ΤΙΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΕΣ ΠΡΟΕΔΡΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ του 1940 κερδίζει θριαμβευτικά ένας ήρωας της πολεμικής αεροπορίας, ο Τσαρλς Λίντμπεργκ, επικρατώντας του Φράνκλιν Ρούζβελτ. Ο νέος ρεπουμπλικανός πρόεδρος τάσσεται ανοιχτά υπέρ της πολιτικής του απομονωτισμού και ιδίως της αποχής από το πολεμικό μέτωπο της Ευρώπης (ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος έχει ξεκινήσει περίπου έναν χρόνο νωρίτερα), εκδηλώνοντας θαυμασμό προς τον Χίτλερ και παράλληλα έναν σταδιακά εκδηλωνόμενο αντισημιτισμό. Η υποταγή του Λίντμπεργκ στις βουλές του Χίτλερ και οι συμφωνίες που συνάπτει με τις δυνάμεις του Άξονα περιβάλλονται με τον μανδύα του πασιφισμού – το κεντρικό προεκλογικό του σύνθημα άλλωστε ήταν «Vote for Lindbergh, or vote for war». Μετά την εκλογή του, ένα τμήμα της εβραϊκής κοινότητας αρχίζει να αισθάνεται άβολα· κάτι νιώθει να το πλησιάζει, κάτι αδιόρατο, πάντως όχι κάτι καλό.
Τους πρώτους μήνες της προεδρίας Λίντμπεργκ, μια οικογένεια Εβραίων από το Νιούαρκ έχει κανονίσει να επισκεφθεί την επιβλητική πρωτεύουσα, την Ουάσινγκτον. Έχουν κλείσει δωμάτια σε ένα ωραίο ξενοδοχείο. Αφού όμως εγκατασταθούν στο δωμάτιό τους, ο υπεύθυνος θα τους ενημερώσει ότι τελικά δεν θα μπορέσουν να μείνουν στο ξενοδοχείο, καθώς για το δωμάτιο που είχαν κλείσει «υπάρχει άλλη κράτηση» – ενώ στην πραγματικότητα δεν υπήρχε. Ο πατέρας της οικογένειας διαμαρτύρεται έντονα× ύστερα όμως από την κλήση της αστυνομίας, που του λέει ευγενικά (ή ίσως και όχι τόσο) ότι δεν θα ανεχθούν για πολύ ακόμη τις διαμαρτυρίες του, εκείνος υποχωρεί εντέλει και η οικογένεια αναχωρεί για άλλο κατάλυμα. Για τον πατέρα το συμπέρασμα είναι προφανές και ακριβές: οι Εβραίοι αρχίζουν να είναι ανεπιθύμητοι στις ΗΠΑ. Ο ίδιος είχε διαισθανθεί ήδη προεκλογικά τον κίνδυνο και προειδοποιούσε αγωνιωδώς, αλλά οι γύρω του δεν τον πολυάκουγαν. Η ιδρυτική αρχή των ΗΠΑ ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι» έχει αρχίσει ήδη να ξεθωριάζει.
Είναι πλέον σαφές ότι η αμφισβήτηση του μοντέλου της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της μεταπολεμικής συνθήκης ειρήνης και ευημερίας γνωρίζει διεθνώς ευρεία απήχηση.
Το εναλλακτικό αυτό ιστορικό σενάριο είναι η βάση της αριστουργηματικής νουβέλας «Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής» (2004) του μεγάλου Φίλιπ Ροθ – αφηγητής στη νουβέλα είναι ο ίδιος ο συγγραφέας σε νεαρή ηλικία. Ο Ροθ φαντάζεται τις ΗΠΑ να διολισθαίνουν στον απολυταρχισμό μετά την εκλογή Λίντμπεργκ, εν μέσω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με έξοχο τρόπο καταγράφει τον σταδιακό χαρακτήρα της διολίσθησης: ολίγον κατ’ ολίγον, σχεδόν ανεπαισθήτως. Η ανάρρηση στην εξουσία του δημοφιλούς αεροπόρου Λίντμπεργκ (πραγματικού ιστορικού προσώπου, με φιλοναζιστικές και αντισημιτικές απόψεις) δεν έρχεται με κάποιο πραξικόπημα, αλλά μέσω δημοκρατικής νομιμοποίησης: ο Λίντμπεργκ κερδίζει μια ελεύθερη εκλογική αναμέτρηση, υποσχόμενος ειρήνη και σταθερότητα, βάζοντας πρώτα την Αμερική (America First). Από τη στιγμή που αναλαμβάνει την εξουσία, ο απολυταρχισμός προωθείται κυρίως μέσω διοικητικών και πολιτισμικών μέτρων, αντί για ωμή βία ή ανοιχτή καταστολή. Ο αντισημιτισμός εκδηλώνεται έμμεσα, με διάφορες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού – όπως το παραπάνω περιστατικό με το ξενοδοχείο. Φαινομενικά αθώα προγράμματα συμμετοχής νέων σε αγροτοκαλλιέργειες λειτουργούν στην ουσία ως εργαλεία καταναγκαστικής αφομοίωσης και ιδίως «αμερικανοποίησης» των εβραιόπουλων, αποδυναμώνοντας την εβραϊκή κοινοτική ζωή. Ακολουθούν προγράμματα μετεγκάταστασης ολόκληρων οικογενειών Εβραίων προς τις Δυτικές και Νότιες πολιτείες των ΗΠΑ. Αρκετοί Εβραίοι του Νιούαρκ επιλέγουν να φύγουν για τον Καναδά. Στην κοινωνία επικρατεί γενικότερα μια ατμόσφαιρα αυτολογοκρισίας, αυτοανάσχεσης: οι άνθρωποι αποφεύγουν να πουν ανοιχτά τη γνώμη τους για τις εξελίξεις. Και πολλά ακόμη.
Ο Ροθ δείχνει πώς ο απολυταρχισμός προχωράει μέσα από τον φόβο, την κόπωση και τη συμμόρφωση – εκούσια ή ασύνειδη. Πολλοί πολίτες προσαρμόζονται στις νέες συνθήκες για να επιβιώσουν. Μόνο μετά την παρέλευση κάποιου χρόνου γίνεται σαφές ότι πλέον έχουμε περάσει σε ένα διαφορετικό, σκοτεινό καθεστώς, που μέσα από την ανοχή ή την αποδοχή έχει πλέον κανονικοποιηθεί. Η επιβολή συνθηκών απολυταρχίας και ανελευθερίας περιγράφεται σαν μία βαθμιαία ηθική και θεσμική αποσύνθεση, που καθίσταται δυνατή μέσω μιας χαρισματικής ηγεσίας, αλλά και της επιθυμίας των πολιτών για κάποια ασφάλεια σε περιόδους αστάθειας.
Η δυστοπία που περιγράφει ο Ροθ είναι δυστυχώς σήμερα εξαιρετικά επίκαιρη – τηρουμένων πάντοτε των αναλογιών. Και αφορά πλέον τις ίδιες τις ΗΠΑ – δεν είναι οι μόνες, βέβαια, αν σκεφθεί κανείς τις περιπτώσεις της Ρωσίας, της Τουρκίας ή της Ουγγαρίας. Στη μεγάλη αυτή χώρα, που γέννησε τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία, βασικές δικαιοκρατικές εγγυήσεις τίθενται πλέον εν αμφιβόλω, και μάλιστα ανοιχτά. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ δρα χωρίς φραγμούς, παραμερίζει θεσμούς και βασικές δικαιοκρατικές εγγυήσεις, θαυμάζει άλλους απολυταρχικούς ηγέτες. Θέλει να είναι ο απόλυτος κυρίαρχος. Ο λόγος του είναι απροκάλυπτα διχαστικός και μισαλλόδοξος× δεν επιδιώκει να ενώσει αλλά να διχάσει και να στιγματίσει πρόσωπα, λαούς, εθνότητες ή μειονότητες (χαρακτηρίζοντάς τους ακόμη και «σκουπίδια»).
Κατά πώς φαίνεται, στις ΗΠΑ, όπως και αλλού, οι δημοκρατικές διαδικασίες μοιάζουν πλέον σε ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού κουραστικές, ενώ η προστασία των δικαιωμάτων περιττή πολυτέλεια. Πολλοί θέλουν τον «αποτελεσματικό ηγέτη που θα κάνει τη δουλειά», χωρίς να πολυενδιαφέρονται για δικαιώματα και διαδικασίες, αρκεί όμως να μην είναι εκείνοι τα θύματα του αυταρχισμού του ηγέτη, αλλά κάποιοι άλλοι.
Διερωτάται λ.χ. ένας πολίτης: «Πώς είναι δυνατόν ένας απλός δικαστής, έστω ομοσπονδιακός, να σταματάει τις πολιτικές ενός προέδρου που έχει ψηφιστεί πανηγυρικά από τον λαό; Ας τον αφήσουμε να κάνει τη δουλειά του και ας κριθεί στο τέλος της τετραετίας». Εδώ μπορεί να αντιτείνει κανείς: «Και αν αποφάσιζε να στοχοποιήσει εσένα ή την οικογένειά σου, δεν θα ήθελες να μπορείς να προσφύγεις στα δικαστήρια;». Φτάνουμε δηλαδή να συζητάμε για τα βασικά. Κάποιοι, ωστόσο, επιλέγουν να κλείσουν τα αυτιά τους στη λογική ή θεωρούν ότι δεν ανήκουν στους «κακούς», σκεπτόμενοι ότι «δεν μπορεί, κάτι κακό θα έχουν κάνει οι άλλοι που στοχοποιούνται από την εξουσία, κάπου θα φταίνε».
Σε τέτοια δυστοπικά περιβάλλοντα, σταδιακά οι πολίτες εσωτερικεύουν τις αυταρχικές υποταγές, συμμορφώνονται, από φόβο ή κόπωση, σε υποδείξεις και κελεύσματα, ενίοτε μάλιστα προτού καν αυτά τους απευθυνθούν. Ακόμη και μια πρόθυμη δικαστική εξουσία μπορεί να ευθυγραμμίζεται με τις διαθέσεις της εκτελεστικής εξουσίας, συχνά μάλιστα χωρίς ανάγκη άνωθεν παρέμβασης: εικάζεται η βούληση του κυβερνήτη και επέρχεται εκούσια συμμόρφωση. Η απόλυτη ευθυγράμμιση δικαστικής και κοινοβουλευτικής εξουσίας στις επιταγές της εκτελεστικής είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό απολυταρχικό σύμπτωμα.
Δυστυχώς, φαίνεται ότι όσο απομακρυνόμαστε από τους μεγάλους πολέμους του 20ού αι. και τα δεινά που επεφύλαξαν στην ανθρωπότητα, σβήνει σιγά σιγά η πολλαπλή παιδευτική επίδρασή τους και έτσι ξεχνάμε την αξία των δικαιωμάτων, της δημοκρατικής διαβούλευσης και της ορθολογικής συνεννόησης – που ναι μεν ως διαδικασίες είναι χρονοβόρες και κουραστικές, αλλά αυτό είναι το απαραίτητο τίμημα της δημοκρατίας και της ειρηνικής συμβίωσης. Ώσπου ξαφνικά μια μέρα βρισκόμαστε εν μέσω μιας επικίνδυνης δυστοπίας, που θυμίζει έντονα καταστάσεις του παρελθόντος, όπου η ανθρωπότητα άρχισε να βυθίζεται στην άβυσσο της απολυταρχίας και της απανθρωπιάς.
Είναι πλέον σαφές ότι η αμφισβήτηση του μοντέλου της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της μεταπολεμικής συνθήκης ειρήνης και ευημερίας γνωρίζει διεθνώς ευρεία απήχηση. Οι λόγοι είναι διάφοροι και αναντίρρητα το μοντέλο αυτό είχε και τα ελαττώματα και τις αποτυχίες του. Εν τούτοις, η υπεράσπιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και των κατακτήσεών της είναι μονόδρομος για τη διασφάλιση της ευημερίας και της προόδου στον πλανήτη. Ο αγώνας πρέπει να είναι διαρκής. Και στα μεγάλα και στα μικρά. Λ.χ. η προάσπιση των νομοθεσιών κατά των δυσμενών διακρίσεων (βάσει φυλής, εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, σεξουαλικού προσανατολισμού κ.λπ.) ή κατά των ολιγοπωλίων μπορεί, εκ πρώτης όψεως, να μοιάζει σαν ένας αγώνας περιορισμένης σημασίας (μπροστά σε άλλες, μείζονες θεσμικές προκλήσεις), αλλά τέτοιου είδους νομοθεσίες συνιστούν κρίσιμα δημοκρατικά οχυρά, που αποτρέπουν την κανονικοποίηση των κοινωνικών αποκλεισμών ή τη συγκέντρωση μεγάλης οικονομικής και, συνακόλουθα, πολιτικής ισχύος στα χέρια των λίγων – κάτι που έχει εντέλει διαβρωτική λειτουργία για τη δημοκρατία.
Στα κρίσιμα σταυροδρόμια της ιστορίας υπάρχουν πάντα οι αισιόδοξοι και οι απαισιόδοξοι. Δεν χρειάζεται να επαναλάβει κανείς τη μακάβρια διαπίστωση του πρόσφατου παρελθόντος για το πού μπορεί να καταλήξουν οι μεν και πού οι δε. Εκείνο που έχει σημασία είναι να μπορεί να διακρίνει κανείς καθαρά και εγκαίρως τους κινδύνους που βρίσκονται μπροστά. Δεν είναι εξάλλου απαραίτητο η ιστορία να επαναλαμβάνεται σ’ όλες τις εκφάνσεις της, σαν φωτοτυπία. Ακόμη και λίγες αλλά κρίσιμες ομοιότητες αρκούν. Κι όταν τα σημάδια στον ορίζοντα πυκνώνουν, η ανησυχία είναι απολύτως δικαιολογημένη.
Ο Ροθ βάζει τον πατέρα της οικογένειας (Χέρμαν Ροθ) να λέει μια συγκλονιστική κουβέντα στην αρχή της θητείας Λίντμπεργκ, όταν οι περισσότεροι Αμερικανοί πολίτες ήταν ακόμη ανυποψίαστοι: «Εκείνοι ζουν τ’ όνειρό τους και εμείς ζούμε έναν εφιάλτη». Το ηθικό δίδαγμα: η δράση και η αντίσταση πρέπει να ξεκινούν ήδη όταν το φάσμα του εφιάλτη πλήττει τους λίγους, τους πιο αδύναμους. Όταν ο εφιάλτης απλωθεί, ενδέχεται να είναι πλέον αργά. Η (επεισοδιακή) λύτρωση που επέρχεται στο τέλος της νουβέλας του Ροθ δεν είναι μια νομοτελειακή εξέλιξη.
Μπορεί η εγρήγορση που επιτάσσει η ανάγνωση του κινδύνου να μοιάζει τώρα, ή έπειτα από κάποια χρόνια, υπερβολική μπροστά στον εφησυχασμό που μπορεί να επιτρέπει μια άλλη ανάγνωση, η οποία φαίνεται ή θα φανεί αργότερα ως «ρεαλιστικότερη» ή «ηπιότερη» – σε κάθε δε περίπτωση πιο ταιριαστή στην υφολογική μετριοπάθεια που επιβάλλει η συναναστροφή των σαλονιών. Ωστόσο, η υπερβολική εγρήγορση είναι ένα τίμημα αμελητέο μπροστά στη μάχη της εποχής μας.
Ο Αντώνης Γ. Καραμπατζός είναι καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ
