in interludes and transitions», και λειτουργεί ως μεταφορά για τις περιόδους παύσης και μετακίνησης που καθορίζουν την εμπειρία της ερήμου, τις στιγμές δηλαδή μεταξύ εγκατάστασης και αναχώρησης. Η αναφορά παραπέμπει άμεσα στις κοινότητες των Βεδουίνων της Αραβικής Χερσονήσου, οι οποίες επί αιώνες μετακινούνται από τόπο σε τόπο, στήνοντας προσωρινούς καταυλισμούς και ακολουθώντας τους ρυθμούς του κλίματος για να επιβιώσουν. Μετανάστευση, διασπορά, ανταλλαγή ιδεών και πολιτισμικές διασταυρώσεις παρουσιάζονται ως φαινόμενα που διαχρονικά συνδέουν τις αραβικές περιοχές με το ευρύτερο γεωγραφικό και ιστορικό πλαίσιο.
Αντλώντας από τις κοινωνικές και οικολογικές ανακατατάξεις των πρώτων δεκαετιών του 21ου αιώνα, η Μπιενάλε συγκεντρώνει καλλιτεχνικές προτάσεις που διερευνούν τη συλλογική μνήμη και την εμπειρία της μετακίνησης, επανατοποθετώντας τις διαδικασίες πολιτισμικής ανταλλαγής στο κέντρο της σύγχρονης συζήτησης. Το βλέμμα στρέφεται τόσο στο τοπικό όσο και στο παγκόσμιο, αναζητώντας τα σημεία όπου οι αφηγήσεις τέμνονται.
Μέσα από τη συνάντηση εικαστικών τεχνών, μουσικής και ποίησης, η διοργάνωση αναδεικνύει την προφορικότητα και τη μουσικότητα ως ζωντανούς φορείς γνώσης και ιστορίας, ως μέσα που μεταφέρουν εμπειρία πέρα από τα γραπτά αρχεία. Παράλληλα, προβάλλει την τέχνη ως μηχανισμό ανθεκτικότητας και συλλογικής έκφρασης σε περιόδους αβεβαιότητας, προτείνοντας ένα δυναμικό, ανοιχτό μοντέλο κατανόησης του σύγχρονου κόσμου, όπου η μετάβαση αποτελεί σταθερά και όχι εξαίρεση.
Την ημέρα των εγκαινίων τα βλέμματα των χιλιάδων επισκεπτών κέντρισε μια πομπή που διέσχιζε μια άνυδρη κοιλάδα στο φαράγγι του Wadi Hanifa. Πολυάριθμα τζιπ 4x4 –τα αποκαλούμενα chasse– κινούνταν δίπλα σε καμήλες, ενώ άνδρες ντυμένοι με τα παραδοσιακά ενδύματα της Σαουδικής Αραβίας προχωρούσαν μέσα στη σκόνη. Η σκηνή θα μπορούσε εύκολα να παραπέμπει σε κινηματογραφική παραγωγή ή σε κάποιο εντυπωσιακό βιντεοκλίπ.
Εδώ, όμως, η αναφορά λειτουργεί μόνο ως οπτικός συνειρμός. Η πορεία αποτελεί μέρος της περφόρμανς «Folding the Tents», που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της Μπιενάλε στο Ριάντ. Σε αντίθεση με τη ματιά που συχνά συνοδεύει παρόμοιες εικόνες, εδώ το αφήγημα διαμορφώνεται εκ των έσω. Η έρημος δεν είναι μόνο ένα σκηνικό εντυπωσιασμού για το δυτικό κοινό, αλλά λειτουργεί ως ζωντανός τόπος πολιτισμικής αναφοράς.
Κεντρικό πρόσωπο της βραδιάς ήταν ο Σαουδάραβας καλλιτέχνης Μοχάμεντ Αλχαμντάν, γνωστός ως 7amdan, ο οποίος αντλεί επιρροές από τη μουσική παράδοση των Βεδουίνων και τη μεταφέρει σε ένα σύγχρονο, ψηφιακό περιβάλλον. Για την Μπιενάλε, βρέθηκε στα decks δίπλα στον Shabjdeed, τον Παλαιστίνιο ράπερ από τη Ραμάλα που έχει αποκτήσει ευρεία απήχηση στον αραβικό κόσμο. Με το ωμό, underground αραβικό χιπ χοπ του και μια σκηνική παρουσία που συνδύαζε ένταση και αμεσότητα, κατάφερε να μετατρέψει τον χώρο σε πεδίο συλλογικής έκρηξης.
Μάλιστα, στο κοινό υπήρχαν πάρα πολλοί νέοι που χόρευαν ασταμάτητα και δεν σταμάτησαν να καταγράφουν με τα κινητά τους όλα όσα εκτυλίσσονταν – άλλη μια εικόνα που δεν είναι συνηθισμένη στη χώρα αυτή. Έπειτα, τη σκυτάλη πήρε το Abdullah Miniawy Trio, με τον Αιγύπτιο ποιητή και μουσικό Abdullah Miniawy να μεταμορφώνει τη φωνή του σε πολυεπίπεδο ηχητικό σώμα.
Κεντρικοί άξονες της έκθεσης είναι η μετανάστευση και η διασπορά, η μνήμη και η Ιστορία, η παράδοση ως ζωντανή κουλτούρα, η σχέση με το σώμα αλλά και η οικολογία, η φύση, η συλλογικότητα και οι μορφές αντίστασης. Οι επιμελητές, Νόρα Ραζιάν και Σαμπίν Αχμέντ, δημιούργησαν ένα εκθεσιακό αφήγημα το οποίο εμπλούτισαν με ιστορίες, μνήμες προγόνων, τραγούδια και σύγχρονες εικαστικές πρακτικές. Το εγχείρημά τους οργανώθηκε σε τέσσερις διακριτές ενότητες, οι οποίες συνομιλούν μεταξύ τους χωρίς να κλείνονται σε αυστηρά όρια. Κάπως έτσι η εμπειρία του επισκέπτη δεν περιορίζεται σε μια απλή περιήγηση ανάμεσα στα έργα. Καθώς κινείται στους χώρους, μεταβαίνει διαρκώς από το οπτικό στο ακουστικό, από την ατομική εμπειρία στη συλλογική συμμετοχή.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Πετρίτ Χαλιλάι από το Κόσοβο, ο οποίος μετασχηματίζει το παιδικό τραύμα σε ποιητική ύλη. Στην εγκατάστασή του, γιγαντιαίες αναπαραγωγές σχεδίων που είχε δημιουργήσει σε ηλικία 13 ετών, όταν ζούσε σε προσφυγικό καταυλισμό κατά τη διάρκεια του πολέμου, μετασχηματίζουν το ιδιωτικό βίωμα σε συλλογική μνήμη. Επίσης, εντυπωσιακό είναι το έργο «Σπίτι της Αιωνιότητας» (2026) του Τεό Μερσιέ, το οποίο καταλαμβάνει μια ολόκληρη αίθουσα. Ο Γάλλος γλύπτης μετατρέπει τον χώρο σε ένα σουρεαλιστικό τοπίο, όπου τέσσερα γλυπτά αναδύονται από ένα αμμώδες υπόστρωμα, παραπέμποντας ταυτόχρονα σε τύμβους, μονόλιθους της ερήμου και σε αρχιτεκτονικές μορφές σμιλεμένες από τον άνεμο και τον χρόνο. Ένας υπερυψωμένος μεταλλικός διάδρομος τέμνει την εγκατάσταση, προσφέροντας μια διαφορετική οπτική γωνία. Παρατηρείς το σκηνικό ως ένα πεδίο ανάγνωσης: ένα έδαφος εύθραυστο και ταυτόχρονα επιβλητικό που θυμίζει μια μορφή εικαστικής αρχαιολογίας του παρόντος. Η άμμος μοιάζει να συγκρατεί ίχνη, να αποθηκεύει εμπειρίες.
Συνολικά, 68 καλλιτέχνες από περισσότερες από 37 χώρες συμμετέχουν στην Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Ντιρίγια 2026, πράγμα που δείχνει τον σαφή διεθνή προσανατολισμό της διοργάνωσης. Ωστόσο, παρά την κλίμακά της, η έκθεση δεν επενδύει στον εντυπωσιασμό. Αντίθετα, δίνει έμφαση στη συλλογική εμπειρία, στη μετάδοση ιστοριών και στη δυναμική της τέχνης ως φορέα μνήμης και ανθεκτικότητας.
Όπως επισήμανε η Άγια Αλ-Μπακρί, διευθύνουσα σύμβουλος του Diriyah Biennale Foundation, η φετινή Μπιενάλε συμπίπτει με μια περίοδο έντονης πολιτιστικής κινητικότητας στη Σαουδική Αραβία. Η συγκυρία αυτή δεν αποτυπώνεται μόνο σε θεσμικές πρωτοβουλίες ή στρατηγικές επενδύσεις αλλά και στην ίδια την ατμόσφαιρα της έκθεσης. Η Ντιρίγια δεν αυτοπαρουσιάζεται ως «νεοεισερχόμενη» στον παγκόσμιο πολιτιστικό χάρτη, αλλά ως ενεργός κόμβος ανταλλαγής ιδεών, καλλιτεχνικών πρακτικών και αφηγήσεων που διαμορφώνουν το παρόν.
Φεύγοντας, αυτό που απομένει σίγουρα δεν είναι η αίσθηση μιας κλειστής αφήγησης. Απεναντίας, αυτό που συνοδεύει τον επισκέπτη είναι η επίγνωση ότι η Ιστορία δεν γράφεται αποκλειστικά μέσα από μνημεία και σταθερές μορφές αλλά μέσα από τη διαρκή κίνηση και τις μετατοπίσεις που διαμορφώνουν το παρόν. Ακριβώς σε αυτήν τη ρευστή συνθήκη εντοπίζει τον ουσιαστικό της ρόλο η διοργάνωση του 2026. Σε μια εποχή συνεχών μεταβάσεων, η Ντιρίγια προτείνει την τέχνη ως πεδίο συνάντησης, ως έναν χώρο όπου παρελθόν και παρόν, τοπικό και παγκόσμιο, μνήμη και προσδοκία συνυπάρχουν και συνομιλούν στον ίδιο ρυθμό.
Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Ντιρίγια 2026 πραγματοποιείται έως τις 2 Μαΐου στη συνοικία JAX, στην Ντιρίγια της Σαουδικής Αραβίας.
